Luận án tiến sĩ Giáo dục học: Dạy học môn vẽ kỹ thuật cơ khí theo tiếp cận học tập tự định hướng cho sinh viên ngành CNKT

LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Ngày nay, nhiệm vụ của giáo dục nói chung và giáo dục đại học nói riêng, không chỉ mang lại kiến thức khoa học cho ngƣời học mà còn phải phát triển năng lực của ngƣời học; trong đó, năng lực rất quan trọng là năng lực tự học. Khi có đƣợc năng lực tự học, ngƣời học sẽ chủ động, sáng tạo, tích cực lĩnh hội kiến thức, hoàn thành mục tiêu học tập để lập thân, lập nghiệp, thực học, thực nghiệp và có khả năng học tập suốt đời. Để đạt đƣợc những điều trên, đòi hỏi quá trình dạy học phải có những đổi mới, những giải pháp căn bản theo đúng nghĩa lấy ngƣời học làm trung tâm, phát huy cao nhất năng lực tự học của ngƣời học. Thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/ TW ngày 04 tháng 11 năm 2013 Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ƣơng khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục & đào tạo (GD&ĐT), đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) trong điều kiện kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2013).

Giáo dục nƣớc ta đang thực hiện bƣớc chuyển từ giáo dục theo tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của ngƣời học. Nghị quyết Hội nghị Trung ƣơng 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐT: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc. Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực. Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học.

Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học”; ―Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học”; “Tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh. Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời” 1 (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2013). Theo tinh thần đó, các yếu tố của quá trình giáo dục cần đƣợc tiếp cận theo hƣớng đổi mới.

Trong hệ thống giáo dục quốc dân, giáo dục đại học có vị trí quan trọng đối với nhiệm vụ đào tạo nguồn nhân lực chất lƣợng cao phục vụ phát triển kinh tế - xã hội đất nƣớc. Theo luật Giáo dục đại học: “Giáo dục đại học có vai trò đào tạo nhân lực, nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân tài; nghiên cứu khoa học, công nghệ tạo ra tri thức, sản phẩm mới, phục vụ yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh và hội nhập quốc tế; Đào tạo người học có phẩm chất chính trị, đạo đức; có kiến thức, kỹ năng thực hành nghề nghiệp, năng lực nghiên cứu và phát triển ứng dụng khoa học và công nghệ tương xứng với trình độ đào tạo; có sức khỏe; có khả năng sáng tạo và trách nhiệm nghề nghiệp, thích nghi với môi trường làm việc; có ý thức phục vụ nhân dân” (Thủ tƣớng Chính phủ, 2014). Đối với quá trình dạy, vai trò giảng viên đƣợc thay đổi dần từ truyền thụ kiến thức sang hƣớng dẫn, định hƣớng, tổ chức sinh viên tự học, tự nghiên cứu để phát hiện kiến thức mới, qua đó phát triển năng lực tự học, năng lực giải quyết vấn đề sáng tạo,… Dạy học theo học tập tự định hƣớng (HTTĐH) luôn hƣớng đến ngƣời học để phát huy tính chủ động, tự giác, tích cực ở mức độ cao trong quá trình học tập. Ngƣời học chủ động xây dựng kế hoạch học tập trên mục tiêu, nội dung môn học, khoá học và ngành học.

Quá trình HTTĐH giúp hình thành và rèn luyện năng lực tự định hƣớng (TĐH) của ngƣời học. Giáo dục ngƣời học ở bất cứ bậc học nào cũng đều hƣớng đến nâng cao năng lực của ngƣời học. Học tập tự định hƣớng là hình thức, biện pháp để ngƣời học cải thiện, nâng cao năng lực học tập. Ngành Công nghệ kỹ thuật (CNKT) là ngành đào tạo nhân lực khối kỹ thuật của các trƣờng đại học kỹ thuật hiện nay (Phụ lục 1).

Môn Vẽ kỹ thuật cơ khí (VKTCK) là môn học có vị trí quan trọng, chiếm dung lƣợng lớn trong quá trình học tập của sinh viên khối ngành kỹ thuật (Phụ lục 2). Hiện nay, đất nƣớc trong quá trình CNH, HĐH để hội nhập với nền kinh tế thế giới việc đào tạo các ngành liên quan đến máy móc, công nghệ cao phát triển là cần thiết. Một trong những ngành đƣợc đánh giá cao đó là ngành cơ khí chính xác. Công việc chính của các kỹ sƣ cơ khí chính xác là lên bản vẽ thiết kế.

Do vậy, môn VKTCK là bộ môn chủ lực trong đào tạo sinh viên khối ngành kỹ thuật. Để các em biết thiết kế, tính toán thông số 2 cho các loại chi tiết máy, thiết bị cơ khí, máy móc cần cho hoạt động sản xuất nhƣ bánh răng, dây chuyền sản xuất, quy trình công nghệ,. và tham gia giám sát quá trình sản xuất ra các thiết bị, thi công lắp đặt các thiết bị cho khách hàng hay thậm chí tham gia trực tiếp vào quá trình sản xuất. Đồng thời vận hành, kiểm tra và lập kế hoạch vận hành, bảo hành, bảo dƣỡng định kỳ, xử lý sự cố ở các hệ thống máy móc của xí nghiệp, công ty… Đây là ngành đƣợc đánh giá là có thu hút nguồn lao động khá lớn khi đất nƣớc bƣớc vào CNH, HĐH.

Tùy ngành, sinh viên bƣớc chân vào ngành cơ khí còn nhiều e ngại do rất vất vả; do có phạm vi hoạt động rất rộng. Chính vì thế, trong đào tạo và dạy học sinh viên khối ngành kỹ thuật nói chung và môn VKTCK nói riêng cần hun đúc tình yêu của sinh viên với chuyên ngành, niềm đam mê với ngành, tƣ duy logic, óc sáng tạo, tính kiên trì và cẩn thận trong công việc. Đặc biệt, cần tạo động cơ, nhu cầu cho sinh viên định hƣớng đƣợc mục tiêu học tập, xây dựng kế hoạch học tập khoa học trong từng giai đoạn và các biện pháp, phƣơng tiện để giúp sinh viên sớm đạt đƣợc mục tiêu đó. Giúp sinh viên quản lý và sử dụng có hiệu quả quỹ thời gian của mình; giúp sinh viên thích ứng tốt nhất với sự thay đổi trong mô hình đào tạo của nhà trƣờng.

Từ thực tiễn đào tạo cho thấy dạy học theo tiếp cận HTTĐH là biện pháp hữu hiệu: Nhằm giúp sinh viên xác định đƣợc các mục tiêu cụ thể trong từng giai đoạn và các biện pháp, phƣơng tiện để đạt đƣợc mục tiêu đó; Giúp sinh viên quản lý và sử dụng có hiệu quả quỹ thời gian của mình; Giúp sinh viên thích ứng tốt nhất với sự thay đổi trong mô hình đào tạo của nhà trƣờng. Các trƣờng đại học, có đào tạo ngành CNKT trong những năm gần đây vẫn còn nhiều khó khăn về hiệu quả đào tạo, mặc dù ban giám hiệu cùng giảng viên, cán bộ, công nhân viên không ngừng cải thiện nâng cao chất lƣợng đào. Tuy vậy, dạy học môn VKTCK tại các trƣờng còn nhiều bất cập do có nhiều khó khăn về cơ sở vật chất, phƣơng tiện kỹ thuật, cách thức tổ chức, quản lý, đánh giá, đặc biệt là một số sinh viên còn chậm tiến độ so với quy trình đào tạo. Đa số sinh viên tuy đã nhận thức đƣợc tầm quan trọng của việc học tập, một số sinh viên đã có những sắp xếp hay những hoạch định học tập cho bản thân, nhƣng vẫn còn những sinh viên thiếu quan tâm và chƣa có thói quen TĐH trong học tập.

Trong quá trình học tập, ít sinh viên biết phải bắt đầu từ đâu, phải theo các bƣớc nhƣ thế nào, và điều chỉnh kế 3 hoạch theo nhu cầu, khả năng của bản thân. Vì vậy, dạy học theo tiếp cận HTTĐH cho sinh viên khối ngành CNKT nói chung và sinh viên học môn VKTCK nói riêng là vô cùng cần thiết. Trong đào tạo sinh viên các ngành kỹ thuật ở Việt Nam cho thấy, vẫn còn phần lớn sinh viên thiếu sự chủ động trong học tập chƣa có khả năng tự định hƣớng (TĐH), tự học một cách đúng nghĩa, thậm chí còn rất thụ động. Trong những nguyên nhân của thực trạng này là do phƣơng pháp dạy học của giảng viên.

Vì vậy, vấn đề đặt ra là phải đổi mới quá trình dạy học, trong đó đổi mới phƣơng pháp dạy học đóng vai trò quan trọng. Lý luận dạy học đã chỉ ra rằng, tiếp cận HTTĐH có thể đƣợc xem là một trong những giải pháp quan trọng để phát triển năng lực tự học, sáng tạo cho ngƣời học. Hƣớng tiếp cận này đã đƣợc nhiều nhà giáo dục áp dụng tại nhiều quốc gia trên thế giới. Song, tiếp cận HTTĐH còn chƣa đƣợc quan tâm nhiều trong dạy học, cũng nhƣ trong nghiên cứu ở các trƣờng đào tạo ngành CNKT tại Việt Nam.

Đến nay, chƣa có công trình nghiên cứu sâu, toàn diện về dạy học theo tiếp cận HTTĐH cho sinh viên ngành CNKT ở Việt Nam. Với những lý do nêu trên, nghiên cứu sinh mạnh dạn lựa chọn đề tài: “Dạy học môn vẽ kỹ thuật cơ khí theo tiếp cận học tập tự định hướng cho sinh viên ngành công nghệ kỹ thuật” làm luận án tiến sĩ. Kết quả nghiên cứu của luận án là cơ sở khoa học cho việc áp dụng trong nghiên cứu khoa học và vận dụng vào thức tế dạy học, phù hợp với điều kiện dạy học của giảng viên và cơ sở giáo dục đại học, có đào tạo nhóm ngành Công nghệ kỹ thuật. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU Nghiên cứu tiếp cận HTTĐH trong dạy học, từ đó, đề xuất tiến trình dạy học theo tiếp cận HTTĐH và vận dụng trong tổ chức dạy học môn VKTCK cho sinh viên đại học khối ngành CNKT, nhằm nâng cao hiệu quả dạy học.

KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨU Hoạt động dạy học môn VKTCK cho sinh viên khối ngành CNKT. ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU 4 - Tiếp cận HTTĐH trong dạy học. - Dạy học theo tiếp cận HTTĐH môn VKTCK cho sinh viên khối ngành CNKT.