Luận án TS Kinh tế: Phát triển Quan hệ Thương mại Việt Nam với các nước Đông Á đến năm 2030

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC THƯƠNG MẠI -------------------------- DƯƠNG HOÀNG ANH PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI VIỆT NAM VỚI CÁC NƯỚC ĐÔNG Á ĐẾN NĂM 2030 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ HÀ NỘI - 2019 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC THƯƠNG MẠI -------------------------- DƯƠNG HOÀNG ANH PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI VIỆT NAM VỚI CÁC NƯỚC ĐÔNG Á ĐẾN NĂM 2030 Chuyên ngành: Quản lý kinh tế Mã số: 934.10 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Người hướng dẫn khoa học: 1. Thân Danh Phúc HÀ NỘI - 2019 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án “Phát triển quan hệ thương mại Việt Nam với các nước Đông Á đến năm 2030” là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của riêng tôi. Các nội dung nghiên cứu trong luận án là kết quả nghiên cứu do tôi thực hiện, có kế thừa và trích dẫn đầy đủ kết quả nghiên cứu của các tác giả đã công bố. Số liệu sử dụng trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng.

Những kết luận khoa học của luận án chƣa từng đƣợc công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Dƣơng Hoàng Anh ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN i MỤC LỤC ii DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT v DANH MỤC BẢNG vii DANH MỤC HÌNH viii PHẦN MỞ ĐẦU. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN.

MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU. ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN.

KẾT CẤU LUẬN ÁN. MỘT SỐ CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƢƠNG MẠI GIỮA CÁC QUỐC GIA. BẢN CHẤT, VAI TRÒ VÀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƢỞNG ĐẾN SỰ PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƢƠNG MẠI GIỮA CÁC QUỐC GIA. Bản chất, hình thức và đặc điểm của phát triển quan hệ thƣơng mại giữa các quốc gia.

Sự cần thiết và vai trò của việc phát triển quan hệ thƣơng mại giữa các quốc gia. Các nhân tố ảnh hƣởng đến sự phát triển quan hệ thƣơng mại giữa các quốc gia. NGUYÊN TẮC, YÊU CẦU VÀ NỘI DUNG PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƢƠNG MẠI GIỮA CÁC QUỐC GIA. Nguyên tắc phát triển quan hệ thƣơng mại giữa các quốc gia.

Yêu cầu phát triển quan hệ thƣơng mại giữa các quốc gia. Nội dung phát triển quan hệ thƣơng mại giữa các quốc gia. KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VÀ BÀI HỌC CHO VIỆT NAM TRONG PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƢƠNG MẠI GIỮA CÁC QUỐC GIA. Kinh nghiệm quốc tế trong phát triển quan hệ thƣơng mại giữa các quốc gia.

Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam. PHÂN TÍCH VÀ ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƢƠNG MẠI CỦA VIỆT NAM VỚI CÁC NƢỚC ĐÔNG Á. MỘT SỐ KHÁI QUÁT VỀ KHU VỰC ĐÔNG Á VÀ TIỀM NĂNG PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƢƠNG MẠI CỦA VIỆT NAM VỚI CÁC NƢỚC ĐÔNG Á. Khái quát về đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội của khu vực Đông Á.

Khái quát thực trạng hợp tác thƣơng mại khu vực Đông Á. Tiềm năng trong phát triển quan hệ thƣơng mại giữa Việt Nam với các nƣớc Đông Á. PHÂN TÍCH THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƢƠNG MẠI GIỮA VIỆT NAM VỚI CÁC NƢỚC ĐÔNG Á GIAI ĐOẠN 2007 ĐẾN NAY. Khái quát chung về phát triển quan hệ thƣơng mại giữa Việt Nam với các nƣớc Đông Á.

Thực trạng chính sách phát triển quan hệ thƣơng mại của Việt Nam với các nƣớc Đông Á. Thực trạng phát triển quan hệ thƣơng mại Việt Nam với ASEAN. Thực trạng phát triển quan hệ thƣơng mại Việt Nam – Hàn Quốc. Thực trạng phát triển quan hệ thƣơng mại Việt Nam – Nhật Bản.

Thực trạng phát triển quan hệ thƣơng mại Việt Nam – Trung Quốc 107 2. ĐÁNH GIÁ CHUNG VỀ THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƢƠNG MẠI GIỮA VIỆT NAM VỚI CÁC NƢỚC ĐÔNG Á GIAI ĐOẠN 2007 ĐẾN NAY. Kết quả đạt đƣợc trong phát triển quan hệ thƣơng mại giữa Việt iv Nam với các nƣớc Đông Á. Hạn chế và tồn tại trong phát triển quan hệ thƣơng mại giữa Việt Nam với các nƣớc Đông Á.

QUAN ĐIỂM, ĐỊNH HƢỚNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƢƠNG MẠI GIỮA VIỆT NAM VỚI CÁC NƢỚC ĐÔNG Á ĐẾN NĂM 2030. BỐI CẢNH ẢNH HƢỞNG ĐẾN PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƢƠNG MẠI GIỮA VIỆT NAM VỚI CÁC NƢỚC ĐÔNG Á ĐẾN NĂM 2030. Bối cảnh quốc tế và khu vực ảnh hƣởng đến phát triển quan hệ thƣơng mại giữa Việt Nam với các nƣớc Đông Á đến năm 2030. Bối cảnh trong nƣớc ảnh hƣởng đến phát triển quan hệ thƣơng mại giữa Việt Nam với các nƣớc Đông Á đến năm 2030.

Cơ hội và thách thức chủ yếu cho phát triển quan hệ thƣơng mại của Việt Nam với các nƣớc Đông Á đến năm 2030. QUAN ĐIỂM VÀ ĐỊNH HƢỚNG PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƢƠNG MẠI GIỮA VIỆT NAM VỚI CÁC NƢỚC ĐÔNG Á ĐẾN NĂM 2030. Quan điểm phát triển quan hệ thƣơng mại giữa Việt Nam với các nƣớc Đông Á đến năm 2030. Định hƣớng phát triển quan hệ thƣơng mại giữa Việt Nam với các nƣớc Đông Á đến năm 2030.

MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƢƠNG MẠI GIỮA VIỆT NAM VỚI CÁC NƢỚC ĐÔNG Á ĐẾN NĂM 2030. Giải pháp chung. Giải pháp với từng đối tác khu vực Đông Á. Một số giải pháp điều kiện.

160 CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA NGHIÊN CỨU SINH ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 161 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 177 v DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT 1. Danh mục từ viết tắt Tiếng Việt Từ viết tắt Nghĩa Tiếng Việt CCTM Cán cân thƣơng mại KN Kim ngạch KT-XH Kinh tế - xã hội NCS Nghiên cứu sinh NK Nhập khẩu QHTM Quan hệ thƣơng mại TM Thƣơng mại TMDV Thƣơng mại dịch vụ TMHH Thƣơng mai hàng hóa TMQT Thƣơng mại quốc tế USD Đồng đôla Mỹ XK Xuất khẩu XNK Xuất nhập khẩu VH-XH Văn hóa – xã hội 2.

Danh mục từ viết tắt Tiếng Anh Từ viết tắt Viết đầy đủ Tiếng Anh Nghĩa Tiếng Việt ACFTA ASEAN – China Free Trade Area Khu vực mậu dịch tự do ASEAN - Trung Quốc AEC ASEAN Economic Community Cộng đồng kinh tế ASEAN AFTA ASEAN Free Trade Area Khu vực mậu dịch tự do ASEAN AKFTA ASEAN-Korea Free Trade Hiệp định thƣơng mại tự do Agreement ASEAN – Hàn Quốc ASEAN Association of South East Asian Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Nations Á ASEAN 6 Các nƣớc ASEAN 6 bao gồm Brunei, Malaysia, Indonesia, vi Philippines, Thái Lan và Singapore ATIGA ASEAN Trade in Goods Agreement Hiệp định thƣơng mại hàng hóa ASEAN AJCEP ASEAN – Japan Comprehensive Đối tác kinh tế toàn diện ASEAN Economic Parnership – Nhật Bản CEPT Common Effective Preferential Tariff Chƣơng trình thuế quan ƣu đãi có hiệu lực chung CPTPP Comprehensive and Progressive Hiệp định đối tác toàn diện và tiến Agreement for Trans-Pacific bộ xuyên Thái Bình Dƣơng Partnership EPA Economic Partnership Agreement Hiệp định đối tác kinh tế FDI Foreign Direct Investment Đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài FTA Free Trade Agreement Hiệp định thƣơng mại tự do GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm quốc nội MFN Most Favoured Nation Đãi ngộ tối huệ quốc NT National Treatment Đối xử quốc gia RCEP Regional Comprehensive Economic Hiệp định đối tác kinh tế toàn Partnership diện khu vực RTA Regional Trading Agreement Hiệp định thƣơng mại khu vực WTO World Trade Organization Tổ chức thƣơng mại thế giới VJEPA Vietnam – Japan Economic Hiệp định đối tác kinh tế Việt Partnership Agreement Nam – Nhật Bản VKFTA Vietnam – Korea Free Trade Hiệp định thƣơng mại tự do Việt Agreement Nam – Hàn Quốc vii DANH MỤC BẢNG Bảng 2. Số liệu KT-XH cơ bản của một số quốc gia khu vực Đông Á. Lợi thế so sánh hàng xuất khẩu của Việt Nam qua chỉ số RCA. Thứ hạng thị trƣờng Đông Á xếp theo giá trị xuất khẩu, nhập khẩu trong quan hệ thƣơng mại với Việt Nam.

Chỉ số tập trung thƣơng mại của Việt Nam với một số nƣớc ASEAN. Chỉ số bổ sung thƣơng mại của Việt Nam với các nƣớc ASEAN. XNK hàng hóa Việt Nam – Hàn Quốc phân theo trình độ công nghệ. Mức độ tập trung thƣơng mại giữa Việt Nam và Hàn Quốc.

XNK hàng hóa Việt Nam – Nhật Bản theo trình độ công nghệ. Mức độ tập trung thƣơng mại giữa Việt Nam và Nhật Bản. XNK hàng hóa Việt Nam – Trung Quốc theo trình độ công nghệ. Mức độ tập trung thƣơng mại giữa Việt Nam và Trung Quốc.114 viii DANH MỤC HÌNH Hình 2.

Số lƣợng FTA của các quốc gia và vùng lãnh thổ Đông Á, tính đến 2/2019. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của ASEAN với Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, giai đoạn 2007 – 2018. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam với Đông Á và thế giới, giai đoạn 2007-2017. Kim ngạch XNK Việt Nam – ASEAN, giai đoạn 2007-2017.

Thƣơng mại Việt Nam – Hàn Quốc, giai đoạn 2007-2017. Chỉ số bổ sung thƣơng mại (TCI) Việt Nam – Hàn Quốc. Thƣơng mại Việt Nam – Nhật Bản, giai đoạn 2007-2017. Chỉ số bổ sung thƣơng mại (TCI) Việt Nam – Nhật Bản.

Thƣơng mại Việt Nam – Trung Quốc, giai đoạn 2007-2017. Chỉ số bổ sung thƣơng mại (TCI) Việt Nam – Trung Quốc.1 Định hƣớng phát triển quan hệ Việt Nam – Đông Á toàn diện, sâu rộng141 -1- PHẦN MỞ ĐẦU 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU Mỗi quốc gia, trên con đƣờng phát triển của mình, tùy thuộc hoàn cảnh và điều kiện cụ thể, sẽ có những lựa chọn khác nhau. Đó có thể là sự phát triển dựa vào nội lực, hoặc thông qua mở cửa, gia tăng quan hệ thƣơng mại (QHTM), đầu tƣ.

với bên ngoài. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và khu vực hóa phát triển mạnh mẽ hiện nay, hầu hết các quốc gia trên thế giới đều lựa chọn hội nhập. Tuy nhiên, mở cửa và phát triển các QHTM trong khuôn khổ hợp tác song phƣơng hay đa phƣơng chỉ là phƣơng tiện để các quốc gia đạt đến mục tiêu phát triển tối cao của đất nƣớc. Về lý thuyết, có nhiều nghiên cứu cho thấy cơ sở và lợi ích của phát triển QHTM giữa các quốc gia.

Nghiên cứu của Smith (1776), Ricardo (1817), Heckscher-Ohlin (1933) và các nghiên cứu khác đã chỉ ra rằng quan hệ thƣơng mại quốc tế (TMQT) giữa các quốc gia nằm ở sự khác biệt giữa các quốc gia về nhân lực và trình độ sử dụng nhân lực, tài nguyên, công nghệ, trình độ phát triển kinh tế - xã hội (KT-XH) của quốc gia. Phát triển QHTM là phƣơng án tối ƣu giúp quốc gia tận dụng đƣợc lợi thế để tham gia vào phân công lao động và hợp tác quốc tế.