Luận án: Mức độ thực hiện nguyên tắc thận trọng kế toán của doanh nghiệp niêm yết trên TTCK Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN NGHIÊN CỨU MỨC ĐỘ THỰC HIỆN NGUYÊN TẮC THẬN TRỌNG TRONG KẾ TOÁN CỦA CÁC DOANH NGHIỆP NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH KẾ TOÁN HÀ NỘI - 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN NGHIÊN CỨU MỨC ĐỘ THỰC HIỆN NGUYÊN TẮC THẬN TRỌNG TRONG KẾ TOÁN CỦA CÁC DOANH NGHIỆP NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM Chuyên ngành: KẾ TOÁN, KIỂM TOÁN VÀ PHÂN TÍCH Mã số: 9340301 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Người hướng dẫn khoa học: GS TS HÀ NỘI - 2022 i LỜI CAM KẾT Tôi đã đọc và hiểu về các hành vi vi phạm sự trung thực trong học thuật Tôi cam kết bằng danh dự cá nhân rằng nghiên cứu này do tôi tự thực hiện và không vi phạm quy định liêm chính học thuật trong nghiên cứu khoa học của Trường Đại học Kinh tế Quốc dân Hà Nội, ngày tháng năm 2022 Nghiên cứu sinh ii MỤC LỤC LỜI CAM KẾT i MỤC LỤC ii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT v DANH MỤC BẢNG vi DANH MỤC HÌNH, SƠ ĐỒ vii CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1 1 1 Tính cấp thiết của đề tài 1 1 2 Tổng quan các công trình nghiên cứu 3 1 2 1 Tổng quan các công trình nghiên cứu về mức độ thực hiện nguyên tắc thận trọng trong kế toán 3 1 2 2 Tổng quan các công trình nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng tới mức độ thực hiện nguyên tắc thận trọng trong kế toán 4 1 2 3 Tổng quan các công trình nghiên cứu về ảnh hưởng của mức độ thực hiện nguyên tắc thận trọng trong kế toán tới giá trị cổ phiếu 7 1 3 Khoảng trống nghiên cứu 8 1 4 Mục tiêu nghiên cứu 10 1 5 Câu hỏi nghiên cứu 10 1 6 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 11 1 7 Phương pháp nghiên cứu 11 1 8 Thiết kế nghiên cứu 12 1 9 Kết cấu của luận án 13 KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 14 CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ MỨC ĐỘ THỰC HIỆN THẬN TRỌNG 15 TRONG KẾ TOÁN CỦA DOANH NGHIỆP 15 2 1 Những vấn đề cơ bản về nguyên tắc thận trọng 15 2 1 1 Định nghĩa và yêu cầu nguyên tắc thận trọng 15 2 1 2 Phân loại việc thực hiện nguyên tắc thận trọng trong kế toán 17 2 2 Các lý thuyết vận dụng để nghiên cứu việc thực hiện nguyên tắc thận trọng trong kế toán 20 2 2 1 Nghiên cứu thực chứng trong kế toán 20 2 2 2 Lý thuyết đại diện 22 2 2 3 Lý thuyết thông tin bất đối xứng 25 2 3 Các phương pháp đo lường việc thực hiện nguyên tắc thận trọng trong kế toán 27 iii 2 3 1 Mô hình Basu (1997) - Basu Asymmetric Timeliness Measure 28 2 3 2 Phương pháp tỷ lệ giá trị sổ sách so với giá trị thị trường (BTM) - Book to market based measures 30 2 3 3 Phương pháp giá trị dồn tích âm (Accrual based measures) 32 2 3 4 Phương pháp dòng tiền - Asymmetric Accrual to Cash flow Measure (AACF) 35 2 3 5 Mô hình Khan và Watts (2009) - mở rộng của mô hình Basu (1997) 36 2 4 Nhân tố ảnh hưởng tới nguyên tắc thận trọng của doanh nghiệp 41 2 4 1 Các nhân tố thuộc đặc điểm quản lý - kiểm soát 41 2 4 2 Các nhân tố cơ cấu sở hữu 48 2 4 3 Các nhân tố kiểm soát 54 2 5 Mức độ thực hiện nguyên tắc thận trọng trong kế toán và giá cổ phiếu của công ty 56 2 5 1 Một số khái niệm về cổ phiếu và giá cổ phiếu của các công ty niêm yết 56 2 5 2 Mức độ thực hiện nguyên tắc thận trọng trong kế toán và giá cổ phiếu 59 2 5 3 Nhân tố khác ảnh hưởng tới giá cổ phiếu 61 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 64 CHƯƠNG 3 XÂY DỰNG GIẢ THUYẾT KHOA HỌC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 65 3 1 Xây dựng giả thuyết nghiên cứu 65 3 1 1 Giả thuyết nghiên cứu lớp mô hình 1 65 3 1 2 Giả thuyết nghiên cứu lớp mô hình 2 72 3 2 Thiết kế nghiên cứu 74 3 2 1 Tính giá trị hệ số mức độ thực hiện nguyên tắc thận trọng trong kế toán - CScore 74 3 2 2 Xây dựng mô hình 77 3 3 Chọn mẫu và thu thập dữ liệu 86 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 89 CHƯƠNG 4 THỰC TRẠNG VỀ SỰ TÁC ĐỘNG CỦA CÁC NHÂN TỐ TỚI MỨC ĐỘ THỰC HIỆN NGUYÊN TẮC THẬN TRỌNG TRONG KẾ TOÁN VÀ HỆ QUẢ CỦA NÓ TỚI GIÁ TRỊ CỔ PHIẾU TẠI CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM 90 4 1 Đánh giá mức độ thực hiện nguyên tắc thận trọng trong kế toán 90 4 1 1 Đánh giá mức độ thực hiện nguyên tắc thận trọng (Cscore) tại các công ty phi tài chính niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam 90 4 1 2 Đánh giá mức độ thực hiện nguyên tắc thận trọng (Cscore) của các công ty theo sàn niêm yết và ngành nghề 92 iv 4 1 3 Đánh giá sự sai lệch một số khoản mục trong Báo cáo tài chính của các công ty phi tài chính niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam 94 4 2 Thống kê mô tả và mối tương quan giữa các biến nghiên cứu 96 4 2 1 Thống kê mô tả các biến nghiên cứu 96 4 3 Kết quả kiểm định giả thuyết lớp mô hình 1 101 4 3 1 Kết quả hồi quy theo mô hình bình phương bé nhất OLS 101 4 3 2 Kết quả hồi quy theo mô hình tác động cố định FEM và mô hình tác động ngẫu nhiên REM 103 4 4 Kết quả kiểm định giả thuyết lớp mô hình 2 106 KẾT LUẬN CHƯƠNG 4 109 CHƯƠNG 5 THẢO LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, CÁC KHUYẾN NGHỊ VÀ KẾT LUẬN 110 5 1 Thảo luận kết quả nghiên cứu của mô hình được lựa chọn 110 5 1 1 Lớp mô hình 1 110 5 1 2 Lớp mô hình 2 116 5 2 Một số khuyến nghị 117 5 2 1 Khuyến nghị với cơ quan điều hành thị trường 117 5 2 2 Khuyến nghị đối với doanh nghiệp 120 5 2 3 Khuyến nghị cho nhà đầu tư 123 5 3 Những hạn chế của luận án và hướng nghiên cứu trong tương lai 124 5 3 1 Hạn chế của luận án 124 5 3 2 Hướng nghiên cứu tiếp theo 124 KẾT LUẬN CHƯƠNG 5 125 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 126 TÀI LIỆU THAM KHẢO 127 PHỤ LỤC 137 v DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT STT Ký hiệu viết tắt Nội dung 1 AUSIZE Quy mô Ban kiểm soát 2 AUQ Số chuyên gia tài chính trong Ban kiểm soát 3 BGD Ban giám đốc 4 BIG4 Kiểm toán độc lập 5 BOARDSIZE Quy mô Hội đồng quản trị 6 BCTC Báo cáo tài chính 7 CSCORE Mức độ thực hiện nguyên tắc thận trọng trong kế toán 8 CEO Giám đốc điều hành 9 DUAL Sự kiêm nhiệm vai trò CEO và chủ tịch Hội đồng quản trị 10 DPS Cổ tức trên một cổ phiếu 11 EPS Lợi nhuận trên một cổ phiếu 12 FIFO Phương pháp tính giá hàng tồn kho nhập trước xuất trước 13 FRG Tỷ lệ sở hữu nước ngoài 14 FEL Số lượng thành viên nữ trong Hội đồng quản trị 15 FEM Mô hình hồi quy tác động cố định 16 HĐQT Hội đồng quản trị 17 HNX Sở giao dịch chứng khoán Hà Nội 18 HOSE Sở giao dịch chứng khoán Hồ Chí Minh 19 IASB Hội đồng chuẩn mực Kế toán quốc tế 20 IAS Chuẩn mực kế toán quốc tế 21 LIFO Phương pháp tính giá hàng tồn kho nhập sau xuất trước 22 MPS Giá cổ phiếu 23 NED Tỷ lệ thành viên Hội đồng quản trị không điều hành 24 GAAP Nguyên tắc kế toán được chấp nhận chung 25 GROWTH Tốc độ tăng trưởng 26 LEV Hệ số nợ 27 OWNCEO Mức độ sở hữu của người quản lý 28 OLS Mô hình hồi quy bình phương nhỏ nhất 29 ROE Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu 30 REM Mô hình hồi quy tác động ngẫu nhiên 31 STATE Tỷ lệ sở hữu Nhà nước 32 SIZE Quy mô công ty 33 TTCK Thị trường chứng khoán vi DANH MỤC BẢNG Bảng 2 1: So sánh các phương pháp đo lường mức độ thực hiện nguyên tắc thận trọng trong các công ty 39 Bảng 3 1: Mô tả và cách thức đo lường các biến trong lớp mô hình nghiên cứu 1 80 Bảng 3 2: Mô tả và cách thức đo lường các biến trong lớp mô hình nghiên cứu 2 83 Bảng 3 3: Cơ cấu mẫu nghiên cứu theo ngành 86 Bảng 3 4: Cơ cấu mẫu nghiên cứu theo vốn sở hữu Nhà nước 87 Bảng 4 1 Thống kê mô tả biến Cscore - mức độ thực hiện nguyên tắc thận trọng trong kế toán 90 Bảng 4 2 Kiểm định T test so sánh mức độ thực hiện nguyên tắc thận trọng của các công ty niêm yết ở hai Sở giao dịch chứng khoán 92 Bảng 4 3 Kiểm định ANOVA so sánh mức độ thực hiện nguyên tắc thận trọng kế toán giữa các ngành 93 Bảng 4 4: Thống kê mô tả biến phụ thuộc Cscore theo ngành 93 Bảng 4 5 Thống kê mô tả các biến lớp mô hình 1 96 Bảng 4 6 Thống kê mô tả các biến lớp mô hình 2 99 Bảng 4 7: Kết quả ước lượng hồi quy theo OLS đo lường sự tác động của các nhân tố ảnh hưởng tới mức độ thực hiện nguyên tắc thận trọng kế toán 101 Bảng 4 8 Kiểm định Hausman 103 Bảng 4 9: Kết quả ước lượng hồi quy theo mô hình FEM và REM đo lường sự tác động của các nhân tố ảnh hưởng tới mức độ thực hiện nguyên tắc thận trọng kế toán 104 Bảng 4 10: So sánh tương quan giữa các biến chỉnh tâm và không chỉnh tâm 107 Bảng 4 11: Kết quả ước lượng hồi quy theo mô hình OLS, FEM và REM đo lường sự tác động của mức độ thực hiện nguyên tắc thận trọng kế toán lên giá cổ phiếu 107 vii DANH MỤC HÌNH, SƠ ĐỒ Hình 3 1: Mô hình các nhân tố ảnh hưởng tới mức độ thực hiện nguyên tắc thận trọng trong kế toán của công ty niêm yết trên TTCK Việt Nam 72 Hình 3 2: Mô hình nghiên cứu ảnh hưởng của mức độ thực hiện nguyên tắc thận trọng trong kế toán đến giá trị cổ phiếu của công ty niêm yết trên TTCK Việt Nam 74 Sơ đồ 1 1 Khung nghiên cứu của luận án 13 1 CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1 1 Tính cấp thiết của đề tài Trải qua nhiều thế kỷ hình thành và phát triển ngành khoa học kế…