Luận án tiến sĩ kinh tế kế toán quản trị với việc ra quyết định ngắn hạn tại các

Tổng quan về luận án

Luận án này tập trung nghiên cứu sâu về kế toán quản trị (KTQT) với việc ra quyết định ngắn hạn (RQĐ ngắn hạn) tại các doanh nghiệp sản xuất cơ khí (DNSX cơ khí) Việt Nam, đặt trong bối cảnh các doanh nghiệp đã ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) vào tiến trình xử lý thông tin. Ngành cơ khí Việt Nam, với vai trò nền tảng trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đóng góp ổn định từ 31% - 35% vào GDP giai đoạn 2015-2020, đang đối mặt với nhiều thách thức như biến động giá nguyên vật liệu, cạnh tranh gay gắt từ các hiệp định thương mại, thiếu vốn, công nghệ lạc hậu và hạn chế về nhân lực. Trong bối cảnh này, chất lượng thông tin KTQT có ý nghĩa quyết định đến hiệu quả của các quyết định quản trị.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) CỤ THỂ: Luận án này giải quyết nhiều khoảng trống đáng kể trong các nghiên cứu trước đây:

1. Thiếu nghiên cứu trực tiếp về KTQT với RQĐ: Mặc dù KTQT đã được quan tâm rộng rãi, "chưa có nghiên cứu nào trực tiếp đề cập đến nội dung KTQT với việc ra quyết định" (Chương 1, Tính cấp thiết). Các nghiên cứu trước đây thường tiếp cận gián tiếp thông qua các phần hành kế toán hoặc chức năng thông tin.
2. Hạn chế về nghiên cứu thực trạng và đối tượng cụ thể: Các nghiên cứu trước chỉ dừng lại ở mô hình lý thuyết hoặc tình huống giả định, "chưa nghiên cứu, khảo sát và làm rõ thực trạng KTQT với việc RQĐ ngắn hạn trong một loại hình DN cụ thể" (Chương 1, Khoảng trống nghiên cứu). Đặc biệt, chưa có nghiên cứu nào khảo sát vấn đề này tại các DNSX cơ khí Việt Nam, một ngành công nghiệp trọng yếu.
3. Bỏ sót các khía cạnh quan trọng của KTQT đương đại: Các nghiên cứu trước đây thường theo phương thức KTQT truyền thống, chưa đề cập đến "thu thập thông tin phi tài chính", "phương pháp đánh giá độ tin cậy của thông tin và các chỉ tiêu phân tích thông tin", hay "các góc độ về kiểm soát và đánh giá hoạt động quản lý thông qua các trung tâm kế toán trách nhiệm (KTTN)" (Chương 1, Khoảng trống nghiên cứu).
4. Thiếu sự gắn kết hệ thống giữa nhu cầu thông tin và kỹ thuật KTQT: Chưa có nghiên cứu nào "hệ thống đầy đủ nhu cầu thông tin với mỗi loại QĐ liên quan đến việc thực hiện các chức năng của NQT cũng như gắn kết những nội dung công việc và các kỹ thuật mà KTQT áp dụng để có thông tin hữu ích tư vấn cho NQT ra quyết định" (Chương 1, Khoảng trống nghiên cứu).
5. Chưa phân tích yếu tố tác động đến toàn bộ quy trình xử lý thông tin: Các nghiên cứu về yếu tố ảnh hưởng thường tập trung vào áp dụng kỹ thuật hoặc tổ chức KTQT, chưa đi sâu vào "tác động đến quy trình xử lý thông tin (thu thập thông tin, xử lý, phân tích và cung cấp thông tin KTQT hỗ trợ việc RQĐ)" (Chương 1, Khoảng trống nghiên cứu).
6. Chưa tích hợp bối cảnh CMCN 4.0 và ứng dụng CNTT: Các nghiên cứu đã công bố chủ yếu đề cập đến KTQT trong điều kiện kế toán thủ công hoặc ở thời kỳ khởi phát của CMCN 4.0, không phản ánh đầy đủ tác động của ứng dụng CNTT vào toàn bộ tiến trình xử lý thông tin kế toán hiện nay (Chương 1, Khoảng trống nghiên cứu).

Câu hỏi nghiên cứu (Research Questions):

1. Nội dung KTQT với việc RQĐ ngắn hạn và các yếu tố ảnh hưởng đến áp dụng KTQT với việc RQĐ ngắn hạn trong DNSX?
2. Thực trạng KTQT tại các DNSX cơ khí Việt Nam như thế nào? Có đáp ứng được yêu cầu cho việc RQĐ ngắn hạn của các nhà quản lý hay không?
3. Cần có những giải pháp gì để hoàn thiện KTQT với việc RQĐ ngắn hạn tại các DNSX cơ khí Việt Nam?

Khung lý thuyết (Theoretical Framework): Luận án xác lập khung lý thuyết về KTQT với RQĐ ngắn hạn bằng cách tiếp cận song hành khoa học quản trị và khoa học kế toán, nhấn mạnh KTQT là một hệ thống thu thập, xử lý, phân tích và cung cấp thông tin kinh tế tài chính hỗ trợ hoạt động quản trị. Khung này được xây dựng dựa trên Lý thuyết ra quyết định (Decision Theory) của Mary Parker Pollet, Lý thuyết ngẫu nhiên (Contingency Theory), Lý thuyết mối quan hệ lợi ích - chi phí (Cost-Benefit Theory) và Lý thuyết tâm lý học (Psychological Theory) để giải thích các yếu tố tác động. Đặc biệt, nghiên cứu tập trung vào mối quan hệ giữa KTQT và các chức năng của nhà quản trị (hoạch định, tổ chức thực hiện, lãnh đạo và kiểm soát) thông qua toàn bộ tiến trình xử lý thông tin.

Đóng góp đột phá với tác động định lượng (Quantified Impact): Luận án đạt được những đóng góp đột phá về lý thuyết và thực tiễn với tác động có thể định lượng:

1. Phát triển Khung lý thuyết toàn diện: Luận án là nghiên cứu đầu tiên tại Việt Nam "hệ thống hoá, làm sáng tỏ cơ sở lý luận về KTQT với việc RQĐ ngắn hạn trong DNSX thông qua việc tiếp cận song hành khoa học quản trị và khoa học kế toán, gắn kết chặt chẽ KTQT với quản trị DN" (Kết luận chung, Thứ nhất). Khung này tập trung vào quy trình xử lý thông tin (thu thập, xử lý, phân tích, cung cấp) cho các quyết định hoạch định, tổ chức, lãnh đạo và kiểm soát.
2. Mô hình yếu tố ảnh hưởng được kiểm định thực nghiệm: Đề xuất và kiểm định thành công mô hình với 5 yếu tố tác động đến áp dụng KTQT, bao gồm "Áp lực cạnh tranh", "Sự tham gia của nhà quản trị", "Trình độ của nhân viên kế toán", "Quy trình công nghệ sản xuất" và "Mức độ trang bị phương tiện hỗ trợ thu thập, xử lý, phân tích và cung cấp thông tin" (Kết luận chung, Thứ hai). Đặc biệt, nghiên cứu đã phát hiện "Sự tham gia của nhà quản trị" và "Mức độ trang bị phương tiện hỗ trợ" không có ý nghĩa thống kê trong việc thúc đẩy áp dụng KTQT cho RQĐ ngắn hạn tại DNSX cơ khí Việt Nam (Sig. lần lượt là 0,445 và 0,226), một kết quả khác biệt so với nhiều nghiên cứu tiền nhiệm trong các lĩnh vực khác.
3. Tác động mạnh mẽ của "Quy trình công nghệ sản xuất": Yếu tố "Quy trình công nghệ sản xuất" là yếu tố tác động mạnh nhất (hệ số Beta 0,372) đến áp dụng KTQT, cho thấy tính đặc thù của ngành cơ khí trong bối cảnh CMCN 4.0.
4. Đề xuất giải pháp cụ thể, có tính ứng dụng cao: Luận án đề xuất một loạt giải pháp chi tiết để hoàn thiện từng khâu của quy trình KTQT (xác định nội dung thông tin, lựa chọn nguồn, cách thức thu thập, kiểm soát chất lượng, xử lý/phân tích thông tin, cung cấp thông tin) cho các DNSX cơ khí Việt Nam. Các giải pháp này nhấn mạnh việc ứng dụng các phương pháp hiện đại như Activity Based Costing (ABC), Time-Driven ABC (TDABC) và hoàn thiện hệ thống dự toán linh hoạt, đồng thời tận dụng hiệu quả phần mềm ERP và công nghệ điện toán đám mây.

Phạm vi nghiên cứu (Scope) và ý nghĩa (Significance):

• Mẫu nghiên cứu: Khảo sát 79 doanh nghiệp sản xuất cơ khí thuộc Hiệp hội Doanh nghiệp Cơ khí Việt Nam (VAMI) trong tổng số 146 thành viên, với 232 phiếu khảo sát hợp lệ từ nhà quản trị các cấp. Các doanh nghiệp này có quy mô vừa và lớn, phân bố đều ở các thành phố công nghiệp lớn trên cả nước, đại diện cho 3 phân ngành trọng điểm (cơ khí sản xuất máy móc thiết bị, thiết bị ô tô/xe máy, thiết bị điện/điện tử), chiếm 70-75% tổng giá trị sản xuất cơ khí cả nước.
• Thời gian nghiên cứu: Dữ liệu được thu thập và phân tích trong giai đoạn từ tháng 10 năm 2017 đến tháng 9 năm 2021. Các giải pháp đề xuất định hướng cho giai đoạn 2022 - 2025.
• Trọng tâm nội dung: Tập trung vào các QĐ ngắn hạn liên quan đến hoạch định, tổ chức thực hiện, lãnh đạo và kiểm soát hoạt động sản xuất và tiêu thụ sản phẩm, đặc biệt là các vấn đề về chi phí, giá thành, xây dựng dự toán và đánh giá kết quả. Luận án không đi sâu vào QĐ liên quan đến nhân sự, marketing, R&D hay đầu tư dài hạn.
• Ý nghĩa: Cung cấp cơ sở lý luận vững chắc, đánh giá thực trạng khách quan và đề xuất giải pháp thiết thực cho ngành cơ khí Việt Nam, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập kinh tế và Cách mạng Công nghiệp 4.0. Đây là tài liệu tham khảo quý giá cho các nhà nghiên cứu, hoạch định chính sách và các nhà quản lý doanh nghiệp.

Literature Review và Positioning

Tổng hợp các luồng nghiên cứu chính (Synthesis of Major Streams) với TÊN TÁC GIẢ và NĂM cụ thể:

Luận án đã tổng quan các luồng nghiên cứu chính về Kế toán quản trị (KTQT) trên thế giới và tại Việt Nam, phân loại theo ba cách tiếp cận phổ biến:

1. Tiếp cận theo các phần hành kế toán: Tại Việt Nam, các nghiên cứu tập trung vào KTQT chi phí, giá thành, doanh thu, kết quả hoạt động kinh doanh trong các ngành nghề đa dạng như khai thác than (Trần Văn Hợi, 2007), vận tải (Nguyễn Thị Ngọc Lan, 2012; Đỗ Thị Mai Thơm, 2012; Lê Thanh Bằng, 2020), sản xuất bánh kẹo (Nguyễn Hoản, 2012; Nguyễn Hải Hà, 2016), sản xuất ô tô (Nguyễn Thị Ngọc Thạch, 2013), v.v. Các nghiên cứu này, dù không trực tiếp hướng đến RQĐ, nhưng đã gián tiếp khẳng định vai trò cung cấp thông tin của KTQT (Chương 1, Tổng quan các nghiên cứu).
2. Tiếp cận theo chức năng thông tin tư vấn cho quá trình ra quyết định: Đoàn Xuân Tiên và nhóm nghiên cứu (2002) đã tiên phong với đề tài NCKH cấp Bộ "Tổ chức thông tin KTQT tư vấn cho các tình huống quyết định ngắn hạn trong DN", xây dựng quy trình thu thập, xử lý thông tin và lập báo cáo quản trị. Các nghiên cứu sau này của Phạm Ngọc Toàn (2010), Hoàng Văn Tưởng (2010), Nguyễn Thị Thanh Loan (2014) cũng làm rõ nội dung KTQT theo tiến trình xử lý thông tin. Tuy nhiên, các nghiên cứu này thường tiếp cận theo KTQT truyền thống, bỏ sót thông tin phi tài chính, phương pháp đánh giá độ tin cậy và các góc độ kiểm soát thông qua trung tâm trách nhiệm (Chương 1, Tổng quan các nghiên cứu). Nguyễn Thanh Huyền (2020) khảo sát thực trạng KTQT tại DNSX thức ăn chăn nuôi, gắn nhu cầu thông tin với các chức năng NQT nhưng chưa có sự gắn kết chặt chẽ và chỉ dừng ở thống kê mô tả.
3. Tiếp cận trong mối quan hệ với chức năng của nhà quản trị doanh nghiệp: Hướng tiếp cận này mới hơn ở Việt Nam (từ khoảng 2017). Nguyễn Minh Thành (2017) phân loại kỹ thuật KTQT thành 4 nhóm phục vụ hoạch định, kiểm soát, đánh giá hiệu quả, RQĐ. Bùi Tiến Dũng (2018) nghiên cứu KTQT gắn với 5 chức năng NQT tại Tổng Công ty Giấy Việt Nam, dựa trên Lý thuyết ngẫu nhiên và Lý thuyết quá trình đổi mới. Thái Anh Tuấn (2019) và Đỗ Thị Hương Thanh (2019) cũng nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến việc áp dụng kỹ thuật KTQT.

Mâu thuẫn/tranh luận (Contradictions/Debates) với ít nhất 2 quan điểm đối lập:

• Quan điểm về định nghĩa KTQT: Có hai cách tiếp cận phổ biến: Từ góc nhìn của NQT, KTQT là công cụ hỗ trợ NQT thực hiện các chức năng quản lý (Kaplan, 1998; Ronald W. Hilton, 1999; Garrison và cộng sự, 2018; IMA, 2008; IFAC, 2002). Ngược lại, từ góc nhìn của chủ sở hữu DN, KTQT là việc tìm kiếm, phân tích, truyền đạt và sử dụng thông tin tài chính và phi tài chính để tạo ra, bảo vệ và tăng giá trị cho chủ sở hữu (CIMA, 2015). Luận án thống nhất quan điểm rằng KTQT là một công cụ hữu ích hỗ trợ NQT thực hiện các chức năng quản lý nhằm đạt được mục tiêu của chủ sở hữu (Chương 2, Các khái niệm kế toán quản trị), phù hợp với Lý thuyết người đại diện (Agency Theory).
• Quan điểm về RQĐ là một chức năng độc lập hay xuyên suốt: Một số nghiên cứu đã tiếp cận RQĐ như một chức năng quản trị độc lập, bên cạnh hoạch định, tổ chức, lãnh đạo và kiểm soát (Nguyễn Minh Thành, 2017). Tuy nhiên, luận án lập luận rằng quan điểm này "đang có sự mâu thuẫn với quan điểm của khoa học quản trị" khi cho rằng RQĐ "tự thân nó không phải là một chức năng riêng biệt mà là một công việc xuyên suốt của các NQT trong quá trình thực hiện các chức năng: hoạch định, tổ chức thực hiện, lãnh đạo và kiểm soát" (Chương 1, Khoảng trống nghiên cứu). Đây là một điểm mâu thuẫn cốt lõi mà luận án đã giải quyết bằng cách tích hợp RQĐ vào toàn bộ chu trình quản trị.

Định vị trong tài liệu (Positioning in Literature) với khoảng trống cụ thể được xác định: Luận án này định vị mình bằng cách giải quyết một khoảng trống cụ thể trong các nghiên cứu trước đây: việc thiếu một nghiên cứu toàn diện, trực tiếp và có tính thực nghiệm về KTQT với RQĐ ngắn hạn trong một ngành công nghiệp đặc thù như sản xuất cơ khí Việt Nam, đồng thời tích hợp các yếu tố về quy trình xử lý thông tin và tác động của CNTT. Luận án "tiếp cận KTQT với việc ra quyết định ngắn hạn tại các DNSX cơ khí Việt Nam dưới góc độ áp dụng kỹ thuật KTQT trong quy trình xử lý thông tin để có thông tin thích hợp tư vấn cho NQT đưa ra các QĐ trong quá trình thực hiện các chức năng quản lý: QĐ liên quan đến hoạch định, tổ chức thực hiện, lãnh đạo và kiểm soát" (Chương 1, Khoảng trống nghiên cứu).

Cách nghiên cứu này thúc đẩy lĩnh vực (How this advances field) với đóng góp cụ thể: Luận án thúc đẩy lĩnh vực KTQT bằng cách:

• Xây dựng khung lý thuyết mới: Đề xuất một khung lý thuyết rõ ràng, gắn kết KTQT với toàn bộ tiến trình RQĐ và các chức năng quản trị trong bối cảnh ứng dụng CNTT, vượt ra khỏi cách tiếp cận phần hành hay chức năng thông tin truyền thống.
• Bằng chứng thực nghiệm từ ngành đặc thù: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm từ 79 DNSX cơ khí Việt Nam, làm rõ thực trạng áp dụng KTQT và nhu cầu thông tin RQĐ ngắn hạn.
• Phát hiện các yếu tố tác động mới: Kiểm định mức độ ảnh hưởng của 5 yếu tố, trong đó chỉ ra "Quy trình công nghệ sản xuất" (Beta = 0.372) là yếu tố tác động mạnh nhất, đồng thời phát hiện "Sự tham gia của nhà quản trị" và "Mức độ trang bị phương tiện hỗ trợ" không có ý nghĩa thống kê trong bối cảnh cụ thể này, thách thức các giả định từ nghiên cứu khác.

So sánh với ÍT NHẤT 2 nghiên cứu quốc tế (Comparison with at least 2 International Studies):

1. Chanhall & Langfield - Smith (1998) tại Australia và Joshi (2001) tại Ấn Độ: Các nghiên cứu này chỉ ra quy mô doanh nghiệp và môi trường kinh doanh là hai yếu tố có ảnh hưởng đáng kể đến việc áp dụng kỹ thuật KTQT. Luận án này cũng xem xét các yếu tố bên trong và bên ngoài, nhưng đặc biệt nhấn mạnh "Áp lực cạnh tranh" (yếu tố môi trường, Beta = 0.339) là yếu tố thúc đẩy quan trọng thứ hai. Tuy nhiên, luận án lại phát hiện quy mô doanh nghiệp không được đưa vào mô hình nghiên cứu do các DNSX cơ khí khảo sát có quy mô tương đối đồng đều (Chương 3, Xác lập mô hình nghiên cứu), cho thấy sự khác biệt về bối cảnh nghiên cứu.
2. Kamilah Ahmad (2012) tại Malaysia: Nghiên cứu này chỉ ra 5 yếu tố ảnh hưởng nhiều nhất đến áp dụng KTQT trong DNNVV là mức độ cạnh tranh, quy mô DN, công nghệ sản xuất tiên tiến, sự tham gia của NQT và trình độ của nhân viên kế toán. Luận án của Nguyễn Quỳnh Trang cũng xác nhận "mức độ cạnh tranh" và "trình độ của nhân viên kế toán" có ảnh hưởng tích cực. Tuy nhiên, một điểm khác biệt quan trọng là luận án này tìm thấy "Sự tham gia của nhà quản trị" không có ý nghĩa thống kê trong bối cảnh DNSX cơ khí Việt Nam (Sig. = 0.445), trái ngược với Kamilah Ahmad. Điều này được lý giải bởi đặc thù NQT trong ngành cơ khí Việt Nam thường xuất thân từ kỹ sư, ít kinh nghiệm quản trị và tâm lý ngại thay đổi (Chương 3, Bàn luận về kết quả nghiên cứu).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp đáng kể vào lý thuyết KTQT bằng cách mở rộng và thách thức các lý thuyết hiện có, đồng thời đề xuất một khung phân tích độc đáo phù hợp với bối cảnh đặc thù của các doanh nghiệp sản xuất cơ khí Việt Nam.

Mở rộng/thách thức các lý thuyết cụ thể (Extend/challenge WHICH specific theories - name theorists):

1. Lý thuyết ngẫu nhiên (Contingency Theory) của Otley (1980): Luận án mở rộng Lý thuyết ngẫu nhiên bằng cách chứng minh rằng không có một hệ thống KTQT "khuôn mẫu" nào phù hợp cho mọi DN, mà việc vận dụng KTQT phụ thuộc vào đặc thù ngành, cơ cấu tổ chức, quy mô, trình độ công nghệ sản xuất và chiến lược kinh doanh. Nghiên cứu đã xác định "Quy trình công nghệ sản xuất" là yếu tố ngẫu nhiên có tác động mạnh nhất (Beta = 0.372) đến việc áp dụng KTQT trong DNSX cơ khí Việt Nam, một đóng góp cụ thể vào việc làm rõ các yếu tố ngẫu nhiên trong một ngành đặc thù. Đồng thời, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng "Mức độ trang bị phương tiện hỗ trợ" (CNTT) dù được nhiều nghiên cứu trước đây như Abdel-Kader & Luther (2006) coi là yếu tố ngẫu nhiên quan trọng, lại không có ý nghĩa thống kê đáng kể trong bối cảnh này (Sig. = 0.226), thách thức quan điểm về tác động phổ quát của công nghệ và đòi hỏi xem xét sâu hơn về mức độ khai thác công nghệ.
2. Lý thuyết mối quan hệ lợi ích - chi phí (Cost-Benefit Theory) của Nick (1993), Eckstein (1958), Sanford (1986), Stuart (2010): Luận án đã áp dụng lý thuyết này để giải thích việc thu thập các loại thông tin. Mặc dù thông tin dự báo tương lai và phi tài chính rất cần thiết, kế toán ít thu thập chúng do "chi phí để thu thập thông tin và hạn chế về nhân lực" (Chương 3, Thực trạng thu thập thông tin), chứng minh rằng các DN cân nhắc giữa lợi ích thông tin và chi phí phát sinh. Điều này mở rộng lý thuyết bằng cách cung cấp bằng chứng thực nghiệm về tác động của chi phí-lợi ích trong việc quyết định nội dung thông tin KTQT được thu thập trong thực tế.
3. Lý thuyết tâm lý học (Psychological Theory) của Mary Parker Pollet, Hopwood (1972), Mock (1972): Luận án vận dụng lý thuyết này để giải thích yếu tố "Trình độ của nhân viên kế toán" có ảnh hưởng đến việc áp dụng KTQT (Beta = 0.166). Tuy nhiên, nghiên cứu cũng thách thức một phần Lý thuyết tâm lý học khi phát hiện "Sự tham gia của nhà quản trị" không có tác động đáng kể (Sig. = 0.445), một kết quả khác biệt so với nhiều nghiên cứu tiền nhiệm. Lý do được đưa ra là NQT trong ngành cơ khí Việt Nam thường có chuyên môn kỹ thuật, thiếu kiến thức quản trị và tâm lý ngại thay đổi, làm giảm tác động của yếu tố tâm lý đến việc áp dụng KTQT (Chương 3, Bàn luận về kết quả nghiên cứu).

Khung khái niệm (Conceptual Framework) với các thành phần và mối quan hệ: Khung khái niệm của luận án được xây dựng dựa trên quan điểm KTQT là một hệ thống cung cấp thông tin hữu ích cho NQT. Các thành phần chính và mối quan hệ được khái quát trong Sơ đồ 2.4 (Chương 2, Nội dung kế toán quản trị với việc ra quyết định ngắn hạn trong doanh nghiệp sản xuất), mô tả tiến trình xử lý thông tin KTQT:

• Thu thập thông tin KTQT: Bao gồm xác định nội dung thông tin (tiêu chuẩn nội bộ, kết quả thực hiện, dự báo tương lai, tài chính, phi tài chính), lựa chọn nguồn (nội bộ, bên ngoài) và kiểm soát chất lượng.
• Xử lý và phân tích thông tin KTQT: Vận dụng các kỹ thuật như xây dựng hệ thống dự toán SXKD, xác định chi phí/giá thành (chi phí toàn bộ, chi phí mục tiêu, ABC/TDABC), định giá bán, phân tích thông tin thích hợp, phân tích mối quan hệ Chi phí - Khối lượng - Lợi nhuận (CVP), KTTN và phân tích chênh lệch.
• Cung cấp thông tin KTQT: Dựa trên nhu cầu và yêu cầu của NQT các cấp, thông qua các báo cáo định hướng, báo cáo kết quả thực hiện, báo cáo kiểm soát/đánh giá và báo cáo chứng minh quyết định, với các yêu cầu về tính linh hoạt, kịp thời, đáng tin cậy.

Các thành phần này tương tác trực tiếp với quá trình RQĐ ngắn hạn của NQT, liên quan đến các chức năng hoạch định, tổ chức thực hiện, lãnh đạo và kiểm soát.

Mô hình lý thuyết (Theoretical Model) với các mệnh đề/giả thuyết được đánh số: Luận án đề xuất mô hình nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến áp dụng KTQT với việc RQĐ ngắn hạn tại các DNSX cơ khí Việt Nam với 1 biến phụ thuộc và 5 biến độc lập (Sơ đồ 3.12, Chương 3, Xác lập mô hình nghiên cứu):

• Biến phụ thuộc: Áp dụng KTQT với việc RQĐ ngắn hạn tại các DNSX cơ khí Việt Nam.
• Biến độc lập:
  • H1: Yếu tố “Áp lực cạnh tranh” tác động thuận chiều đến “Áp dụng KTQT với việc RQĐ ngắn hạn tại các DNSX cơ khí Việt Nam”.
  • H2: Yếu tố “Sự tham gia của nhà quản trị” tác động thuận chiều đến “Áp dụng KTQT với việc RQĐ ngắn hạn tại các DNSX cơ khí Việt Nam”. (Bị bác bỏ)
  • H3: Yếu tố “Trình độ của nhân viên kế toán” tác động thuận chiều đến “Áp dụng KTQT với việc RQĐ ngắn hạn tại các DNSX cơ khí Việt Nam”.
  • H4: Yếu tố “Quy trình công nghệ sản xuất” tác động thuận chiều đến “Áp dụng KTQT với việc RQĐ ngắn hạn tại các DNSX cơ khí Việt Nam”.
  • H5: Yếu tố “Mức độ trang bị phương tiện hỗ trợ thu thập, xử lý, phân tích và cung cấp thông tin” tác động thuận chiều đến “Áp dụng KTQT với việc RQĐ ngắn hạn tại các DNSX cơ khí Việt Nam”. (Bị bác bỏ)

Chuyển đổi mô hình (Paradigm Shift) với BẰNG CHỨNG từ kết quả nghiên cứu: Mặc dù luận án không tuyên bố một "chuyển đổi mô hình" (paradigm shift) hoàn toàn, nó góp phần vào sự tiến hóa và tinh chỉnh của mô hình KTQT truyền thống sang một mô hình KTQT hiện đại hơn, tích hợp CNTT và bám sát nhu cầu RQĐ, đặc biệt trong ngành sản xuất. Bằng chứng là sự nhấn mạnh vào thông tin phi tài chính, các kỹ thuật phân tích tiên tiến (ABC/TDABC) và việc kết nối chặt chẽ KTQT với các chức năng quản trị, vượt ra khỏi vai trò ghi chép đơn thuần của KTTC. Sự phát hiện về tác động của "Quy trình công nghệ sản xuất" (Beta = 0.372) cho thấy một sự dịch chuyển trong nhận thức về các yếu tố thúc đẩy KTQT, từ các yếu tố tổ chức truyền thống sang các yếu tố kỹ thuật-vận hành đặc thù của ngành sản xuất.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng trên nền tảng của việc tích hợp nhiều lý thuyết và phương pháp tiếp cận, tạo nên một cái nhìn toàn diện và độc đáo.

Tích hợp các lý thuyết (Integration of theories - name 3+ specific theories): Luận án tích hợp thành công ba lý thuyết nền tảng:

1. Lý thuyết ngẫu nhiên (Contingency Theory): Được sử dụng để giải thích sự tác động của các yếu tố bên trong (Quy trình công nghệ sản xuất, Trình độ của nhân viên kế toán) và bên ngoài (Áp lực cạnh tranh) đến việc áp dụng KTQT. Luận án đã làm rõ các yếu tố ngẫu nhiên có ảnh hưởng cụ thể trong ngành cơ khí.
2. Lý thuyết mối quan hệ lợi ích - chi phí (Cost-Benefit Theory): Áp dụng để lý giải các quyết định của doanh nghiệp trong việc đầu tư vào thu thập và xử lý thông tin KTQT, đặc biệt là thông tin dự báo tương lai và phi tài chính, nơi chi phí thu thập có thể vượt lợi ích nhận thức được.
3. Lý thuyết tâm lý học (Psychological Theory): Giải thích ảnh hưởng của các yếu tố con người như trình độ nhân viên kế toán đến hiệu quả KTQT, đồng thời cung cấp một góc nhìn khác về vai trò của nhà quản trị trong bối cảnh ngành cơ khí Việt Nam.

Phương pháp phân tích mới lạ (Novel analytical approach) với luận giải: Luận án đề xuất một phương pháp phân tích mới lạ bằng cách kết hợp cách tiếp cận định tính (phỏng vấn sâu 15 NQT và kế toán trưởng từ 8 DN điển hình, thảo luận nhóm 8 chuyên gia) và định lượng (khảo sát 232 NQT từ 79 DN, sử dụng SPSS 26.0 cho EFA và hồi quy đa biến). Điều này cho phép không chỉ xác định các yếu tố tác động (quantitatively) mà còn đi sâu vào lý giải (qualitatively) nguyên nhân đằng sau các phát hiện, đặc biệt là các kết quả không mong đợi như sự không có ý nghĩa thống kê của "Sự tham gia của nhà quản trị" và "Mức độ trang bị phương tiện hỗ trợ". Ví dụ, kết quả định lượng cho thấy NQT không ảnh hưởng, nhưng phỏng vấn sâu đã lý giải do NQT ngành cơ khí thường xuất thân kỹ thuật, thiếu kiến thức quản trị. Cách tiếp cận này giúp khắc phục những hạn chế của các nghiên cứu trước đây chỉ dừng lại ở lý thuyết hoặc thống kê mô tả.

Đóng góp khái niệm (Conceptual contributions) với các định nghĩa: Luận án cung cấp các định nghĩa và làm rõ các khái niệm quan trọng trong bối cảnh nghiên cứu:

• Kế toán quản trị: Được định nghĩa là "một hệ thống thu thập, xử lý, phân tích và cung cấp thông tin kinh tế tài chính hỗ trợ hoạt động quản trị, tư vấn cho nhà quản trị các cấp ra quyết định nhằm giải quyết các vấn đề liên quan đến hoạch định, tổ chức thực hiện, lãnh đạo và kiểm soát hoạt động của DN" (Chương 2, Các khái niệm kế toán quản trị).
• Ra quyết định ngắn hạn: Được xác định là các quyết định lấy mục tiêu ngắn hạn làm cơ sở lựa chọn phương án, có thời gian hiệu lực và ảnh hưởng dưới 1 năm, tập trung vào tận dụng năng lực sản xuất hiện thời (Chương 2, Đặc điểm và yêu cầu đối với quyết định ngắn hạn).
• Thông tin thích hợp (Relevant Information): Là thông tin liên quan đến tương lai và có sự khác biệt giữa các phương án, được làm rõ và phân tích cụ thể cho từng tình huống RQĐ ngắn hạn (Chương 2, Phân tích thông tin thích hợp).
• Trung tâm trách nhiệm (Responsibility Center): Được hiểu là một bộ phận trong DN mà người quản lý có quyền điều hành và trách nhiệm đối với chi phí, thu nhập hoặc vốn đầu tư, là cơ sở cho việc kiểm soát và đánh giá hoạt động quản lý (Chương 2, Đối với các quyết định liên quan đến lãnh đạo và kiểm soát).

Điều kiện biên (Boundary conditions) được nêu rõ ràng: Luận án xác định rõ các điều kiện biên của nghiên cứu, bao gồm:

• Ngành cụ thể: Nghiên cứu chỉ tập trung vào các DNSX cơ khí Việt Nam, không ngoại suy cho các ngành khác do đặc thù về quy trình công nghệ, sản phẩm và cơ cấu chi phí.
• Loại quyết định: Giới hạn trong các quyết định ngắn hạn liên quan đến hoạt động sản xuất và tiêu thụ sản phẩm, không bao gồm các quyết định chiến lược, đầu tư dài hạn, nhân sự hay marketing.
• Quy mô doanh nghiệp: Các doanh nghiệp khảo sát có quy mô vừa và lớn (trên 60% có quy mô vốn trên 100 tỷ VNĐ) và là thành viên của VAMI, có tính đại diện cho phân khúc này nhưng không cho phép khái quát hóa cho các doanh nghiệp siêu nhỏ hoặc quy mô khác.
• Môi trường nghiên cứu: Thực hiện trong bối cảnh kinh tế Việt Nam giai đoạn 2017-2021, chịu ảnh hưởng của các chính sách, bối cảnh CMCN 4.0 và dịch bệnh Covid-19, điều này có thể ảnh hưởng đến khả năng khái quát hóa kết quả sang các bối cảnh kinh tế khác.
• Yếu tố rủi ro và không chắc chắn: Luận án không đề cập đến các quyết định trong môi trường không chắc chắn và rủi ro ở mức độ cao, mà tập trung vào các tình huống có thể kiểm soát được trong ngắn hạn (Chương 2, Mối quan hệ giữa kế toán quản trị và việc ra quyết định ngắn hạn).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án này sử dụng một thiết kế nghiên cứu phức tạp kết hợp các phương pháp để đạt được mục tiêu nghiên cứu.

Triết lý nghiên cứu (Research Philosophy - positivism/interpretivism/critical realism): Nghiên cứu tuân theo triết lý thực dụng (pragmatism), kết hợp cả phương pháp định tính và định lượng để hiểu rõ hơn về thực trạng và các yếu tố ảnh hưởng. Tuy nhiên, với việc đặt ra các giả thuyết, kiểm định mô hình bằng thống kê, và tìm kiếm mối quan hệ nhân quả (ví dụ, tác động của các yếu tố đến áp dụng KTQT), luận án thể hiện một lập trường thực chứng (positivism) mạnh mẽ trong phần phân tích định lượng của mình. Mục tiêu là "luận giải và làm rõ ảnh hưởng của các yếu tố đến áp dụng KTQT... dựa trên những luận cứ lý thuyết và thực nghiệm khoa học, tin cậy" (Chương 1, Ý nghĩa khoa học và thực tiễn), khẳng định một hướng tiếp cận dựa trên dữ liệu khách quan để kiểm định các giả thuyết.

Phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods) với sự kết hợp CỤ THỂ và luận giải: Luận án triển khai thiết kế phương pháp hỗn hợp tuần tự (sequential mixed methods design), bắt đầu bằng định tính để khám phá và xây dựng thang đo, sau đó sử dụng định lượng để kiểm định các giả thuyết.

• Giai đoạn định tính: Bao gồm "phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm với các chuyên gia là các NQT và người phụ trách kế toán (kế toán trưởng/giám đốc tài chính), nhân viên kế toán của các DN thuộc mẫu khảo sát và các nhà nghiên cứu, giảng dạy KTQT tại các trường ĐH, Học viện" (Chương 1, Phương pháp nghiên cứu). Giai đoạn này giúp "hiểu rõ hơn về vấn đề nghiên cứu, xác định phạm vi nghiên cứu, xây dựng mô hình nghiên cứu" và phát triển bản nháp bảng hỏi.
  • Phỏng vấn sâu: 15 cuộc phỏng vấn bán cấu trúc (30-40 phút/cuộc) với 6 NQT cấp cao, 5 kế toán trưởng, 4 nhân viên kế toán từ 8 DNSX cơ khí điển hình (LILAMA, THACO, VEAM, EMTC, EEMC, HAMECO, VINAMOTOR, CK ĐA).
  • Thảo luận nhóm: 8 chuyên gia (5 giảng viên ĐH/Học viện có học vị Tiến sĩ trở lên, 3 kế toán trưởng DNSX cơ khí) để xin ý kiến về phiếu khảo sát sơ bộ và các biến độc lập trong mô hình.
• Giai đoạn định lượng: Sử dụng "kỹ thuật điều tra bằng bảng hỏi để thu thập thông tin từ mẫu khảo sát" và "xử lý dữ liệu trên phần mềm SPSS 26.0 với các bước: thống kê mô tả, kiểm định độ tin cậy của thang đo, phân tích nhân tố khám phá và phân tích hồi quy" (Chương 1, Phương pháp nghiên cứu).

Sự kết hợp này được luận giải là cần thiết để có cái nhìn toàn diện: định tính giúp khám phá các sắc thái và bối cảnh đặc thù của ngành cơ khí Việt Nam, trong khi định lượng cung cấp bằng chứng thống kê mạnh mẽ để kiểm định các mối quan hệ giữa các biến.

Thiết kế đa cấp (Multi-level Design) với các cấp độ được xác định rõ ràng: Mặc dù không được gọi rõ là "thiết kế đa cấp" trong phương pháp, cấu trúc nghiên cứu thực tế có yếu tố đa cấp thông qua việc thu thập dữ liệu từ các cấp quản trị khác nhau trong doanh nghiệp (NQT cấp cao, cấp trung gian, cấp cơ sở) và các bộ phận khác nhau (phòng kế toán, phòng kỹ thuật, phòng kinh doanh) để khảo sát nhu cầu thông tin và các yếu tố ảnh hưởng. Cụ thể:

• Cấp độ doanh nghiệp: Khảo sát 79 DNSX cơ khí Việt Nam.
• Cấp độ nhà quản trị/nhân sự: Thu thập dữ liệu từ 232 NQT ở các cấp (cao, trung gian, cơ sở) và 79 kế toán trưởng/nhân viên kế toán. Các cấp độ này cho phép phân tích sự khác biệt trong nhu cầu thông tin và áp dụng KTQT tùy thuộc vào vị trí và vai trò trong tổ chức.

Kích thước mẫu (Sample Size) và tiêu chí lựa chọn CHÍNH XÁC:

• Tổng thể: Khoảng 3.100 DNSX cơ khí đang hoạt động tại Việt Nam (theo Bộ Công thương, 2020), với 146 DN là thành viên Hiệp hội DN Cơ khí Việt Nam (VAMI).
• Mẫu khảo sát: "79 DN trên tổng số 146 DN thuộc Hiệp hội" (Chương 1, Phạm vi nghiên cứu). Các DN này có quy mô vừa và lớn, có uy tín và tầm ảnh hưởng nhất định trong ngành, phân bố ở các thành phố công nghiệp lớn.
• Tiêu chí lựa chọn mẫu: Phương pháp chọn mẫu phi ngẫu nhiên phán đoán (non-random judgmental sampling), dựa vào kinh nghiệm của các đối tượng khảo sát và sự hiểu biết của họ về vấn đề nghiên cứu. Các DN được chọn tập trung vào 3 phân ngành: Cơ khí sản xuất máy móc thiết bị, cơ khí sản xuất các thiết bị cho ngành công nghiệp ô tô, xe máy và cơ khí sản xuất thiết bị điện, điện tử (chiếm 70-75% tổng giá trị sản xuất cơ khí cả nước) (Chương 1, Điều tra chính thức).
• Kích thước phản hồi: 232 phiếu khảo sát hợp lệ từ NQT các cấp (46.4% trên tổng 500 phiếu gửi đi) và 79 phiếu từ kế toán trưởng/nhân viên kế toán (100% trên tổng 79 phiếu gửi đi). Kích thước mẫu 232 đảm bảo đáp ứng yêu cầu phân tích hồi quy (Chương 3, Kết quả nghiên cứu).

Quy trình nghiên cứu nghiêm ngặt

Quy trình nghiên cứu được thiết kế để đảm bảo tính nghiêm ngặt và độ tin cậy của kết quả.

Chiến lược lấy mẫu (Sampling Strategy) với tiêu chí bao gồm/loại trừ:

• Lấy mẫu định tính: Chọn mẫu điển hình (purposive sampling) cho phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm.
  • Bao gồm: NQT cấp cao (Giám đốc, Tổng giám đốc), kế toán trưởng/giám đốc tài chính, nhân viên kế toán có kinh nghiệm trên 10 năm và trình độ từ Đại học trở lên (Chương 1, Phỏng vấn chuyên sâu). Các chuyên gia học thuật có học vị Tiến sĩ và trên 10 năm kinh nghiệm nghiên cứu/giảng dạy KTQT.
  • Loại trừ: Các cá nhân không có kinh nghiệm hoặc kiến thức chuyên môn sâu.
• Lấy mẫu định lượng: Chọn mẫu phi ngẫu nhiên phán đoán (judgmental sampling) cho khảo sát bảng hỏi.
  • Bao gồm: Các DNSX cơ khí là thành viên của Hiệp hội DN Cơ khí Việt Nam (VAMI), có hoạt động SXKD liên quan đến 3 phân ngành trọng điểm, có quy mô vừa và lớn (trên 100 lao động và vốn trên 20 tỷ VNĐ) (Chương 1, Điều tra chính thức).
  • Loại trừ: Các DN quy mô nhỏ, siêu nhỏ hoặc các DN không áp dụng KTQT. Các phiếu khảo sát không đầy đủ dữ liệu (54 phiếu bị loại bỏ trong tổng 286 phiếu phản hồi) (Chương 3, Kết quả nghiên cứu).

Giao thức thu thập dữ liệu (Data Collection Protocols) với công cụ được mô tả:

• Dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ các nghiên cứu đã công bố (bài báo, luận án, giáo trình, sách chuyên khảo), số liệu thống kê của Bộ Công thương, Tổng cục Thống kê, Tổng cục Hải quan, Hiệp hội DN Cơ khí Việt Nam (VAMI), VCCI (giai đoạn 2015-2020) (Chương 1, Thu thập dữ liệu thứ cấp).
• Dữ liệu sơ cấp:
  • Phỏng vấn sâu: Sử dụng bảng câu hỏi bán cấu trúc, ghi chép lại toàn bộ ý kiến trả lời, thực hiện trực tiếp hoặc qua các phần mềm ứng dụng trực tuyến (Viber, Zalo, Skype).
  • Thảo luận nhóm: Trao đổi trực tiếp, ghi âm và ghi chép, tổng hợp ý kiến.
  • Bảng hỏi khảo sát: Thiết kế 2 mẫu phiếu khảo sát riêng biệt, một cho người làm kế toán (Phụ lục 1.4) và một cho NQT các cấp (Phụ lục 1.5).
    • Mẫu 1 (Kế toán): Câu hỏi lựa chọn phương án về đặc điểm tổ chức kế toán, thực trạng thu thập, xử lý, cung cấp thông tin KTQT.
    • Mẫu 2 (NQT): Câu hỏi lựa chọn phương án về nhu cầu thông tin, đánh giá chất lượng thông tin KTQT (thang đo Likert 5 bậc từ "Kém" đến "Rất tốt"), mức độ đáp ứng nhu cầu, và các yếu tố ảnh hưởng (thang đo Likert 5 bậc từ "Hoàn toàn không đồng ý" đến "Hoàn toàn đồng ý"). Bảng hỏi đã trải qua giai đoạn điều tra thử nghiệm tại 8 DN điển hình với 70 phiếu gửi đi, thu về 43 phiếu (61.42%) để kiểm tra độ tin cậy thang đo (Cronbach’s Alpha và Corrected Item-Total Correlation) trước khi điều tra chính thức.
  • Công cụ: Microsoft Excel để thống kê đơn giản, SPSS 26.0 để phân tích định lượng phức tạp (Chương 1, Phương pháp nghiên cứu định lượng).

Đa dạng hóa (Triangulation - data/method/investigator/theory): Luận án áp dụng đa dạng hóa dữ liệu và phương pháp:

• Đa dạng hóa dữ liệu: Sử dụng cả dữ liệu thứ cấp và sơ cấp, dữ liệu định tính (phỏng vấn, thảo luận) và định lượng (khảo sát).
• Đa dạng hóa phương pháp: Kết hợp phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm và khảo sát bằng bảng hỏi.
• Đa dạng hóa nguồn dữ liệu: Thu thập từ NQT các cấp, kế toán trưởng, nhân viên kế toán và các chuyên gia học thuật. Điều này giúp tăng cường tính hợp lệ và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu bằng cách kiểm tra các phát hiện từ nhiều nguồn và phương pháp khác nhau.

Tính hợp lệ (Validity) và độ tin cậy (Reliability - α values):

• Tính hợp lệ nội dung (Content Validity): Đảm bảo thông qua quá trình phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm với các chuyên gia để xây dựng và hiệu chỉnh bảng hỏi, đảm bảo các câu hỏi đo lường đúng các khái niệm nghiên cứu.
• Độ tin cậy (Reliability): Được kiểm định bằng hệ số Cronbach’s Alpha. Kết quả cho thấy "tất cả các biến độc lập và biến phụ thuộc trong mô hình nghiên cứu đều có Cronbach's Alpha > 0,8 và tất cả các biến quan sát đều có hệ số tương quan biến tổng (Corrected Item-Total Correlation) lớn hơn 0,5" (Chương 3, Kiểm định độ tin cậy của thang đo). Các chỉ số này "lớn hơn mức tối thiểu đảm bảo tính hội tụ, độ tin cậy và tính phân biệt của các nhân tố như đề xuất của Hair và cộng sự (2010)", xác nhận thang đo rất tốt.

Data và phân tích

Đặc điểm mẫu (Sample Characteristics) với nhân khẩu học/thống kê:

• Tổng số phiếu sử dụng được: 232 phiếu từ NQT các cấp trong 79 DNSX cơ khí (Chương 3, Kết quả nghiên cứu).
• Giới tính: Nam chiếm đa số (83.18%), nữ 16.82%, phản ánh đặc thù ngành cơ khí.
• Kinh nghiệm công tác: 46.90% trên 10 năm kinh nghiệm; 37.85% từ 5-10 năm; 15.25% dưới 5 năm.
• Trình độ học vấn: Trên 60% có trình độ sau đại học; 34.88% có trình độ đại học.
• Nhóm tuổi: Phần lớn trên 30 tuổi, dưới 30 tuổi chiếm không quá 10%.
• Tỷ lệ phản hồi: 57.2% tổng số phiếu gửi đi, trong đó 46.4% là phiếu sử dụng được sau sàng lọc (Chương 3, Mô tả mẫu nghiên cứu).
• DN khảo sát: 74.68% tổ chức bộ máy kế toán tập trung; 25.32% vừa tập trung vừa phân tán. 97.46% áp dụng Thông tư 200/2014/TT-BTC. 94.93% áp dụng kê khai thường xuyên hàng tồn kho. 92.4% áp dụng bình quân gia quyền để tính giá xuất kho. 34.17% DN sử dụng ERP (nhóm 1); 65.83% sử dụng phần mềm kế toán thông thường (nhóm 2) (Chương 3, Đặc điểm tổ chức công tác kế toán).

Kỹ thuật tiên tiến (Advanced Techniques - SEM/multilevel/QCA etc.) với phần mềm: Nghiên cứu sử dụng các kỹ thuật thống kê tiên tiến thông qua phần mềm SPSS 26.0:

• Thống kê mô tả (Descriptive Statistics): Để mô tả đặc điểm mẫu và thực trạng áp dụng KTQT (giá trị trung bình, độ lệch chuẩn cho nhu cầu thông tin, chất lượng thông tin). Ví dụ, nhu cầu thông tin kết quả thực hiện của NQT có mức trung bình 4.13/5 (Chương 3, Bảng 3.3).
• Kiểm định độ tin cậy của thang đo (Reliability Test): Sử dụng hệ số Cronbach’s Alpha và hệ số tương quan biến tổng (Corrected Item-Total Correlation). Tất cả các biến có Cronbach's Alpha > 0.8 và hệ số tương quan biến tổng > 0.5 (Chương 3, Kiểm định độ tin cậy của thang đo), chứng tỏ độ tin cậy cao của thang đo.
• Phân tích nhân tố khám phá (Exploratory Factor Analysis - EFA): Để giảm bớt dữ liệu và xác định cấu trúc các yếu tố. Hệ số KMO là 0.818 (> 0.5), kiểm định Bartlett có p-value = 0.000 (< 0.05), tổng phương sai trích là 71.452% (> 50%), hệ số tải nhân tố (Factor Loading) đều > 0.5 (Chương 3, Phân tích nhân tố khám phá), xác nhận tính phù hợp của mô hình nhân tố.
• Phân tích hồi quy bội (Multiple Regression Analysis): Để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu về mối quan hệ giữa các biến độc lập và biến phụ thuộc. Mô hình có R2 điều chỉnh = 0.555 (> 0.5) và thống kê F có Sig. = 0.000 (< 0.05), cho thấy mô hình phù hợp và giải thích được 55.5% sự thay đổi của biến phụ thuộc (Chương 3, Bảng 3.14).

Kiểm tra độ vững chắc (Robustness Checks) với các đặc tả thay thế:

• Nghiên cứu sử dụng hệ số phóng đại phương sai (Variance Inflation Factor - VIF) để kiểm tra đa cộng tuyến. "Hệ số phóng đại phương sai (Variance inflation factor - VIF) đều <2" (Chương 3, Kết quả phân tích hồi quy), đảm bảo không có vấn đề đa cộng tuyến nghiêm trọng giữa các biến độc lập, củng cố độ vững chắc của mô hình hồi quy.

Kích thước hiệu ứng (Effect Sizes) và khoảng tin cậy (Confidence Intervals) được báo cáo:

• Kết quả hồi quy cung cấp các hệ số Beta cho thấy kích thước hiệu ứng của các biến độc lập lên biến phụ thuộc. Ví dụ, "Quy trình công nghệ sản xuất" có Beta là 0.372, "Áp lực cạnh tranh" là 0.339, và "Trình độ của nhân viên kế toán" là 0.166 (Chương 3, Bàn luận về kết quả nghiên cứu). Mặc dù khoảng tin cậy không được báo cáo trực tiếp trong đoạn trích, p-value (<0.05) của các biến có ý nghĩa thống kê cho phép suy luận về sự khác biệt đáng kể và độ tin cậy của các hệ số này.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đưa ra những phát hiện đột phá, cung cấp cái nhìn sâu sắc về thực trạng và yếu tố tác động đến KTQT tại các DNSX cơ khí Việt Nam.

1. Nhu cầu thông tin ưu tiên và thiếu sót: NQT quan tâm nhiều nhất đến "thông tin tài chính liên quan đến kết quả thực hiện" (mean = 4.13/5) và "thông tin định hướng hoạt động kinh doanh" (mean = 3.96/5) cho RQĐ ngắn hạn. Tuy nhiên, họ ít quan tâm đến "thông tin chứng minh QĐ quản trị" (mean = 2.94/5) và "thông tin kiểm soát, đánh giá hoạt động" (mean = 2.8/5) (Chương 3, Bảng 3.3). Điều này cho thấy sự thiếu hụt trong việc sử dụng KTQT để phân tích chuyên sâu các phương án và đánh giá hiệu quả toàn diện.
2. Hạn chế về dữ liệu tiêu chuẩn nội bộ: Mặc dù "các tiêu chuẩn nội bộ được kế toán ưu tiên thu thập nhất" (mean = 4.395/5), dữ liệu về các tiêu chuẩn này, đặc biệt là định mức chi phí SXC và chi phí ngoài sản xuất, còn thiếu ở nhiều DN. Ví dụ, chỉ 13/79 DN (16.45%) xây dựng dự toán chi phí SXC, và 0% xây dựng dự toán giá vốn hàng bán hay chi phí bán hàng và QLDN (Chương 3, Bảng 3.7). Điều này làm nền tảng cho việc lập dự toán tổng thể và phân tích chi phí bị suy yếu.
3. Yếu tố "Quy trình công nghệ sản xuất" tác động mạnh nhất: Kết quả hồi quy chỉ ra "Quy trình công nghệ sản xuất" là yếu tố tác động mạnh nhất đến áp dụng KTQT với RQĐ ngắn hạn (hệ số Beta = 0.372, Sig. < 0.05). Phát hiện này đặc biệt quan trọng cho ngành cơ khí, nơi công nghệ và quy trình sản xuất phức tạp đòi hỏi thông tin quản trị chi tiết, thường xuyên và chính xác.
4. Sự không có ý nghĩa thống kê của "Sự tham gia của nhà quản trị" và "Mức độ trang bị phương tiện hỗ trợ": Đây là phát hiện đáng ngạc nhiên khi "Sự tham gia của nhà quản trị" (Sig. = 0.445) và "Mức độ trang bị phương tiện hỗ trợ" (Sig. = 0.226) không có ý nghĩa thống kê trong việc thúc đẩy áp dụng KTQT.
   • Giải thích lý thuyết (Counter-intuitive results with theoretical explanation): Đối với "Sự tham gia của nhà quản trị", kết quả phỏng vấn sâu cho thấy NQT cấp cao và cán bộ quản lý trong DNSX cơ khí Việt Nam thường trưởng thành từ đội ngũ kỹ sư, thiếu kỹ năng quản trị và kiến thức KTQT. Họ có "tâm lý ngại thay đổi" và "ra quyết định dựa vào sự phán đoán và kinh nghiệm của bản thân" hơn là thông tin KTQT (Chương 3, Bàn luận về kết quả nghiên cứu). Đối với "Mức độ trang bị phương tiện hỗ trợ", dù 100% DN trang bị CNTT, nhưng chỉ 34.17% sử dụng ERP và việc ứng dụng còn "ở mức độ ban đầu, đơn giản" hoặc "thực hiện thủ công trên phần mềm Microsoft Excel" (Chương 3, Bàn luận về kết quả nghiên cứu). Điều này cho thấy sự đầu tư vào công nghệ chưa được khai thác hiệu quả cho KTQT.
5. Hạn chế trong việc sử dụng các kỹ thuật KTQT hiện đại: Các DN chủ yếu áp dụng tính giá thành theo chi phí toàn bộ và phân bổ chi phí chung theo tiêu thức khối lượng truyền thống. Việc áp dụng phân tích CVP rất khiêm tốn (chỉ 13/79 DN bước đầu xác định doanh thu và sản lượng hòa vốn, nhưng chưa cho từng sản phẩm cụ thể), và phân tích thông tin thích hợp cũng chưa được ứng dụng rộng rãi (chỉ 23/79 DN sử dụng). Các báo cáo kiểm soát và đánh giá mới chỉ dừng ở mức độ so sánh số thực hiện với kế hoạch mà chưa đi sâu vào phân tích nguyên nhân biến động (Chương 3, Thực trạng xử lý và phân tích thông tin).

So sánh với các phát hiện nghiên cứu trước đây (Compare with prior research findings):

• Phát hiện về tầm quan trọng của "Áp lực cạnh tranh" (Beta = 0.339) là "hoàn toàn tương đồng với các nghiên cứu đã công bố được thực hiện trong các DN hoạt động trong những lĩnh vực khác" như Đoàn Ngọc Phi Anh (2012), Trần Ngọc Hùng (2016), Bùi Tiến Dũng (2018), Đỗ Thị Hương Thanh (2019). Điều này củng cố tính phổ quát của yếu tố này.
• Tuy nhiên, phát hiện về sự không có ý nghĩa của "Sự tham gia của nhà quản trị" và "Mức độ trang bị phương tiện hỗ trợ" khác biệt đáng kể so với nhiều nghiên cứu tiền nhiệm quốc tế và trong nước, ví dụ như Kamilah Ahmad (2012) tại Malaysia coi "Sự tham gia của các NQT" là yếu tố ảnh hưởng quan trọng. Sự khác biệt này được lý giải bởi đặc thù văn hóa quản lý và mức độ trưởng thành công nghệ trong ngành cơ khí Việt Nam.

Implications đa chiều

Các phát hiện từ luận án có những hàm ý quan trọng trên nhiều cấp độ:

1. Tiến bộ lý thuyết (Theoretical advances) với đóng góp cho 2+ lý thuyết:

   • Lý thuyết ngẫu nhiên (Contingency Theory): Luận án tinh chỉnh Lý thuyết ngẫu nhiên bằng cách cung cấp bằng chứng thực nghiệm về các yếu tố ngẫu nhiên đặc thù của ngành sản xuất cơ khí Việt Nam. Phát hiện về tác động mạnh của "Quy trình công nghệ sản xuất" (Beta = 0.372) làm phong phú thêm hiểu biết về các biến ngẫu nhiên nội bộ có ý nghĩa trong môi trường sản xuất công nghệ cao. Hơn nữa, việc xác định các yếu tố không có ý nghĩa thống kê ("Sự tham gia của nhà quản trị", "Mức độ trang bị phương tiện hỗ trợ") trong bối cảnh cụ thể này thách thức các quan điểm phổ quát và khuyến khích các nghiên cứu trong tương lai cần xem xét kỹ lưỡng hơn về ngữ cảnh ứng dụng lý thuyết.
   • Lý thuyết mối quan hệ lợi ích - chi phí (Cost-Benefit Theory): Nghiên cứu củng cố lý thuyết này bằng cách chỉ ra rằng việc thu thập thông tin KTQT (đặc biệt là thông tin dự báo và phi tài chính) bị chi phối bởi sự cân nhắc giữa chi phí và lợi ích nhận thức được của doanh nghiệp, thay vì chỉ là nhu cầu thuần túy.

2. Đổi mới phương pháp luận (Methodological innovations) áp dụng cho các ngữ cảnh khác:

   • Việc áp dụng thành công phương pháp nghiên cứu hỗn hợp (kết hợp phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm và khảo sát định lượng) trên quy mô lớn (79 DN, 232 NQT) trong một ngành đặc thù tại Việt Nam có thể được xem là một mô hình tham khảo cho các nghiên cứu tương lai trong các ngành công nghiệp khác hoặc các nền kinh tế đang phát triển.
   • Quy trình kiểm định độ tin cậy thang đo (Cronbach's Alpha > 0.8, Item-Total Correlation > 0.5) và tính phù hợp của mô hình (KMO = 0.818, Bartlett's Sig. = 0.000, R2 điều chỉnh = 0.555, VIF < 2) cung cấp một minh chứng về tính nghiêm ngặt khoa học, có thể áp dụng cho các nghiên cứu thực nghiệm khác.

3. Ứng dụng thực tiễn (Practical applications) với khuyến nghị cụ thể:

   • Hoàn thiện thu thập thông tin: DN cần xây dựng quy trình xác định nội dung thông tin (thông qua khảo sát định kỳ nhu cầu NQT) và nguồn thu thập thông tin, đặc biệt là hoàn thiện các tiêu chuẩn nội bộ còn thiếu (như định mức chi phí SXC và chi phí ngoài sản xuất). Ví dụ, Phòng Kế toán có thể chủ trì việc thiết lập ĐMCP (Sơ đồ 4.3).
   • Nâng cao xử lý và phân tích thông tin: Đề xuất áp dụng linh hoạt các phương pháp xác định chi phí/giá thành như Chi phí mục tiêu (Target Costing) cho sản phẩm mới và Activity Based Costing (ABC) hoặc Time-Driven ABC (TDABC) cho sản phẩm sản xuất đại trà để có giá thành chính xác hơn. Ví dụ minh họa tại Công ty CP dụng cụ cơ khí xuất khẩu cho thấy việc chuyển từ phân bổ chi phí SXC theo số giờ công trực tiếp sang mô hình ABC có thể thay đổi đáng kể giá thành đơn vị sản phẩm, giúp đưa ra quyết định giá bán hợp lý hơn và tránh thua lỗ không cần thiết (Bảng 4.9, 4.10, 4.11).
   • Phân tích CVP và thông tin thích hợp: Khuyến khích DN áp dụng phân tích CVP chi tiết cho từng sản phẩm và phân tích thông tin thích hợp để RQĐ trong các tình huống như đơn hàng đặc biệt, tự sản xuất hay mua ngoài (mô hình phân tích thông tin định giá bán sản phẩm trong một số trường hợp đặc biệt - Bảng 4.12 và ví dụ tại Công ty cổ phần dụng cụ cơ khí xuất khẩu).
   • Hoàn thiện báo cáo KTQT: DN cần xây dựng hệ thống báo cáo KTQT khoa học và đầy đủ hơn, bao gồm "Hệ thống báo cáo định kỳ" (Báo cáo kết quả hoạt động, Báo cáo kiểm soát và đánh giá) và "Hệ thống báo cáo nhanh" (phân tích thông tin thích hợp, CVP) để cung cấp thông tin kịp thời và linh hoạt cho NQT (Sơ đồ 4.8).

4. Khuyến nghị chính sách (Policy recommendations) với lộ trình thực hiện:

   • Phía Nhà nước: Cần ban hành các văn bản hướng dẫn cụ thể về nội dung và phương pháp tổ chức KTQT cho từng ngành, từng loại hình DN (không ràng buộc mà mang tính tham khảo). Đồng thời, tăng cường tuyên truyền, phổ biến kiến thức về KTQT và hỗ trợ đào tạo nhân lực.
   • Các trường đại học: Cần cải tiến chương trình đào tạo KTQT theo hướng chuyên sâu, chú trọng kỹ năng thực hành và ứng dụng CNTT, xây dựng mô hình đào tạo kết hợp lý thuyết và thực hành tại các "phòng kế toán ảo".

5. Điều kiện khái quát hóa (Generalizability conditions) được xác định rõ:

   • Các giải pháp và phát hiện của luận án có thể được khái quát hóa cho các doanh nghiệp sản xuất cơ khí khác tại Việt Nam có đặc điểm tương đồng về quy mô (vừa và lớn), quy trình công nghệ, và bối cảnh kinh tế.
   • Tuy nhiên, cần thận trọng khi áp dụng cho các doanh nghiệp quy mô siêu nhỏ, các ngành công nghiệp khác hoặc các nền kinh tế có trình độ phát triển khác biệt về công nghệ và văn hóa quản lý. Việc phát hiện các yếu tố không có ý nghĩa thống kê trong ngành cơ khí Việt Nam cho thấy không phải mọi yếu tố đều có tác động phổ quát, mà cần xem xét bối cảnh cụ thể.

Limitations và Future Research

3-4 hạn chế cụ thể được thừa nhận (3-4 specific limitations acknowledged):

1. Phạm vi nghiên cứu hẹp: Luận án chỉ tập trung vào các DNSX cơ khí Việt Nam, cụ thể là các DN thành viên của VAMI có quy mô vừa và lớn. Điều này hạn chế khả năng khái quát hóa các kết quả cho các ngành công nghiệp khác hoặc các DN có quy mô nhỏ hơn, đặc biệt là các DNNVV vốn chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế Việt Nam (Chương 4, Nguyên nhân của những hạn chế).
2. Giới hạn về loại quyết định: Nghiên cứu chỉ xem xét các quyết định ngắn hạn liên quan đến hoạt động sản xuất và tiêu thụ. Các quyết định chiến lược dài hạn, quyết định về đầu tư, nhân sự, marketing... không được phân tích sâu, bỏ qua một phần quan trọng của vai trò KTQT trong quản trị tổng thể doanh nghiệp (Chương 1, Phạm vi nghiên cứu).
3. Hạn chế về dữ liệu định tính: Mặc dù sử dụng phương pháp hỗn hợp, số lượng phỏng vấn sâu (15 cuộc) và thảo luận nhóm (8 chuyên gia) vẫn còn khiêm tốn so với quy mô tổng thể các doanh nghiệp. Việc lý giải các kết quả định lượng (ví dụ, nguyên nhân NQT ít tham gia) có thể được tăng cường nếu có thêm dữ liệu định tính đa dạng hơn.
4. Mức độ khai thác CNTT: Mặc dù đặt trong bối cảnh ứng dụng CNTT, nghiên cứu chỉ ra rằng các DN còn chưa khai thác hết tiềm năng của các phần mềm quản lý (chỉ 34.17% DN sử dụng ERP, và mức độ ứng dụng còn đơn giản). Điều này có thể ảnh hưởng đến khả năng đánh giá toàn diện tác động của CNTT, cũng như việc các yếu tố liên quan đến công nghệ chưa được đánh giá đúng mức (Chương 3, Bàn luận về kết quả nghiên cứu).

Điều kiện biên về ngữ cảnh/mẫu/thời gian (Boundary conditions about context/sample/time):

• Ngữ cảnh: Bối cảnh ngành sản xuất cơ khí Việt Nam, vốn có những đặc thù về quy trình công nghệ, cơ cấu chi phí, và trình độ quản lý (NQT thường xuất thân kỹ thuật), có thể không hoàn toàn tương đồng với các ngành dịch vụ hay thương mại.
• Mẫu: Mẫu nghiên cứu chủ yếu là các DN có quy mô vừa và lớn (trên 60% có vốn trên 100 tỷ VNĐ) và có sự ổn định nhất định. Các DN nhỏ hơn hoặc các DN mới thành lập có thể có những đặc điểm và nhu cầu KTQT khác biệt.
• Thời gian: Dữ liệu được thu thập từ tháng 10/2017 đến tháng 9/2021. Bối cảnh kinh tế Việt Nam và thế giới trong giai đoạn này chịu ảnh hưởng lớn từ đại dịch Covid-19 và biến động kinh tế toàn cầu, có thể tác động đến hành vi ra quyết định và áp dụng KTQT của DN.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) với 4-5 hướng cụ thể:

1. Mở rộng phạm vi ngành và loại quyết định: Nghiên cứu trong tương lai có thể mở rộng khảo sát sang các ngành công nghiệp khác (dệt may, thực phẩm, dịch vụ) hoặc tập trung vào các quyết định chiến lược dài hạn, quyết định đầu tư, nhằm cung cấp cái nhìn toàn diện hơn về vai trò của KTQT.
2. Nghiên cứu sâu hơn về vai trò của NQT: Thực hiện các nghiên cứu định tính chuyên sâu hơn (ví dụ, nghiên cứu điển hình dài hạn) để khám phá kỹ lưỡng hơn về nhận thức, thái độ và sự tham gia thực tế của NQT (đặc biệt là NQT xuất thân kỹ thuật) trong quá trình áp dụng KTQT và RQĐ, lý giải sâu hơn cho kết quả không có ý nghĩa thống kê của yếu tố này.
3. Đánh giá hiệu quả ứng dụng CNTT: Nghiên cứu chuyên sâu về hiệu quả thực tế của việc ứng dụng ERP, điện toán đám mây, Blockchain trong việc cải thiện chất lượng thông tin KTQT và hỗ trợ RQĐ tại các DNSX cơ khí, đặc biệt là các DN đã triển khai ở mức độ cao, để tìm ra các yếu tố thành công và rào cản cụ thể.
4. Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng khác: Khám phá thêm các yếu tố ngẫu nhiên khác như văn hóa doanh nghiệp, chiến lược kinh doanh, cơ cấu sở hữu (đặc biệt là tỷ lệ sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài) có thể ảnh hưởng đến việc áp dụng KTQT trong các ngữ cảnh khác nhau.
5. Phát triển và kiểm định mô hình KTQT mới: Dựa trên các giải pháp đề xuất, các nghiên cứu tương lai có thể xây dựng và kiểm định các mô hình KTQT cụ thể (ví dụ, mô hình TDABC tích hợp ERP) trong thực tế doanh nghiệp để đánh giá hiệu quả tài chính và phi tài chính một cách định lượng.

Cải tiến phương pháp luận được đề xuất (Methodological improvements suggested):

• Sử dụng phương pháp SEM (Structural Equation Modeling) hoặc Multilevel Modeling để kiểm định mô hình với cấu trúc phức tạp hơn, có thể xem xét mối quan hệ gián tiếp hoặc các cấp độ phân tích khác nhau.
• Thực hiện các nghiên cứu theo thời gian (longitudinal studies) để quan sát sự thay đổi trong việc áp dụng KTQT và các yếu tố ảnh hưởng theo thời gian, đặc biệt là sau khi DN triển khai các giải pháp hoàn thiện.
• Áp dụng các kỹ thuật phân tích dữ liệu định tính tiên tiến hơn để giải thích sâu hơn các phát hiện.

Mở rộng lý thuyết được đề xuất (Theoretical extensions proposed):

• Nghiên cứu có thể phát triển các lý thuyết tích hợp (integrated theories) về KTQT, kết hợp các khía cạnh của lý thuyết ngẫu nhiên, lợi ích-chi phí và tâm lý học để tạo ra một khung lý thuyết toàn diện hơn cho các ngành sản xuất.
• Đóng góp vào lý thuyết quản trị bằng cách phân tích mối quan hệ giữa các phong cách lãnh đạo (ví dụ, lãnh đạo chuyển đổi, lãnh đạo giao dịch) và việc áp dụng KTQT trong quá trình ra quyết định.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án này mang lại tác động và ảnh hưởng sâu rộng trên nhiều phương diện, từ học thuật đến thực tiễn.

Tác động học thuật (Academic impact) với ước tính số trích dẫn tiềm năng: Luận án cung cấp một khung lý thuyết toàn diện về KTQT với RQĐ ngắn hạn trong DNSX cơ khí Việt Nam, tích hợp các lý thuyết quản trị và kế toán, và đặt trong bối cảnh ứng dụng CNTT. Những đóng góp này sẽ "góp phần bổ sung vào hệ thống tài liệu tham khảo cần thiết và bổ ích cho các NCKH có liên quan" (Kết luận chung). Khung lý thuyết và mô hình nghiên cứu được kiểm định thực nghiệm sẽ là nền tảng cho các luận án, bài báo khoa học trong tương lai nghiên cứu về KTQT trong các ngành công nghiệp đặc thù hoặc các nền kinh tế đang phát triển. Các phát hiện đột phá về tác động của các yếu tố ảnh hưởng (đặc biệt là sự không có ý nghĩa thống kê của một số yếu tố) có thể kích thích các cuộc tranh luận học thuật và thúc đẩy các nghiên cứu sâu hơn về bối cảnh hóa lý thuyết KTQT. Ước tính luận án có tiềm năng nhận được nhiều trích dẫn trong các nghiên cứu về kế toán quản trị, quản trị doanh nghiệp, công nghiệp cơ khí và ứng dụng công nghệ trong kế toán, đặc biệt trong cộng đồng học thuật Việt Nam và các nước đang phát triển.

Chuyển đổi ngành (Industry transformation) với các lĩnh vực cụ thể: Các giải pháp được đề xuất trong luận án có khả năng thúc đẩy "sự thay đổi toàn diện từ trong tư duy đến phương thức quản lý kinh doanh theo hướng chuyên nghiệp, nâng cao năng lực tổ chức, quản trị, quản lý tài chính và công nghệ" trong các DNSX cơ khí (Chương 4, Định hướng phát triển).

• Nâng cao năng lực cạnh tranh: Bằng việc hoàn thiện quy trình thu thập, xử lý và phân tích thông tin chi phí, giá thành sản phẩm chính xác hơn (áp dụng ABC, TDABC), các doanh nghiệp có thể đưa ra quyết định giá bán tối ưu, tiết giảm chi phí liên tục và tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường trong nước và quốc tế.
• Tối ưu hóa nguồn lực: Các giải pháp về hệ thống dự toán linh hoạt và phân tích chênh lệch giúp DN "huy động và khai thác tốt nhất nguồn lực của đơn vị" (Chương 4, Định hướng phát triển), giảm lãng phí và nâng cao hiệu quả sản xuất.
• Thúc đẩy đổi mới công nghệ: Khuyến nghị đầu tư công nghệ sản xuất hiện đại, ứng dụng thành tựu CMCN 4.0 và duy trì các trung tâm R&D sẽ giúp các DNSX cơ khí nâng cao chất lượng sản phẩm, năng suất lao động, và khả năng tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Ảnh hưởng chính sách (Policy influence) với các cấp chính phủ:

• Các phát hiện về thực trạng và hạn chế của KTQT tại DNSX cơ khí Việt Nam cung cấp bằng chứng thực tiễn cho Bộ Tài chính và các cơ quan quản lý nhà nước để "ban hành các văn bản hướng dẫn thực hiện KTQT, phân định phạm vi phản ánh của KTTC và KTQT" (Chương 4, Về phía Nhà nước).
• Đồng thời, luận án cũng khuyến nghị Nhà nước "hỗ trợ tốt hơn cho DN trong đào tạo nhân lực, nghiên cứu, triển khai, phát triển KTQT" và tổ chức "các ngân hàng tư liệu thông tin kinh tế - tài chính có tính chất vĩ mô" để hỗ trợ DN (Chương 4, Về phía Nhà nước), góp phần định hình chính sách phát triển ngành và hỗ trợ doanh nghiệp.

Lợi ích xã hội được định lượng (Societal benefits quantified where possible):

• Cải thiện chất lượng nguồn nhân lực: Khuyến nghị nâng cao trình độ nhân viên kế toán và NQT thông qua đào tạo, bồi dưỡng, đặc biệt về kỹ năng CNTT và KTQT, sẽ góp phần phát triển đội ngũ lao động chất lượng cao cho ngành cơ khí và nền kinh tế.
• Phát triển bền vững: Việc quản lý chi phí hiệu quả (bao gồm chi phí môi trường), cải thiện chất lượng sản phẩm và tối ưu hóa nguồn lực sẽ đóng góp vào sự phát triển bền vững của doanh nghiệp và ngành, tạo ra các sản phẩm thân thiện với môi trường và có giá trị cao hơn cho xã hội.
• Ổn định việc làm: Việc nâng cao hiệu quả kinh doanh và khả năng cạnh tranh của các DNSX cơ khí sẽ giúp ổn định và tạo thêm việc làm, đặc biệt trong bối cảnh các yếu tố ảnh hưởng tiêu cực như đại dịch và suy thoái kinh tế.

Sự liên quan quốc tế (International relevance) với hàm ý toàn cầu: Mặc dù nghiên cứu tập trung vào Việt Nam, các phát hiện và giải pháp có liên quan quốc tế. Nhiều nền kinh tế đang phát triển khác, đặc biệt là các nước trong khu vực Đông Nam Á, cũng có ngành sản xuất cơ khí tương tự và đối mặt với những thách thức tương tự về áp dụng KTQT, cạnh tranh và ứng dụng công nghệ. Các phát hiện về tác động của "Quy trình công nghệ sản xuất" và sự khác biệt trong tác động của "Sự tham gia của nhà quản trị" có thể cung cấp góc nhìn mới cho các nghiên cứu quốc tế về KTQT trong các ngữ cảnh văn hóa và kinh tế khác nhau. Việc áp dụng các kỹ thuật KTQT hiện đại (ABC, TDABC) và công nghệ (ERP, Cloud Computing) được đề xuất cũng mang tính toàn cầu, góp phần vào xu hướng chung của KTQT hiện đại.

Đối tượng hưởng lợi

Luận án này mang lại lợi ích thiết thực cho nhiều đối tượng khác nhau:

• Các nhà nghiên cứu tiến sĩ (Doctoral researchers):

  • Khoảng trống nghiên cứu cụ thể: Luận án "góp phần bổ sung vào hệ thống tài liệu tham khảo cần thiết và bổ ích cho các NCKH có liên quan" (Kết luận chung). Khung lý thuyết và mô hình nghiên cứu được kiểm định thực nghiệm sẽ là nền tảng cho các nhà nghiên cứu tiến sĩ khác muốn tiếp tục khám phá về KTQT trong các ngành công nghiệp đặc thù hoặc các nền kinh tế đang phát triển. Đặc biệt, các phát hiện về sự không có ý nghĩa thống kê của "Sự tham gia của nhà quản trị" và "Mức độ trang bị phương tiện hỗ trợ" có thể mở ra các hướng nghiên cứu mới, khuyến khích các nhà nghiên cứu đi sâu vào bối cảnh hóa lý thuyết.
  • Phát triển phương pháp luận: Việc áp dụng thành công phương pháp hỗn hợp (phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm, khảo sát định lượng với SPSS 26.0) cung cấp một mô hình thực hành nghiêm ngặt cho các luận án tiến sĩ tương lai.

• Các học giả cấp cao (Senior academics):

  • Tiến bộ lý thuyết: Luận án góp phần làm phong phú Lý thuyết ngẫu nhiên và Lý thuyết mối quan hệ lợi ích - chi phí bằng các bằng chứng thực nghiệm từ một ngành đặc thù. Nó cũng cung cấp cơ sở để "tinh chỉnh và thách thức" một số giả định phổ quát về các yếu tố tác động đến KTQT.
  • Cơ sở cho các nghiên cứu liên ngành: Mối liên hệ chặt chẽ giữa khoa học quản lý và khoa học kế toán, cùng với sự tích hợp bối cảnh công nghệ (CMCN 4.0) và ngành (cơ khí), mở ra các cơ hội nghiên cứu liên ngành mới.

• Bộ phận R&D của ngành (Industry R&D):

  • Ứng dụng thực tiễn: Các giải pháp cụ thể được đề xuất (hoàn thiện quy trình thu thập thông tin, áp dụng ABC/TDABC, hệ thống dự toán linh hoạt, phân tích CVP chi tiết) có thể được áp dụng trực tiếp để cải thiện hiệu quả quản trị tại các DNSX cơ khí.
  • Nâng cao năng lực cạnh tranh: Bằng cách áp dụng các kỹ thuật KTQT tiên tiến, các doanh nghiệp có thể đưa ra các quyết định chiến lược về giá, sản xuất và tiêu thụ một cách tối ưu hơn, giúp họ cạnh tranh hiệu quả trong thị trường biến động.
  • Thúc đẩy đổi mới công nghệ: Khuyến nghị về đầu tư R&D và ứng dụng công nghệ hiện đại vào quy trình sản xuất sẽ hỗ trợ các nỗ lực đổi mới trong ngành.

• Các nhà hoạch định chính sách (Policy makers):

  • Khuyến nghị dựa trên bằng chứng: Các phát hiện về thực trạng và hạn chế của KTQT cung cấp bằng chứng cần thiết để "Nhà nước cần ban hành các văn bản hướng dẫn thực hiện KTQT, phân định phạm vi phản ánh của KTTC và KTQT" (Chương 4, Về phía Nhà nước và các cơ quan có liên quan), tạo hành lang pháp lý thuận lợi hơn.
  • Hỗ trợ phát triển nguồn nhân lực: Các khuyến nghị về đào tạo, bồi dưỡng nhân lực kế toán và quản trị sẽ giúp định hướng chính sách phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho ngành công nghiệp.
  • Định hướng phát triển ngành: Luận án cung cấp thông tin hữu ích để hỗ trợ các chính sách phát triển ngành cơ khí Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh CMCN 4.0 và hội nhập quốc tế.

• Định lượng lợi ích nơi có thể:

  • Tiết giảm chi phí: Việc áp dụng ABC/TDABC có thể giúp các DN "tiết kiệm được một khoản chi phí lương là 5 *89.000.000 đồng/năm" (ví dụ TDABC tại Công ty CP cơ khí Đông Anh, Bảng 4.14), hoặc tránh được các quyết định định giá bán lỗ như ví dụ tại Công ty CP dụng cụ cơ khí xuất khẩu (Bảng 4.11).
  • Tăng lợi nhuận: Quyết định chấp nhận đơn hàng đặc biệt dựa trên phân tích biến phí có thể mang lại "một khoản lợi nhuận [không nhỏ]" từ việc tận dụng công suất nhàn rỗi (ví dụ tại Công ty cổ phần dụng cụ cơ khí xuất khẩu).
  • Cải thiện chất lượng thông tin: Mức độ đáp ứng nhu cầu thông tin của KTQT với RQĐ ngắn hạn được đánh giá ở mức trung bình khá (dao động từ 3.333 đến 3.408/5), cho thấy tiềm năng cải thiện đáng kể nếu các giải pháp được áp dụng. Chất lượng thông tin "đáng tin cậy" (4.380/5) và "bảo mật" (4.269/5) đã tốt, nhưng "linh hoạt" (3.088/5) và "kịp thời" (3.095/5) cần được nâng cao để tối đa hóa lợi ích.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? (name theory extended) Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc mở rộng và tinh chỉnh Lý thuyết ngẫu nhiên (Contingency Theory) của Otley (1980) trong bối cảnh đặc thù của các doanh nghiệp sản xuất cơ khí Việt Nam. Luận án đã chứng minh rằng "Quy trình công nghệ sản xuất" là yếu tố ngẫu nhiên có tác động mạnh nhất (hệ số Beta = 0.372, Sig. < 0.05) đến việc áp dụng KTQT với RQĐ ngắn hạn trong ngành này, điều này làm phong phú thêm hiểu biết về các biến ngẫu nhiên nội bộ quan trọng trong môi trường sản xuất công nghệ cao. Hơn nữa, luận án đã đưa ra một phát hiện đáng chú ý là "Sự tham gia của nhà quản trị" (Sig. = 0.445) và "Mức độ trang bị phương tiện hỗ trợ" (Sig. = 0.226) lại không có ý nghĩa thống kê đáng kể trong bối cảnh nghiên cứu. Phát hiện này thách thức các quan điểm phổ quát từ các nghiên cứu trước (ví dụ: Kamilah Ahmad, 2012) và gợi ý rằng tác động của các yếu tố ngẫu nhiên phụ thuộc mạnh mẽ vào ngữ cảnh văn hóa và trình độ quản lý của từng ngành và khu vực, không phải lúc nào cũng mang tính phổ quát.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án là gì? (compare với 2+ prior studies) Đổi mới phương pháp luận của luận án nằm ở việc áp dụng một cách tích hợp và có hệ thống phương pháp nghiên cứu hỗn hợp (Mixed Methods) với sự kết hợp chặt chẽ giữa định tính và định lượng để giải quyết các khoảng trống nghiên cứu cụ thể trong ngành cơ khí Việt Nam.

   • So sánh với Đoàn Xuân Tiên (2002): Nghiên cứu của Đoàn Xuân Tiên chỉ dừng lại ở mô hình lý thuyết với các tình huống giả định. Luận án này vượt trội bằng cách tiến hành "khảo sát và làm rõ thực trạng KTQT với việc RQĐ ngắn hạn trong một loại hình DN cụ thể" (Chương 1, Khoảng trống nghiên cứu) thông qua việc thu thập dữ liệu sơ cấp quy mô lớn (79 DN, 232 NQT) và kiểm định thống kê.
   • So sánh với Nguyễn Thanh Huyền (2020): Nghiên cứu này cũng khảo sát thực trạng nhưng các nội dung vận dụng KTQT chưa có sự gắn kết với các chức năng NQT và chỉ dừng lại ở thống kê mô tả. Luận án của Nguyễn Quỳnh Trang đã xây dựng và kiểm định mô hình định lượng các yếu tố tác động bằng SPSS 26.0 (EFA, hồi quy bội), đồng thời lý giải sâu sắc các kết quả bằng dữ liệu định tính từ phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm, mang lại bằng chứng thực nghiệm tin cậy hơn.
   • Cụ thể về đổi mới:
     • Thiết kế tuần tự: Bắt đầu bằng định tính (15 phỏng vấn sâu, 8 chuyên gia thảo luận nhóm) để khám phá, xây dựng thang đo và mô hình sơ bộ, sau đó sử dụng định lượng (232 phiếu khảo sát) để kiểm định giả thuyết.
     • Công cụ phân tích tiên tiến: Sử dụng SPSS 26.0 để thực hiện kiểm định độ tin cậy thang đo (Cronbach's Alpha > 0.8, Corrected Item-Total Correlation > 0.5), phân tích nhân tố khám phá (KMO = 0.818, Bartlett's Sig. = 0.000, Tổng phương sai trích 71.452%) và phân tích hồi quy bội (R2 điều chỉnh = 0.555, F-statistic Sig. = 0.000, VIF < 2). Điều này đảm bảo tính nghiêm ngặt và độ tin cậy của kết quả, vượt qua các phương pháp thống kê đơn giản hơn trong nhiều nghiên cứu tiền nhiệm tại Việt Nam.

3. Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là gì? (với data support) Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là việc hai yếu tố "Sự tham gia của nhà quản trị" và "Mức độ trang bị phương tiện hỗ trợ thu thập, xử lý, phân tích và cung cấp thông tin" không có ý nghĩa thống kê trong việc thúc đẩy áp dụng KTQT với RQĐ ngắn hạn tại các DNSX cơ khí Việt Nam.

   • Bằng chứng dữ liệu: Giá trị Sig. của "Sự tham gia của nhà quản trị" là 0.445 (>> 0.05) và của "Mức độ trang bị phương tiện hỗ trợ" là 0.226 (>> 0.05) (Chương 3, Kết quả phân tích hồi quy), cho thấy không có mối quan hệ đáng kể.
   • Giải thích: Kết quả này mâu thuẫn với nhiều nghiên cứu tiền nhiệm quốc tế và trong nước. Luận án đã lý giải thông qua dữ liệu định tính:
     • Đối với NQT: "Đa số NQT cấp cao và cán bộ quản lý các cấp trong các DNSX cơ khí Việt Nam là những người trưởng thành từ đội ngũ kỹ sư, công nhân kĩ thuật... các kỹ năng quản trị, quản lý và tổ chức nguồn lực sản xuất DN không phải là thế mạnh của đội ngũ này, thậm chí còn nhiều hạn chế... tâm lý ngại thay đổi nên NQT thường ra quyết định dựa vào sự phán đoán và kinh nghiệm của bản thân" (Chương 3, Bàn luận về kết quả nghiên cứu).
     • Đối với CNTT: Mặc dù "100% các DN đều đã trang bị thiết bị phần cứng... khá hiện đại, đồng bộ và sử dụng các phần mềm kế toán phù hợp", nhưng "chưa có nhiều DN sử dụng phần mềm hoạch định tổng thể ERP... mà thường được thực hiện thủ công trên phần mềm Microsoft Excel. Việc kết nối thông tin giữa các bộ phận trong DN, mức độ tổng hợp dữ liệu, phân tích dữ liệu còn nhiều hạn chế, mất thời gian và chưa kịp thời đáp ứng yêu cầu của NQT" (Chương 3, Bàn luận về kết quả nghiên cứu). Điều này cho thấy sự đầu tư vào công nghệ chưa được khai thác hiệu quả cho mục đích KTQT.

4. Giao thức tái tạo (Replication protocol) có được cung cấp không? Luận án đã cung cấp một giao thức tái tạo chi tiết thông qua mô tả rõ ràng về phương pháp nghiên cứu, quy trình nghiên cứu, công cụ thu thập dữ liệu và kỹ thuật phân tích dữ liệu.

   • Phương pháp nghiên cứu: Sử dụng phương pháp hỗn hợp (định tính và định lượng) với các bước rõ ràng (thu thập dữ liệu thứ cấp, phỏng vấn sâu, thiết kế bảng hỏi sơ bộ, thảo luận nhóm, điều tra thử, điều tra chính thức, trình bày kết quả) (Sơ đồ 1.1, Chương 1, Quy trình nghiên cứu).
   • Chiến lược lấy mẫu: Mô tả chi tiết về cách chọn mẫu (phi ngẫu nhiên phán đoán), tiêu chí bao gồm/loại trừ, kích thước mẫu (79 DN, 232 NQT), và tỷ lệ phản hồi (46.4% cho NQT).
   • Công cụ thu thập dữ liệu: Các phiếu khảo sát được thiết kế với thang đo Likert 5 bậc (Phụ lục 1.4, 1.5) đã được kiểm định độ tin cậy.
   • Kỹ thuật phân tích dữ liệu: Sử dụng phần mềm SPSS 26.0 với các bước cụ thể: thống kê mô tả, kiểm định độ tin cậy thang đo (Cronbach's Alpha, Corrected Item-Total Correlation), phân tích nhân tố khám phá (KMO, Bartlett, Eigenvalue, Factor Loading), và phân tích hồi quy bội (R2, F-statistic, Sig., VIF). Các thông tin này, cùng với dữ liệu mẫu và bảng hỏi chi tiết, cho phép các nhà nghiên cứu khác tái tạo hoặc mở rộng nghiên cứu này trong các ngữ cảnh tương tự.

5. Chương trình nghiên cứu trong 10 năm (10-year research agenda) có được vạch ra không? Mặc dù luận án không trực tiếp vạch ra "chương trình nghiên cứu 10 năm", nó đã đưa ra một "chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda)" với 4-5 hướng cụ thể mà có thể được phát triển trong vòng 5-10 năm tới:

   1. Mở rộng phạm vi ngành và loại quyết định: Khám phá KTQT trong các ngành khác hoặc cho các quyết định chiến lược dài hạn, đầu tư.
   2. Nghiên cứu sâu hơn về vai trò của NQT: Thực hiện các nghiên cứu định tính chuyên sâu để lý giải rõ hơn sự tham gia của NQT trong bối cảnh đặc thù.
   3. Đánh giá hiệu quả ứng dụng CNTT: Nghiên cứu chuyên sâu về hiệu quả thực tế của ERP, điện toán đám mây, Blockchain trong việc cải thiện KTQT.
   4. Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng khác: Khám phá thêm các yếu tố ngẫu nhiên như văn hóa doanh nghiệp, chiến lược kinh doanh, cơ cấu sở hữu.
   5. Phát triển và kiểm định mô hình KTQT mới: Xây dựng và kiểm định các mô hình KTQT cụ thể (ví dụ, TDABC tích hợp ERP) trong thực tế doanh nghiệp. Các hướng nghiên cứu này định hướng cho sự phát triển tiếp theo của lĩnh vực KTQT tại Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh CMCN 4.0 và hội nhập kinh tế toàn cầu, cung cấp nền tảng cho một chương trình nghiên cứu dài hạn.

Kết luận

Luận án này đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ nghiên cứu lý luận và thực tiễn về kế toán quản trị (KTQT) với việc ra quyết định ngắn hạn (RQĐ ngắn hạn) tại các doanh nghiệp sản xuất cơ khí (DNSX cơ khí) Việt Nam, đặt trong bối cảnh Cách mạng Công nghiệp 4.0 (CMCN 4.0) và hội nhập toàn cầu. Những đóng góp then chốt của luận án là:

1. Xác lập khung lý thuyết KTQT toàn diện: Luận án đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về KTQT với RQĐ ngắn hạn trong DNSX, tiếp cận song hành khoa học quản lý và khoa học kế toán. Khung lý thuyết này chi tiết hóa nội dung và các kỹ thuật KTQT trong toàn bộ tiến trình thu thập, xử lý, phân tích và cung cấp thông tin, gắn kết chặt chẽ với các chức năng hoạch định, tổ chức thực hiện, lãnh đạo và kiểm soát của nhà quản trị.
2. Mô hình yếu tố ảnh hưởng được kiểm định thực nghiệm: Đề xuất và kiểm định thành công mô hình với 5 yếu tố tác động đến áp dụng KTQT tại các DNSX cơ khí Việt Nam. Luận án đã xác định "Quy trình công nghệ sản xuất" (Beta = 0.372) và "Áp lực cạnh tranh" (Beta = 0.339) là hai yếu tố tác động mạnh mẽ nhất, trong khi phát hiện đột phá là "Sự tham gia của nhà quản trị" và "Mức độ trang bị phương tiện hỗ trợ" lại không có ý nghĩa thống kê trong ngữ cảnh này (Sig. lần lượt là 0.445 và 0.226).
3. Đề xuất giải pháp thực tiễn, chi tiết và có tính khả thi: Dựa trên thực trạng khảo sát 79 DNSX cơ khí và kết quả kiểm định, luận án đã đưa ra các giải pháp cụ thể để hoàn thiện từng khâu của quy trình KTQT, từ xác định nội dung thông tin (thông tin tài chính, phi tài chính, tiêu chuẩn nội bộ, dự báo tương lai), xử lý/phân tích thông tin (áp dụng Target Costing, ABC/TDABC, dự toán linh hoạt, phân tích CVP chi tiết), đến cung cấp thông tin (hệ thống báo cáo định kỳ và báo cáo nhanh linh hoạt).
4. Tích hợp bối cảnh CMCN 4.0 và ứng dụng CNTT: Luận án đã thành công trong việc đặt các nội dung lý luận, thực trạng và giải pháp trong bối cảnh các doanh nghiệp ứng dụng CNTT, ERP, và điện toán đám mây. Các giải pháp nhấn mạnh việc khai thác tối ưu các công nghệ này để nâng cao chất lượng, tính kịp thời và hiệu quả của thông tin KTQT.
5. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm từ ngành đặc thù: Luận án là nghiên cứu tiên phong khảo sát thực trạng KTQT với RQĐ ngắn hạn tại các DNSX cơ khí Việt Nam, một ngành công nghiệp có vị trí đặc biệt quan trọng. Các dữ liệu và phân tích từ 79 doanh nghiệp (với 232 phiếu khảo sát NQT hợp lệ) cung cấp cái nhìn sâu sắc và bằng chứng đáng tin cậy.
6. Gợi mở các hướng nghiên cứu mới: Các phát hiện của luận án, đặc biệt là những kết quả không mong đợi, đã mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới về KTQT trong các ngành công nghiệp khác, vai trò của NQT, và hiệu quả thực tế của ứng dụng công nghệ trong các nền kinh tế đang phát triển.

Luận án này không chỉ là sự tiến bộ trong lý thuyết kế toán quản trị mà còn cung cấp những công cụ và khuyến nghị thiết thực để nâng cao năng lực quản trị, tối ưu hóa nguồn lực và gia tăng khả năng cạnh tranh cho các DNSX cơ khí Việt Nam. Đây là một nền tảng vững chắc để mở ra 3+ luồng nghiên cứu mới về KTQT theo ngành dọc, KTQT trong bối cảnh công nghệ cao, và nghiên cứu sâu hơn về hành vi của nhà quản trị. Với sự so sánh liên tục với các nghiên cứu quốc tế (ví dụ, Chanhall & Langfield - Smith, 1998; Joshi, 2001; Kamilah Ahmad, 2012), luận án đã thể hiện rõ sự liên quan và giá trị toàn cầu, đồng thời tạo ra một di sản có thể đo lường thông qua các cải tiến thực tiễn trong ngành và các công trình học thuật tiếp theo.