Tổng quan về luận án

Nghiên cứu luận án tập trung vào khám phá động lực đa chiều của chất lượng báo cáo tài chính (FRQ) và hiệu quả đầu tư (IE) trong bối cảnh thị trường chứng khoán Việt Nam (TTCK VN) đang phát triển. Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ sau cải cách kinh tế 1986, với sự gia tăng dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và một TTCK ngày càng sôi động, nhu cầu về thông tin tài chính minh bạch và đáng tin cậy trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Mục tiêu then chốt của thông tin kế toán là thúc đẩy phân bổ vốn hiệu quả, và FRQ đóng vai trò trung tâm trong việc giảm thiểu sự lựa chọn bất lợi và rủi ro đạo đức, đồng thời nâng cao khả năng xác định cơ hội đầu tư cho doanh nghiệp (Biddle và cộng sự, 2009). Tuy nhiên, thực trạng chất lượng BCTC tại Việt Nam vẫn còn những hạn chế, như nhận định của World Bank năm 2017 về việc "dù VN đã có những cải thiện đáng kể về pháp lý đối với BCTC của DN nhưng đánh giá chung là chất lượng BCTC được lập và trình bày theo chuẩn mực kế toán VN là chưa cao" (trang 4).

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap): Các nghiên cứu trước đây đã chứng minh mối liên hệ giữa các đặc điểm của Giám đốc điều hành (CEO) với FRQ và IE, cũng như FRQ với IE ở các thị trường phát triển và mới nổi. Tuy nhiên, một khoảng trống đáng kể tồn tại trong việc khám phá vai trò điều tiết của các đặc điểm cá nhân của CEO đối với mối quan hệ giữa FRQ và IE, đặc biệt tại Việt Nam. Luận án nhấn mạnh rằng: "sự tác động đồng thời các đặc điểm của CEO đến chất lượng BCTC, đặc biệt là tác động của chất lượng BCTC đến HQĐT với vai trò điều tiết bởi các đặc điểm của CEO chưa được sự quan tâm nhiều bởi các nhà nghiên cứu trước đây" (trang 4). Hơn nữa, nghiên cứu cũng đi sâu vào việc so sánh các tác động này giữa các quốc gia mới nổi, nơi cơ chế quản trị doanh nghiệp, bối cảnh văn hóa và chính sách kinh tế có thể khác biệt đáng kể so với các nước phát triển. Các nghiên cứu tại Việt Nam trước đây chủ yếu tập trung vào các yếu tố tài chính hoặc năng lực quản lý của CEO, chưa tích hợp toàn diện các đặc điểm cá nhân của CEO với vai trò điều tiết đa chiều lên mối quan hệ FRQ-IE.

Câu hỏi nghiên cứu và Giả thuyết: Luận án được dẫn dắt bởi bốn câu hỏi nghiên cứu chính:

  1. Các đặc điểm của CEO có ảnh hưởng đến chất lượng BCTC của các công ty niêm yết (CTNY) hay không và mức độ ảnh hưởng của từng đặc điểm của CEO đến từng mô hình đo lường FRQ như thế nào?
    • H1: Các đặc điểm của CEO ảnh hưởng tích cực đến FRQ (H1a-H1e cho từng đặc điểm: Tuổi, Nữ CEO, Nhiệm kỳ, Chuyên môn TC-KT, Sự kiêm nhiệm).
  2. Các đặc điểm của CEO có ảnh hưởng đến HQĐT của các CTNY hay không và mức độ ảnh hưởng các đặc điểm của CEO đến HQĐT như thế nào?
    • H2: Các đặc điểm của CEO ảnh hưởng tích cực đến HQĐT (H2a-H2e cho từng đặc điểm).
  3. Chất lượng BCTC có ảnh hưởng đến HQĐT của các CTNY hay không và mức độ ảnh hưởng của FRQ đến HQĐT như thế nào?
    • H3: FRQ nâng cao HQĐT của doanh nghiệp (H3a: FRQ ảnh hưởng tích cực đến Đầu tư quá mức (ĐTQM); H3b: FRQ ảnh hưởng tích cực đến Đầu tư dưới mức (ĐTDM)).
  4. FRQ có ảnh hưởng đến HQĐT hay không với vai trò điều tiết bởi các đặc điểm của CEO và mức độ ảnh hưởng của FRQ đến HQĐT với vai trò điều tiết bởi các đặc điểm của CEO được thể hiện như thế nào?
    • H4: FRQ ảnh hưởng tích cực đến HQĐT với vai trò điều tiết bởi các đặc điểm của CEO (H4a-H4e cho từng đặc điểm điều tiết).

Khung lý thuyết (Theoretical Framework): Nghiên cứu tích hợp bốn lý thuyết nền tảng: Lý thuyết đại diện (Agency Theory - Jensen và Meckling, 1976), Lý thuyết quản lý (Stewardship Theory - Donaldson và Davis, 1991), Lý thuyết tín hiệu (Signaling Theory - Akerlof, 1970; Spence, 1978) và Lý thuyết quản lý cấp cao (Upper Echelons Theory - Hambrick và Mason, 1984). Sự kết hợp này cho phép phân tích đa chiều các mối quan hệ, từ xung đột lợi ích giữa CEO và cổ đông đến các động lực phi tài chính, cơ chế báo hiệu thông tin và ảnh hưởng của đặc điểm cá nhân CEO lên ra quyết định chiến lược.

Đóng góp đột phá với tác động định lượng (Breakthrough Contributions with Quantified Impact): Luận án cung cấp những đóng góp đột phá về mặt lý luận và thực tiễn.

  1. Mô hình điều tiết toàn diện đầu tiên tại Việt Nam: Nghiên cứu tiên phong xây dựng mô hình kiểm định ảnh hưởng của FRQ đến IE với vai trò điều tiết của các đặc điểm CEO (tuổi, giới tính, nhiệm kỳ, chuyên môn TC-KT, kiêm nhiệm). Điều này lấp đầy khoảng trống học thuật quan trọng và mở rộng ứng dụng của các lý thuyết quản trị doanh nghiệp vào một thị trường mới nổi.
  2. Bằng chứng cụ thể về vai trò của Nữ CEO và chuyên môn TC-KT trong giảm thiểu ĐTQM: "kết quả giả thuyết thứ tư là chất lượng báo cáo tài chính cải thiện đầu tư quá mức khi có sự tham gia quản lý bởi nữ Giám đốc điều hành và họ có trình độ chuyên môn tài chính – kế toán" (Abstract, trang xiii). Phát hiện này cung cấp tín hiệu mạnh mẽ cho Hội đồng quản trị (HĐQT) trong việc tuyển dụng và đề bạt CEO, đặc biệt nhấn mạnh lợi ích của đa dạng giới tính và chuyên môn tài chính trong việc tối ưu hóa quyết định đầu tư, giúp giảm lãng phí vốn do ĐTQM.
  3. Khám phá về sự không tác động của FRQ đến ĐTDM tại Việt Nam: "Các mô hình đo lường chất lượng báo cáo tài chính không cải thiện đầu tư dưới mức" (Abstract, trang xiii). Đây là một kết quả phản trực giác so với các thị trường phát triển, cho thấy FRQ đơn thuần chưa đủ để kích thích đầu tư ở Việt Nam. Nó gợi ý rằng các yếu tố cơ chế quản trị khác hoặc rào cản tài chính bên ngoài có thể đóng vai trò chi phối hơn trong quyết định ĐTDM, một đóng góp quan trọng cho hoạch định chính sách.
  4. Minh chứng tác động đa chiều của các đặc điểm CEO lên FRQ và IE: Nghiên cứu chỉ ra rằng tuổi, giới tính nữ, nhiệm kỳ, trình độ chuyên môn TC-KT và sự kiêm nhiệm của CEO có tác động đa chiều đến FRQ và IE, làm phong phú thêm hiểu biết về Upper Echelons Theory trong bối cảnh đặc thù Việt Nam, nơi "cơ chế đề cử CEO rất khác biệt và họ có mục tiêu hoạt động khác ngoài tối đa hóa giá trị cổ đông" (trang 9).

Phạm vi và Ý nghĩa (Scope and Significance): Nghiên cứu sử dụng mẫu gồm 653 công ty phi tài chính niêm yết trên Sàn giao dịch Chứng khoán Hồ Chí Minh (HOSE) và Hà Nội (HNX) trong giai đoạn 2015-2020 (dữ liệu thu thập từ 2014-2020 do biến trễ). Quy mô mẫu lớn và khung thời gian liên quan đến giai đoạn Việt Nam cải cách hệ thống kế toán hội tụ với IFRS, tăng cường tính thời sự và ý nghĩa của các phát hiện. Kết quả không chỉ có giá trị lý luận mà còn cung cấp hàm ý thực tiễn quan trọng cho các CTNY tại Việt Nam, HĐQT, nhà đầu tư, và nhà hoạch định chính sách trong việc nâng cao FRQ và IE, góp phần vào sự phát triển bền vững của thị trường vốn.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu cho thấy một khối lượng lớn các nghiên cứu đã được thực hiện về mối quan hệ giữa đặc điểm của CEO, chất lượng BCTC (FRQ) và hiệu quả đầu tư (IE). Các dòng nghiên cứu chính thường tập trung vào: (1) Ảnh hưởng của đặc điểm CEO đến FRQ; (2) Ảnh hưởng của đặc điểm CEO đến IE; và (3) Ảnh hưởng của FRQ đến IE. Tuy nhiên, sự kết hợp và vai trò điều tiết của các yếu tố này vẫn còn hạn chế.

Tổng hợp các dòng nghiên cứu chính với tên tác giả và năm cụ thể:

  • Ảnh hưởng của đặc điểm CEO đến FRQ:

    • Tuổi CEO: Huang và cộng sự (2012) tìm thấy CEO lớn tuổi có đạo đức và thận trọng hơn, dẫn đến FRQ tốt hơn, trong khi Davidson và cộng sự (2007) cho rằng CEO gần nghỉ hưu có thể tham gia quản lý lợi nhuận nhiều hơn.
    • Giới tính CEO: Barua và cộng sự (2010), Srinidhi và cộng sự (2011), Gull và cộng sự (2018) đều cho thấy nữ CEO có liên quan tích cực đến FRQ và giảm thiểu quản lý lợi nhuận. Ngược lại, Ge và cộng sự (2011) và Schrand và Zechman (2012) không tìm thấy bằng chứng rõ ràng.
    • Nhiệm kỳ CEO: Francis và cộng sự (2008), Ali và Zhang (2015) ủng hộ mối liên hệ tích cực giữa nhiệm kỳ dài và FRQ cao do danh tiếng và kinh nghiệm, trong khi Lee và cộng sự (2012) cảnh báo về nguy cơ lợi ích cá nhân khi nhiệm kỳ quá dài.
    • Chuyên môn TC-KT CEO: Aier và cộng sự (2005), Matsunaga và Yeung (2008) chứng minh CEO/CFO có chuyên môn TC-KT đóng vai trò tốt hơn trong kiểm soát nội bộ và lập BCTC trung thực. Tuy nhiên, Jiang và cộng sự (2013) lại cho rằng CEO ít kinh nghiệm TC-KT có thể cung cấp FRQ tốt hơn do quản lý lợi nhuận bằng hoạt động thực tế.
    • Kiêm nhiệm CEO: Feng và cộng sự (2011), Farber (2005) cho rằng kiêm nhiệm CEO dẫn đến FRQ thấp và tăng khả năng gian lận kế toán do CEO có quyền lực chi phối. Ngược lại, Weir và cộng sự (2002) lập luận kiêm nhiệm có thể tăng hiệu quả công ty do thống nhất lãnh đạo.

  • Ảnh hưởng của đặc điểm CEO đến IE:

    • Tuổi CEO: Xie (2015) và Li và cộng sự (2017) cho rằng CEO trẻ tuổi có xu hướng đầu tư thận trọng hơn do quan tâm đến sự nghiệp. Tuy nhiên, Serfling (2014) lại dự đoán CEO trẻ tuổi thích rủi ro hơn để báo hiệu khả năng vượt trội, dẫn đến ĐTQM.
    • Giới tính CEO: J. Huang và Kisgen (2013), Khan và Vieito (2013) tìm thấy nữ CEO ít chấp nhận rủi ro hơn nam CEO, dẫn đến đầu tư thận trọng hơn hoặc kém nhạy cảm với cơ hội đầu tư.
    • Nhiệm kỳ CEO: Hambrick và Fukutomi (1991), Lin và Lin (2014) cho rằng nhiệm kỳ dài giúp tích lũy kinh nghiệm, dẫn đến quyết định đầu tư thông minh hơn. Ngược lại, Di Meo (2014) cảnh báo nhiệm kỳ dài có thể che giấu đầu tư không hiệu quả và dẫn đến ĐTQM.
    • Chuyên môn TC-KT CEO: Barker III và Mueller (2002), Custódio và Metzger (2014) cho thấy CEO có nền tảng TC-KT hạn chế chi tiêu R&D và nắm giữ tiền mặt ít hơn, góp phần vào IE tốt hơn.

  • Ảnh hưởng của FRQ đến IE:

    • Biddle và Hilary (2006), Chen và cộng sự (2011), Li và Wang (2010) là những nghiên cứu tiên phong chứng minh FRQ cao hơn làm giảm thông tin bất cân xứng, chi phí vốn và rủi ro đạo đức, từ đó nâng cao IE (giảm cả ĐTQM và ĐTDM).
    • Tuy nhiên, Shen và cộng sự (2015), Aulia và Siregar (2018), Zhou và Zhang (2019) ở các thị trường mới nổi lại tìm thấy kết quả mâu thuẫn, cho rằng FRQ không phải lúc nào cũng cải thiện ĐTQM hoặc IE tổng thể, mà có thể phụ thuộc vào mức độ quản trị doanh nghiệp.

Mâu thuẫn/tranh luận với ít nhất 2 quan điểm đối lập:

  1. Về tác động của tuổi CEO lên FRQ: Huang và cộng sự (2012) cho rằng CEO lớn tuổi có đạo đức và thận trọng hơn, dẫn đến FRQ tốt hơn. Ngược lại, Davidson và cộng sự (2007) lại chứng minh CEO sắp nghỉ hưu có động lực điều chỉnh lợi nhuận để đạt được tiền thưởng.
  2. Về tác động của kiêm nhiệm CEO lên FRQ và IE: Lý thuyết quản lý (Donaldson và Davis, 1991) ủng hộ kiêm nhiệm để tăng cường sự thống nhất lãnh đạo và hiệu quả hoạt động. Tuy nhiên, lý thuyết đại diện (Jensen, 1993) và các nghiên cứu của Farber (2005), Feng và cộng sự (2011) lại cho rằng kiêm nhiệm làm suy yếu cơ chế giám sát và tăng rủi ro thao túng tài chính, dẫn đến FRQ thấp và ĐTQM.
  3. Về tác động của FRQ lên ĐTDM: Các nghiên cứu tại thị trường phát triển (Biddle và Hilary, 2006; Chen và cộng sự, 2011) thường kết luận FRQ cao giảm ĐTDM do giảm chi phí vốn và bất cân xứng thông tin. Tuy nhiên, luận án này tại Việt Nam lại phát hiện FRQ không cải thiện ĐTDM, "dường như CEO của các CTNY tại VN chưa quan tâm đến các thông tin tài chính được tạo lập là nguồn đáng tin cậy để gia tăng mức đầu tư" (trang 137), gợi ý các yếu tố khác chi phối.

Định vị trong tài liệu với khoảng trống cụ thể được xác định (Positioning in Literature with Specific Gap Identified): Luận án này định vị mình bằng cách giải quyết một khoảng trống học thuật quan trọng: sự thiếu hụt các nghiên cứu toàn diện về vai trò điều tiết của các đặc điểm cá nhân của CEO đối với mối quan hệ giữa FRQ và IE, đặc biệt trong bối cảnh thị trường mới nổi như Việt Nam. Hầu hết các nghiên cứu trước đây hoặc chỉ kiểm tra mối quan hệ trực tiếp (CEO -> FRQ, CEO -> IE, FRQ -> IE) hoặc chỉ xem xét các yếu tố điều tiết tài chính (như kỳ hạn nợ) hoặc quản trị chung (như đặc điểm HĐQT). Luận án này mở rộng các dòng nghiên cứu hiện có bằng cách:

  1. Tích hợp đa lý thuyết: Vận dụng đồng thời lý thuyết đại diện, quản lý, tín hiệu và quản lý cấp cao để cung cấp cái nhìn sâu sắc và giải thích toàn diện hơn về các mối quan hệ phức tạp.
  2. Khám phá vai trò điều tiết chưa được nghiên cứu: Đặc biệt là "vai trò tác động điều tiết bởi các đặc điểm của CEO có cải thiện sự ảnh hưởng của chất lượng BCTC đến HQĐT hay không" (trang 4), bao gồm các đặc điểm cụ thể như giới tính nữ và chuyên môn TC-KT của CEO, chưa được khám phá sâu sắc ở Việt Nam.
  3. Bối cảnh thị trường mới nổi: Nghiên cứu cung cấp bằng chứng thực nghiệm giá trị từ Việt Nam, một thị trường với "mức độ bảo vệ pháp lý đối với nhà đầu tư rất thấp, các quy định mới chỉ dừng lại ở việc điều chỉnh hành vi của thị trường trong nước và thiếu tính tương thích với thông lệ quốc tế" (trang 5), làm cho các phát hiện trở nên đặc thù và có ý nghĩa chính sách.

Làm thế nào nghiên cứu này nâng cao lĩnh vực với những đóng góp cụ thể (How this advances field with concrete contributions): Luận án nâng cao lĩnh vực Kế toán và Quản trị doanh nghiệp bằng cách:

  • Cung cấp một khuôn khổ lý thuyết và mô hình thực nghiệm toàn diện, có khả năng áp dụng cho các thị trường mới nổi khác.
  • Làm rõ hơn cơ chế mà thông qua đó các đặc điểm cá nhân của CEO tương tác với FRQ để tác động đến IE, giải thích các kết quả mâu thuẫn từ các nghiên cứu trước.
  • Chỉ ra những khác biệt quan trọng trong cơ chế hoạt động của FRQ và IE ở Việt Nam so với các thị trường phát triển, đặc biệt là việc FRQ không cải thiện ĐTDM, một phát hiện có ý nghĩa thực tiễn sâu rộng.

So sánh với ít nhất 2 nghiên cứu quốc tế (Comparison with at least 2 international studies):

  1. So với Biddle và cộng sự (2009) tại Hoa Kỳ: Nghiên cứu của Biddle et al. là tiên phong trong việc phân chia IE thành ĐTQM và ĐTDM, và tìm thấy FRQ cao làm giảm cả hai trạng thái này. Luận án này kế thừa mô hình đo lường IE của Biddle et al. nhưng lại cho thấy FRQ tại Việt Nam không cải thiện ĐTDM. Điều này gợi ý rằng ở các thị trường mới nổi như Việt Nam, "chất lượng BCTC chưa đủ độ tin cậy nhằm thu hút nguồn tài trợ từ bên ngoài để cải thiện ĐTDM" (trang 168), hoặc các yếu tố phi tài chính khác có thể chi phối hơn.
  2. So với Houcine (2017) tại Tunisia: Nghiên cứu của Houcine tại một thị trường mới nổi khác cũng tìm thấy kết quả hỗn hợp về tác động của FRQ đến IE, với chất lượng dồn tích và sự ổn định thu nhập tăng IE, nhưng thận trọng kế toán và sự liên quan thu nhập không có ảnh hưởng đáng kể. Kết quả của luận án này cũng cho thấy sự đa chiều tương tự, với chất lượng dồn tích, kế toán thận trọng và chỉ số trung bình FRQ cải thiện ĐTQM, nhưng sự ổn định thu nhập và giá trị thích hợp của thu nhập không ảnh hưởng. Điều này củng cố quan điểm rằng đặc trưng của hệ thống quản trị, thiết lập thể chế và sự kém hiệu quả của thị trường có thể tạo ra các kết quả khác biệt ở các thị trường mới nổi. Luận án này còn đi xa hơn bằng cách khám phá thêm vai trò điều tiết của các đặc điểm CEO.
  3. So với Jiang và cộng sự (2013) tại Trung Quốc: Nghiên cứu này cho thấy CEO có ít kinh nghiệm về chuyên môn TC-KT có thể cung cấp FRQ tốt hơn thông qua quản lý lợi nhuận bằng hoạt động thực tế. Ngược lại, luận án này tại Việt Nam phát hiện chuyên môn TC-KT của CEO tác động ngược chiều đến 5 mô hình đo lường FRQ, hàm ý CEO có chuyên môn TC-KT sẽ ít tham gia vào quản lý lợi nhuận, cung cấp BCTC tốt hơn, do đó chất lượng BCTC tốt hơn. Điều này không mâu thuẫn mà là một góc nhìn bổ sung về vai trò của chuyên môn TC-KT trong việc giảm thiểu thao túng thông tin.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án này đóng góp đáng kể vào việc mở rộng và thách thức các lý thuyết quản trị doanh nghiệp và kế toán tài chính thông qua việc cung cấp bằng chứng thực nghiệm từ một thị trường mới nổi với những đặc thù riêng.

  • Mở rộng/Thách thức các lý thuyết cụ thể (Extend/challenge WHICH specific theories):

    • Lý thuyết Đại diện (Agency Theory) (Jensen và Meckling, 1976): Luận án mở rộng Lý thuyết Đại diện bằng cách chỉ ra rằng chi phí ủy quyền (agency costs) không chỉ phát sinh từ sự khác biệt mục tiêu giữa CEO và cổ đông mà còn bị ảnh hưởng đáng kể bởi các đặc điểm cá nhân của CEO và vai trò của họ trong việc điều tiết mối quan hệ giữa FRQ và IE. Đặc biệt, kết quả cho thấy "sự kiêm nhiệm của CEO (Dual) dẫn tới gia tăng ĐTQM" (trang 135), củng cố lập luận của Lý thuyết Đại diện về việc quyền lực tập trung có thể gây hại đến lợi ích cổ đông. Tuy nhiên, luận án cũng chỉ ra rằng các yếu tố phi tài chính như danh tiếng và kinh nghiệm (thể hiện qua nhiệm kỳ) cũng có thể thúc đẩy CEO hành động vì lợi ích tổ chức.
    • Lý thuyết Quản lý cấp cao (Upper Echelons Theory) (Hambrick và Mason, 1984): Nghiên cứu này làm sâu sắc thêm Lý thuyết Quản lý cấp cao bằng cách cung cấp bằng chứng cụ thể về cách các đặc điểm nhân khẩu học của CEO (tuổi, giới tính, nhiệm kỳ, chuyên môn TC-KT, kiêm nhiệm) ảnh hưởng đến cả FRQ và IE. Chẳng hạn, kết quả "Tuổi CEO (Age) tác động mạnh đến kế toán thận trọng (FRQ tacc ) và giá trị thích hợp của thu nhập (FRQ rv ), có nghĩa tuổi càng lớn chất lượng BCTC càng cao" (trang 158) trực tiếp minh họa cách các đặc điểm cá nhân hình thành các quyết định quan trọng của công ty. Ngoài ra, việc Nữ CEO có thể hạn chế ĐTQM khi điều tiết mối quan hệ giữa FRQ và IE cũng là một mở rộng mới cho lý thuyết này trong việc xem xét các khía cạnh tâm lý và hành vi.
    • Lý thuyết Tín hiệu (Signaling Theory) (Akerlof, 1970; Spence, 1978): Luận án củng cố Lý thuyết Tín hiệu bằng cách chứng minh rằng "chất lượng BCTC cải thiện đầu tư quá mức" (trang 137), cho thấy BCTC chất lượng cao đóng vai trò như một tín hiệu đáng tin cậy cho các nhà đầu tư. Tuy nhiên, việc FRQ không cải thiện ĐTDM ở Việt Nam lại thách thức một khía cạnh của lý thuyết này, gợi ý rằng trong các thị trường kém hiệu quả hơn, tín hiệu từ BCTC có thể không đủ mạnh để kích thích các nhà đầu tư mạo hiểm đầu tư vào các dự án dưới mức.
    • Lý thuyết Quản lý (Stewardship Theory) (Donaldson và Davis, 1991): Mặc dù Lý thuyết Quản lý thường nhấn mạnh sự tin cậy của CEO, luận án cho thấy rằng ngay cả những CEO có nhiệm kỳ dài, được kỳ vọng trung thành với tổ chức, vẫn có thể dẫn đến ĐTQM khi có vai trò điều tiết, "khi nhiệm kỳ của CEO tăng lên thì không những tác động cải thiện mối quan hệ giữa chất lượng BCTC và ĐTDM mà còn có khả năng làm gia tăng xu hướng đầu tư kém hiệu quả này bởi sự lo ngại về đa dạng hóa nguồn vốn, nhân lực có thể ảnh hưởng sự nghiệp của chính họ" (trang 144). Điều này cho thấy rằng ngay cả với những động lực phi tài chính, vẫn cần các cơ chế giám sát hiệu quả.

  • Khung khái niệm với các thành phần và mối quan hệ (Conceptual framework with components and relationships): Luận án phát triển một khung khái niệm bao gồm:

    • Biến độc lập: Các đặc điểm của CEO (Tuổi, Giới tính nữ, Nhiệm kỳ, Chuyên môn TC-KT, Sự kiêm nhiệm) và Chất lượng BCTC (được đo bằng Chất lượng dồn tích, Kế toán thận trọng, Sự ổn định của thu nhập, Giá trị thích hợp của thu nhập, và Chỉ số trung bình FRQ).
    • Biến phụ thuộc: Hiệu quả đầu tư (bao gồm Đầu tư dưới mức - ĐTDM và Đầu tư quá mức - ĐTQM).
    • Biến điều tiết: Các đặc điểm của CEO tác động lên mối quan hệ giữa FRQ và IE.
    • Mối quan hệ: Mô hình nghiên cứu đề xuất (Hình 3.3) minh họa các mối quan hệ trực tiếp (H1, H2, H3) và mối quan hệ điều tiết (H4), tạo nên một bức tranh toàn diện về động lực của FRQ và IE.

  • Mô hình lý thuyết với các mệnh đề/giả thuyết được đánh số (Theoretical model with propositions/hypotheses numbered): Các giả thuyết H1, H2, H3, H4 và các giả thuyết con (H1a-e, H2a-e, H3a-b, H4a-e) đã được trình bày rõ ràng, tạo nên một mô hình lý thuyết có cấu trúc, có thể kiểm chứng.

  • Chuyển dịch mô hình với bằng chứng từ các phát hiện (Paradigm shift with EVIDENCE from findings): Mặc dù không tuyên bố một chuyển dịch mô hình hoàn toàn, luận án cung cấp bằng chứng cho thấy sự cần thiết của việc điều chỉnh các mô hình lý thuyết hiện có để phù hợp với bối cảnh thị trường mới nổi. Kết quả FRQ không cải thiện ĐTDM tại Việt Nam (trang 137) là một bằng chứng quan trọng thách thức quan điểm phổ biến từ các thị trường phát triển rằng FRQ luôn là giải pháp cho vấn đề IE. Điều này gợi ý một "paradigm shift" trong việc xem xét các yếu tố ảnh hưởng đến IE trong các nền kinh tế đặc thù, nơi các cơ chế quản trị không phải lúc nào cũng hoạt động như ở các thị trường hiệu quả.

Khung phân tích độc đáo

Luận án đề xuất một khung phân tích độc đáo thông qua việc tích hợp đa lý thuyết và áp dụng các phương pháp đo lường tiên tiến, đặc biệt phù hợp với bối cảnh Việt Nam.

  • Tích hợp các lý thuyết (Integration of theories) (name 3+ specific theories): Nghiên cứu tích hợp một cách có hệ thống Lý thuyết Đại diện (Jensen và Meckling, 1976), Lý thuyết Quản lý (Donaldson và Davis, 1991), Lý thuyết Tín hiệu (Spence, 1978) và Lý thuyết Quản lý cấp cao (Hambrick và Mason, 1984). Sự tích hợp này không chỉ cho phép giải thích các hành vi quản lý cơ hội và xung đột lợi ích theo Lý thuyết Đại diện, mà còn xem xét các động lực phi tài chính của CEO theo Lý thuyết Quản lý, vai trò của FRQ trong việc báo hiệu chất lượng theo Lý thuyết Tín hiệu, và ảnh hưởng của đặc điểm cá nhân CEO lên ra quyết định theo Lý thuyết Quản lý cấp cao. Đây là một cách tiếp cận mạnh mẽ để nắm bắt sự phức tạp của thực tế quản trị tại Việt Nam.

  • Phương pháp phân tích mới lạ với sự biện minh (Novel analytical approach with justification): Phương pháp phân tích của luận án độc đáo ở chỗ nó sử dụng phương pháp hỗn hợp (mixed methods) với giai đoạn định tính (phỏng vấn sâu chuyên gia) để tinh chỉnh các khái niệm và mô hình đo lường, trước khi tiến hành giai đoạn định lượng quy mô lớn. "Việc tìm hiểu các lý thuyết nền và tổng quan các công trình đã công bố trước đây cho phép tác giả hiểu rõ hơn về cơ sở nền tảng trong xác định và giải thích các mối quan hệ của các biến trong mô hình nghiên cứu nhằm triển khai kiểm chứng thực nghiệm tại VN" (trang 8). Điều này đảm bảo rằng các mô hình và giả thuyết được kiểm định không chỉ có cơ sở lý thuyết vững chắc mà còn phù hợp với thực tiễn và bối cảnh Việt Nam. Việc sử dụng hồi quy đa thức biến giả (Multinomial Logistic Regression) để xử lý biến phụ thuộc IE (với 3 trạng thái: ĐTQM, ĐTDM, và nhóm điểm chuẩn) cũng là một phương pháp tiên tiến, cho phép phân tích chi tiết tác động lên từng loại hình đầu tư không hiệu quả.

  • Đóng góp khái niệm với định nghĩa (Conceptual contributions with definitions): Luận án đóng góp các định nghĩa rõ ràng về:

    • Chất lượng báo cáo tài chính (FRQ): Được định nghĩa là thông tin tài chính hữu ích, trung thực và hợp lý, không nhằm đánh lừa người dùng, phù hợp với Khung khái niệm của IASB và FASB. Luận án đo lường FRQ thông qua năm mô hình (Chất lượng dồn tích, Kế toán thận trọng, Sự ổn định của thu nhập, Giá trị thích hợp của thu nhập, và Chỉ số trung bình FRQ), cung cấp một cách tiếp cận toàn diện hơn so với các nghiên cứu chỉ dùng một thước đo.
    • Hiệu quả đầu tư (IE): Được hiểu là việc doanh nghiệp sử dụng nguồn lực để thực hiện các dự án có Giá trị hiện tại ròng (NPV) dương. Luận án phân biệt rõ ràng giữa ĐTQM (đầu tư vào dự án NPV âm) và ĐTDM (từ bỏ dự án NPV dương), sử dụng mô hình của Biddle và cộng sự (2009) để đo lường các độ lệch này.
    • Các đặc điểm của CEO: Bao gồm tuổi, giới tính nữ, nhiệm kỳ, chuyên môn tài chính - kế toán (TC-KT), và sự kiêm nhiệm, được định nghĩa và đo lường cụ thể phù hợp với các nghiên cứu trước và bối cảnh Việt Nam.

  • Điều kiện biên được nêu rõ (Boundary conditions explicitly stated): Nghiên cứu xác định rõ các điều kiện biên của nó:

    • Phạm vi không gian: Tập trung vào các công ty phi tài chính niêm yết trên HOSE và HNX tại Việt Nam, loại trừ các công ty tài chính do khác biệt về quy định kế toán và bản chất đầu tư.
    • Phạm vi thời gian: Giai đoạn 2015-2020, là thời điểm Việt Nam cải cách hệ thống kế toán hội tụ với IFRS theo "Thông tư 200/2014/TT-BTC", đảm bảo tính đồng nhất của dữ liệu kế toán.
    • Phạm vi nội dung: Chỉ xem xét năm đặc điểm cụ thể của CEO (tuổi, giới tính, nhiệm kỳ, chuyên môn TC-KT và sự kiêm nhiệm) và bốn mô hình đo lường FRQ gián tiếp. Các điều kiện biên này giúp xác định giới hạn áp dụng của các kết quả và mở ra hướng nghiên cứu trong tương lai.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu này áp dụng phương pháp hỗn hợp (mixed methods) với quy trình hai giai đoạn, thể hiện sự kết hợp chặt chẽ giữa khám phá định tính và kiểm định định lượng, mang lại tính toàn diện và độ tin cậy cao cho các phát hiện.

  • Triết lý nghiên cứu (Research philosophy): Luận án tuân theo triết lý thực chứng hậu kỳ (post-positivism). Giai đoạn định tính ban đầu với các cuộc phỏng vấn chuyên gia (trang 8, Phụ lục 5, 7, 8) được sử dụng để khám phá và củng cố các mối quan hệ, mô hình đo lường, và giả thuyết nghiên cứu, thừa nhận vai trò của sự giải thích và hiểu biết sâu sắc về bối cảnh. Sau đó, giai đoạn định lượng quy mô lớn sử dụng dữ liệu thứ cấp và các phương pháp thống kê nghiêm ngặt (OLS, Multinomial Logistic Regression) để kiểm định các giả thuyết một cách khách quan, tìm kiếm bằng chứng thực nghiệm để khẳng định hoặc bác bỏ các mối quan hệ nhân quả. Sự kết hợp này phản ánh niềm tin rằng thực tế khách quan tồn tại nhưng có thể được hiểu biết tốt nhất thông qua nhiều góc độ và phương pháp.

  • Phương pháp hỗn hợp với lý do kết hợp cụ thể (Mixed methods with SPECIFIC combination rationale): Kết hợp tuần tự (Sequential Mixed Methods):

    1. Giai đoạn định tính (Exploratory Qualitative): "tác giả sử dụng PPNC định tính thông qua phương pháp phỏng vấn chuyên gia và thu thập, phân tích và tổng hợp các ý kiến của chuyên gia" (trang 8).
      • Mục tiêu: Xác định sự tồn tại các mối quan hệ biến, lựa chọn mô hình đo lường FRQ và IE phù hợp với bối cảnh Việt Nam, và đề xuất các giả thuyết.
      • Lý do: Đảm bảo tính phù hợp và khả thi của nghiên cứu trong thực tiễn Việt Nam, nơi các đặc thù về quản trị và thị trường có thể khác biệt so với các lý thuyết từ thị trường phát triển. Ví dụ, việc xác định các đặc điểm CEO ảnh hưởng đến FRQ và IE đã được "sự phù hợp đồng nhất các ý kiến chuyên gia" (trang 116).
    2. Giai đoạn định lượng (Confirmatory Quantitative): "tác giả thu thập dữ liệu thứ cấp, sử dụng phần mềm Stata làm công cụ phân tích dữ liệu" (trang 8).
      • Mục tiêu: Kiểm định các giả thuyết nghiên cứu và đo lường chặt chẽ các mối quan hệ đã được đề xuất từ giai đoạn định tính.
      • Lý do: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm khách quan, có thể khái quát hóa trên một mẫu lớn (653 công ty niêm yết) để tăng cường tính tin cậy và giá trị khoa học của các phát hiện.

  • Thiết kế đa cấp với các cấp độ được xác định rõ ràng (Multi-level design with levels clearly defined): Mặc dù không có thiết kế đa cấp theo nghĩa chặt chẽ (ví dụ: cấp độ cá nhân CEO lồng trong cấp độ công ty), nghiên cứu thực hiện phân tích ở các cấp độ sau:

    1. Cấp độ công ty: Tập trung vào các quyết định và kết quả tài chính của từng công ty (FRQ, IE, ĐTQM, ĐTDM).
    2. Cấp độ CEO: Các đặc điểm cá nhân của CEO được phân tích như các yếu tố ảnh hưởng hoặc điều tiết ở cấp độ công ty.
    3. Cấp độ ngành: Các biến giả ngành (Industry dummy) được sử dụng để kiểm soát hiệu ứng ngành, "đưa vào biến giả ngành nghề bao gồm 11 nhóm ngành để kiểm tra hiệu ứng kiểm soát ngành trong các mô hình nghiên cứu đề xuất" (trang 57), thừa nhận sự khác biệt về hoạt động và trạng thái tài chính giữa các ngành.
    4. Cấp độ quốc gia/thị trường: Các phát hiện được đặt trong bối cảnh thị trường mới nổi của Việt Nam, so sánh với các nghiên cứu quốc tế để làm nổi bật các đặc thù của bối cảnh này.

  • Kích thước mẫu và tiêu chí lựa chọn CHÍNH XÁC (Sample size and selection criteria EXACT):

    • Kích thước mẫu: "mẫu 653 công ty niêm yết" (trang xiii) cho giai đoạn định lượng. Đối với giai đoạn định tính là 7 chuyên gia.
    • Tiêu chí lựa chọn mẫu định lượng:
      • Đối tượng: Các công ty phi tài chính niêm yết trên HOSE và HNX.
      • Loại trừ: "67 công ty thuộc ngành tài chính và 16 công ty do bị thiếu thông tin dữ liệu đáng kể" (trang 100). Các công ty tài chính bị loại trừ do "BCTC của ngành này tại VN được lập theo quy định pháp lý riêng và trình bày theo biểu mẫu khác so với các công ty phi tài chính và bản chất đầu tư cũng khác nhau" (trang 100).
      • Tính đầy đủ dữ liệu: Mỗi công ty phải có báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh, bảng cân đối kế toán và báo cáo lưu chuyển tiền tệ đầy đủ cho tất cả các năm trong giai đoạn nghiên cứu.
      • Thời gian: Dữ liệu từ 2014 đến 2020, bao gồm các biến trễ t-1.

Quy trình nghiên cứu nghiêm ngặt

Luận án tuân thủ một quy trình nghiên cứu nghiêm ngặt để đảm bảo tính hợp lệ (validity) và độ tin cậy (reliability) của các phát hiện.

  • Chiến lược lấy mẫu với tiêu chí bao gồm/loại trừ (Sampling strategy with inclusion/exclusion criteria):

    • Định tính: Lấy mẫu có chủ đích (purposive sampling) với 7 chuyên gia (CEO có kinh nghiệm quản lý >5 năm; giảng viên chuyên môn TC-KT >5 năm; chuyên gia kiểm toán BCTC >5 năm). Lấy mẫu cho đến khi đạt "ngưỡng bảo hòa" (Silverman, 2015) và "không có phát sinh thêm thông tin mới" (Nguyễn Đình Thọ, 2013).
    • Định lượng: Lấy mẫu toàn bộ (census sampling) các công ty niêm yết trên HOSE và HNX, sau đó áp dụng tiêu chí loại trừ (công ty tài chính, thiếu dữ liệu) để có mẫu cuối cùng là 653 công ty.

  • Giao thức thu thập dữ liệu với các công cụ được mô tả (Data collection protocols with instruments described):

    • Định tính: Phỏng vấn bán cấu trúc (semi-structured interviews) với bảng câu hỏi được thiết kế trước (Phụ lục 5) và bảng gợi ý các mô hình đo lường (Phụ lục 6) để đảm bảo tính nhất quán và tập trung, đồng thời cho phép khai thác thông tin đa dạng. Các cuộc phỏng vấn được ghi chép và ghi âm (khi được sự đồng ý).
    • Định lượng: Thu thập dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo thường niên, báo cáo quản trị và BCTC đã được kiểm toán trên website của Vietstock.

  • Tam giác hóa (Triangulation) (data/method/investigator/theory): Nghiên cứu sử dụng tam giác hóa phương pháp (methodological triangulation) bằng cách kết hợp phương pháp định tính và định lượng. Giai đoạn định tính xác nhận sự phù hợp của các khái niệm và mô hình đo lường, trong khi giai đoạn định lượng kiểm định các giả thuyết, củng cố độ tin cậy của các phát hiện. Nghiên cứu cũng thể hiện tam giác hóa lý thuyết (theoretical triangulation) qua việc tích hợp bốn lý thuyết nền tảng (Đại diện, Quản lý, Tín hiệu, Quản lý cấp cao) để giải thích các mối quan hệ phức tạp từ nhiều góc độ.

  • Tính hợp lệ (Validity) (construct/internal/external) và độ tin cậy (reliability) (α values):

    • Độ tin cậy (Reliability):
      • Trong giai đoạn định tính, việc phỏng vấn nhiều chuyên gia và tìm kiếm sự "đồng thuận đại đa số các ý kiến" (trang 116) về các mô hình và biến đo lường giúp tăng cường độ tin cậy của việc lựa chọn.
      • Trong giai đoạn định lượng, việc loại bỏ các giá trị ngoại lệ (outliers) "bé hơn 5% và lớn hơn 95%" (trang 100) nhằm "tăng độ chính xác cao cho các mô hình dự đoán" là một bước quan trọng để đảm bảo tính vững chắc của dữ liệu. Các kiểm định thống kê về đa cộng tuyến (VIF < 2), tự tương quan (Wooldridge test, Prob=0.05) và phương sai sai số thay đổi (White’s test, Prob>chi2=0.2) đều cho thấy mô hình không bị các vấn đề này, đảm bảo độ tin cậy của các ước lượng.
    • Tính hợp lệ (Validity):
      • Tính hợp lệ cấu trúc (Construct Validity): Việc sử dụng các mô hình đo lường FRQ (Dechow & Dichev, 2002; Jones, 1991; Francis et al., 2005) và IE (Biddle et al., 2009) đã được thừa nhận rộng rãi trong các tài liệu quốc tế, cùng với sự xác nhận từ các chuyên gia trong giai đoạn định tính, đảm bảo rằng các biến được đo lường chính xác các khái niệm mà chúng đại diện.
      • Tính hợp lệ nội bộ (Internal Validity): Các kiểm định về đa cộng tuyến, tự tương quan và phương sai sai số thay đổi được thực hiện để đảm bảo các mối quan hệ nhân quả không bị ảnh hưởng bởi các vấn đề thống kê. Việc sử dụng biến kiểm soát ngành và các đặc điểm công ty (Tang, Debt, CF, MTB, FCF, LnSize, LnAge, FC, Big4, Cash) giúp cô lập tác động của các biến độc lập chính.
      • Tính hợp lệ bên ngoài (External Validity): Mẫu nghiên cứu lớn gồm 653 CTNY tại Việt Nam, đại diện cho một thị trường mới nổi đang trong giai đoạn cải cách kế toán, cho phép khái quát hóa các phát hiện đến các công ty niêm yết phi tài chính khác trong bối cảnh tương tự.

Data và phân tích

  • Đặc điểm mẫu với dữ liệu nhân khẩu học/thống kê (Sample characteristics with demographics/statistics): Mẫu nghiên cứu gồm 653 công ty niêm yết phi tài chính. Dữ liệu thống kê mô tả cho thấy:

    • Tuổi CEO trung bình: 48,305 tuổi.
    • Nhiệm kỳ CEO trung bình: 9,239 năm.
    • Tỷ lệ Nữ CEO: 7,8% (0,078).
    • Tỷ lệ CEO có chuyên môn TC-KT: 6,8% (0,068).
    • Tỷ lệ CEO kiêm nhiệm: 27,8% (0,278).
    • Chi phí vốn đầu tư trung bình (INV): 7,2% tổng chi phí đầu tư vốn của những năm trước.
    • FRQ aq trung bình: 0,141; FRQ tacc trung bình: 0,112; FRQ es trung bình: 0,257 (thấp hơn 1, cho thấy sự ổn định thu nhập); FRQ rv trung bình: 3,123; FRQ index trung bình: 0,034 (trang 118).
    • Tỷ lệ nợ ngân hàng (Debt) trung bình: 23,8%, cho thấy các công ty chủ động về tài chính (trang 122).
    • Tuổi công ty trung bình (LnAge): Trên 10 năm.

  • Kỹ thuật tiên tiến (SEM/multilevel/QCA etc.) với phần mềm (Advanced techniques (SEM/multilevel/QCA etc.) with software): Nghiên cứu sử dụng các kỹ thuật thống kê tiên tiến:

    • Hồi quy bình phương nhỏ nhất (OLS - Ordinary Least Square): Được sử dụng để ước tính các mô hình đo lường FRQ (Chất lượng dồn tích, Kế toán thận trọng, Giá trị thích hợp của thu nhập) và mô hình đo lường IE ban đầu (Biddle et al., 2009) nhằm thu được phần dư.
    • Hồi quy đa thức biến giả (Multinomial Logistic Regression): Được áp dụng để kiểm định các giả thuyết về HQĐT (H2, H3, H4) do biến phụ thuộc IE có tính chất định tính với nhiều hơn hai giá trị (ĐTDM, ĐTQM, nhóm điểm chuẩn). Kỹ thuật này cho phép phân tích tác động riêng biệt lên khả năng xảy ra ĐTDM và ĐTQM so với nhóm điểm chuẩn.
    • Phần mềm thống kê: Stata là công cụ chính để phân tích dữ liệu (trang xiii, 8).

  • Kiểm tra tính vững chắc với các thông số kỹ thuật thay thế (Robustness checks with alternative specifications):

    • Đa cộng tuyến (Multicollinearity): Kiểm tra Nhân tử phóng đại phương sai (VIF - Variance Inflation Factor). "Kết quả kiểm tra giá trị VIF của các biến độc lập rất thấp và nhỏ hơn 2, cao nhất là biến LnSize có giá trị VIF là 1" (trang 122), xác nhận không có vấn đề đa cộng tuyến.
    • Tự tương quan (Autocorrelation): Kiểm định Wooldridge test (Prob=0.05) cho thấy "không có hiện tượng tự tương quan trong mô hình hồi quy" (trang 123).
    • Phương sai sai số thay đổi (Heteroskedasticity): Kiểm định White’s test (Prob>chi2=0.2) cho thấy "mô hình không xảy ra hiện tượng phương sai thay đổi" (trang 124). Các kiểm tra này đảm bảo tính vững chắc và hiệu quả của các ước lượng hồi quy.

  • Kích thước hiệu ứng và khoảng tin cậy được báo cáo (Effect sizes and confidence intervals reported): Luận án báo cáo các hệ số hồi quy (β) và mức ý nghĩa thống kê (p-values) cho từng biến trong các mô hình OLS và Multinomial Logistic Regression. Ví dụ, trong Bảng 4.6, hệ số của Age lên OverInv là -0.620, cho thấy tác động âm (cải thiện) ĐTQM. Các mức ý nghĩa (ví dụ: *, **, *** tương ứng 10%, 5%, 1%) được sử dụng để đánh giá độ tin cậy của các tác động.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đưa ra những phát hiện đột phá với bằng chứng cụ thể từ dữ liệu, mang lại cái nhìn sâu sắc về động lực của FRQ và IE trong bối cảnh Việt Nam.

  1. Đặc điểm CEO tác động đa chiều đến FRQ:

    • Tuổi CEO: Tuổi càng lớn, FRQ càng cao, đặc biệt đối với kế toán thận trọng (FRQtacc, β = 0.010) và giá trị thích hợp của thu nhập (FRQrv, β = 0.007). "CEO lớn tuổi có đạo đức và thận trọng hơn CEO trẻ tuổi" (Huang và cộng sự, 2012), họ ít tham gia vào quản lý lợi nhuận, dẫn đến FRQ tốt hơn (trang 124).
    • Nữ CEO: Ảnh hưởng ngược chiều đến chất lượng dồn tích (FRQaq, β = -0.290) và chỉ số trung bình FRQ (FRQindex, β = -0.060), "chứng tỏ rằng trong công ty nếu CEO là nữ sẽ hạn chế tham gia vào việc quản lý lợi nhuận để bảo vệ lợi ích của các cổ đông" (trang 126). Điều này phù hợp với Gull và cộng sự (2018).
    • Chuyên môn TC-KT CEO: Tác động ngược chiều đến cả 5 mô hình đo lường FRQ (ví dụ FRQaq, β = -0.980; FRQtacc, β = -0.540). Điều này hàm ý CEO có chuyên môn TC-KT sẽ ít tham gia vào quản lý lợi nhuận, cung cấp BCTC trung thực hơn do tập trung vào trách nhiệm điều hành và giám sát CFO (trang 128). Phát hiện này phù hợp với Jiang và cộng sự (2013) tại Trung Quốc.
    • Kiêm nhiệm CEO: Tác động tiêu cực đến kế toán thận trọng (FRQtacc, β = -0.760), sự ổn định của thu nhập (FRQes, β = -0.850) và giá trị thích hợp của thu nhập (FRQrv). Điều này củng cố quan điểm của Lý thuyết đại diện rằng việc trao quyền quá lớn cho CEO có thể dẫn đến hành vi thao túng để đạt lợi ích cá nhân (trang 129), phù hợp với Feng và cộng sự (2011) và Nghị định 155/2020/NĐ-CP của Việt Nam.

  2. FRQ không cải thiện ĐTDM nhưng giảm thiểu ĐTQM tại Việt Nam:

    • "chất lượng BCTC không cải thiện ĐTDM (UnderInv)" (trang 137, Bảng 4.7a). Đây là một kết quả phản trực giác, cho thấy các thông tin tài chính công bố có thể chưa được coi là nguồn đáng tin cậy để gia tăng đầu tư ở Việt Nam, hoặc các yếu tố quản trị khác chi phối hơn. Kết quả này phù hợp với Shen và cộng sự (2015) và Aulia và Siregar (2018).
    • Ngược lại, FRQ (đặc biệt là chất lượng dồn tích (FRQaq, β = -0.690), kế toán thận trọng (FRQtacc, β = -1.670) và chỉ số trung bình FRQ (FRQindex, β = -0.730)) cải thiện tình trạng ĐTQM (trang 139, Bảng 4.7b). Điều này ủng hộ Lý thuyết tín hiệu, cho thấy BCTC chất lượng cao tạo niềm tin và giúp nhà đầu tư đưa ra quyết định tối ưu hóa vốn.

  3. Vai trò điều tiết đột phá của các đặc điểm CEO lên mối quan hệ FRQ-IE:

    • Nữ CEO: "chất lượng báo cáo tài chính cải thiện đầu tư quá mức khi có sự tham gia quản lý bởi nữ Giám đốc điều hành" (Abstract, trang xiii). Biến điều tiết FRQindex*Female tác động dương đáng kể đến ĐTQM (β=0.480) (Bảng 4.8b), cho thấy nữ CEO không những không cải thiện mà còn có khả năng hạn chế cải thiện tình trạng ĐTQM so với nam CEO. Điều này phù hợp với quan điểm nữ CEO thường thận trọng và ít chấp nhận rủi ro hơn (Khan và Vieito, 2013; Zeng và Wang, 2015).
    • Chuyên môn TC-KT CEO: Biến điều tiết FRQindex*Edu tác động ngược chiều đáng kể đến ĐTQM (β=-0.640) (Bảng 4.8b). Điều này chứng tỏ "chất lượng BCTC càng tăng khi công ty điều hành bởi CEO có trình độ chuyên môn TC-KT" (trang 149), và tác động của FRQ giảm thiểu ĐTQM được tăng cường bởi sự hiện diện của CEO có chuyên môn TC-KT.
    • Nhiệm kỳ CEO: Biến điều tiết FRQindex*Tenure tác động cùng chiều đến ĐTDM (β=0.080) và ĐTQM (β=0.170) (Bảng 4.8a, 4.8b), cho thấy nhiệm kỳ CEO tăng lên có thể làm gia tăng xu hướng đầu tư kém hiệu quả, phù hợp với Li và cộng sự (2017) và Di Meo (2014) về việc CEO nhiệm kỳ dài có thể mất hứng thú đổi mới và che giấu sự kém hiệu quả.

  4. Các phát hiện chống lại trực giác (Counter-intuitive results):

    • Việc FRQ không cải thiện ĐTDM là một kết quả chống lại trực giác so với nhiều nghiên cứu ở các thị trường phát triển. Điều này có thể được giải thích do "các DN ở thị trường mới nổi như VN có thể gặp khó khăn trong việc đảm bảo tài chính từ bên ngoài" và "chất lượng BCTC chưa đủ độ tin cậy cao nhằm thu hút nguồn tài trợ từ bên ngoài để cải thiện tình trạng ĐTDM" (trang 168).
    • Chất lượng kiểm toán bởi Big4 không tạo ra sự khác biệt đáng kể về FRQ so với các công ty khác (trang 129), gợi ý rằng ở Việt Nam, "việc lựa chọn một công ty kiểm toán dựa trên sự chuyên nghiệp và am hiểu chuyên môn của các kiểm toán viên là điều quan trọng chứ không nhất thiết phải lựa chọn những công ty kiểm toán lớn" (trang 130).

Implications đa chiều

Các phát hiện của luận án mang lại hàm ý đa chiều, từ lý thuyết đến thực tiễn, chính sách và xã hội.

  • Tiến bộ lý thuyết với đóng góp cho 2+ lý thuyết (Theoretical advances with contribution to 2+ theories): Luận án làm phong phú Lý thuyết Đại diện bằng cách chỉ ra vai trò phức tạp của đặc điểm CEO trong chi phí ủy quyền. Mở rộng Lý thuyết Quản lý cấp cao bằng cách cung cấp bằng chứng cụ thể về ảnh hưởng của các đặc điểm nhân khẩu học của CEO lên các quyết định quan trọng trong bối cảnh thị trường mới nổi. Củng cố Lý thuyết Tín hiệu về vai trò của FRQ trong ĐTQM, nhưng cũng thách thức các giả định của nó trong việc giải quyết ĐTDM tại thị trường Việt Nam kém hiệu quả hơn.

  • Đổi mới phương pháp luận có thể áp dụng cho các bối cảnh khác (Methodological innovations applicable to other contexts): Việc sử dụng phương pháp hỗn hợp (định tính để khám phá và định lượng để kiểm định) cùng với kỹ thuật hồi quy đa thức biến giả là một đổi mới phương pháp luận. Cách tiếp cận này có thể được áp dụng rộng rãi trong các nghiên cứu quản trị và kế toán khác, đặc biệt ở các thị trường mới nổi với những đặc thù cần khám phá sâu sắc trước khi kiểm định. Việc tinh chỉnh các mô hình đo lường FRQ và IE dựa trên ý kiến chuyên gia (phụ lục 8) cũng là một đóng góp cho phương pháp nghiên cứu.

  • Ứng dụng thực tiễn với các khuyến nghị cụ thể (Practical applications with specific recommendations):

    • Đối với HĐQT và công tác tuyển dụng CEO: Nên xem xét các đặc điểm cá nhân của CEO (tuổi, giới tính, chuyên môn TC-KT, nhiệm kỳ) khi tuyển dụng và đề bạt. Việc có nữ CEO và CEO có chuyên môn TC-KT có thể giúp giảm ĐTQM. "Đây một tín hiệu thông tin giúp cho HĐQT xây dựng về cơ chế chi trả thù lao trong công tác tuyển dụng" (trang 166).
    • Đối với các CTNY: Nâng cao FRQ, đặc biệt là chất lượng dồn tích và kế toán thận trọng, để giảm ĐTQM và tăng cường niềm tin nhà đầu tư. Cần xây dựng cơ chế giám sát chặt chẽ hơn đối với các CEO kiêm nhiệm để hạn chế thao túng tài chính và ĐTQM. "Phúc lợi xã hội cao hơn" (trang 11).
    • Đối với việc lựa chọn kiểm toán viên: Tập trung vào "chất lượng chuyên môn cũng như kinh nghiệm của kiểm toán viên" thay vì chỉ dựa vào danh tiếng của Big4 (trang 130).

  • Khuyến nghị chính sách với lộ trình thực hiện (Policy recommendations with implementation pathway):

    • Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) và Bộ Tài chính: Cần tiếp tục nỗ lực cải thiện khung pháp lý về kế toán và công bố thông tin, hướng tới hội tụ hoàn toàn với IFRS. Điều này sẽ nâng cao niềm tin của nhà đầu tư, đặc biệt là nhà đầu tư nước ngoài.
    • Cơ quan quản lý: Cần tăng cường cơ chế giám sát hành vi ĐTQM và ĐTDM, đặc biệt ở các công ty có CEO kiêm nhiệm hoặc CEO nhiệm kỳ dài, để đảm bảo phân bổ vốn hiệu quả. "VN cũng nên chủ động cải thiện cơ sở hạ tầng thị trường, cụ thể áp dụng một bộ chuẩn mực kế toán phù hợp với thực tiễn, khuyến khích CBTT tốt hơn, cũng như nâng cao vai trò của các cơ quan thực thi" (trang 11).
    • Thúc đẩy đa dạng giới và chuyên môn trong HĐQT/Ban Điều hành: Các chính sách có thể khuyến khích việc bổ nhiệm nữ giới và những người có chuyên môn TC-KT vào các vị trí lãnh đạo để cải thiện quản trị và IE.

  • Điều kiện khái quát hóa được xác định rõ ràng (Generalizability conditions clearly specified): Các phát hiện có thể khái quát hóa cho các công ty phi tài chính niêm yết tại các thị trường mới nổi có bối cảnh quản trị doanh nghiệp, hệ thống pháp lý và trình độ phát triển thị trường chứng khoán tương tự Việt Nam. Tuy nhiên, cần thận trọng khi áp dụng cho các thị trường phát triển hoặc các ngành đặc thù khác (ví dụ: ngành tài chính) do các yếu tố thể chế và quy định khác biệt.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu này, dù đạt được những đóng góp quan trọng, vẫn còn một số hạn chế cụ thể cần được thừa nhận và là cơ sở cho các hướng nghiên cứu trong tương lai.

  • 3-4 hạn chế cụ thể được thừa nhận (3-4 specific limitations acknowledged):

    1. Cách tiếp cận đo lường IE: Luận án gộp chung các công ty ĐTDM và ĐTQM khi phân tích hồi quy, thay vì phân tích riêng biệt cho từng nhóm như nghiên cứu của Houcine (2017). Điều này có thể làm mất đi một số sắc thái trong kết quả, ví dụ, các yếu tố ảnh hưởng ĐTDM có thể khác với ĐTQM (trang 169).
    2. Giới hạn mô hình đo lường: Nghiên cứu chỉ sử dụng một mô hình để đo lường HQĐT (dựa trên tăng trưởng doanh thu của Biddle et al., 2009) và một tập hợp các mô hình gián tiếp (4 mô hình kế toán/thị trường) để đo FRQ, sau đó tổng hợp thành chỉ số trung bình FRQ. Các mô hình này có thể không phản ánh toàn diện các khía cạnh của FRQ và IE (trang 169).
    3. Phạm vi đặc điểm CEO: Luận án chỉ xem xét 5 đặc điểm cá nhân của CEO (tuổi, giới tính, nhiệm kỳ, trình độ, kiêm nhiệm). Hành vi của CEO phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác như quyền sở hữu cổ phiếu, cơ chế lương thưởng, mạng lưới xã hội, hoặc các đặc điểm tâm lý sâu hơn như sự tự tin thái quá (trang 169).
    4. Giới hạn kiểm soát ngành: Mặc dù sử dụng biến giả ngành (11 nhóm ngành) để kiểm soát hiệu ứng ngành, nghiên cứu chưa đi sâu phân tích sự khác biệt về tác động của các đặc điểm CEO và FRQ đến IE giữa các ngành nghề khác nhau (trang 170).

  • Điều kiện biên về bối cảnh/mẫu/thời gian (Boundary conditions về context/sample/time): Các kết quả bị ràng buộc bởi bối cảnh thị trường mới nổi của Việt Nam, mẫu là các công ty phi tài chính niêm yết trên HOSE và HNX, và khung thời gian 2015-2020. Các đặc thù về cơ chế quản trị doanh nghiệp (ví dụ: mô hình doanh nghiệp gia đình, ảnh hưởng chính trị trong SOE) và sự kém hiệu quả của thị trường Việt Nam cần được xem xét khi khái quát hóa các phát hiện.

  • Chương trình nghiên cứu trong tương lai với 4-5 hướng cụ thể (Future research agenda with 4-5 concrete directions):

    1. Phân tích sâu hơn cho các nhóm IE: Nghiên cứu trong tương lai có thể tách riêng mẫu thành các nhóm ĐTDM và ĐTQM để phân tích tác động của các đặc điểm CEO và FRQ lên từng nhóm một cách cụ thể hơn, sử dụng hồi quy tổng thể cho mỗi nhóm (trang 169).
    2. Mở rộng mô hình đo lường: Khám phá các mô hình đo lường HQĐT khác (ví dụ: dựa trên Tobin’Q, chi phí R&D, chi phí M&A) và FRQ (ví dụ: mức độ dễ đọc của BCTC (Li, 2008), kế toán thận trọng của Basu (1997), hoặc đo lường trực tiếp FRQ theo các thuộc tính của IFRS Framework) để có cái nhìn toàn diện hơn (trang 169).
    3. Yếu tố hành vi CEO mở rộng: Nghiên cứu các yếu tố hành vi khác của CEO (quyền sở hữu cổ phiếu, cơ chế lương thưởng, mạng xã hội, đặc điểm tâm lý như sự tự tin thái quá) và tác động của chúng đến FRQ và IE (trang 169).
    4. Phân tích so sánh ngành: Thực hiện phân tích sâu hơn để xem xét sự khác biệt về tác động của các đặc điểm CEO và FRQ đến IE giữa các ngành nghề khác nhau tại Việt Nam (trang 170).
    5. Bối cảnh quản trị đa cấp: Khám phá vai trò của Hội đồng quản trị (HĐQT) và Ban kiểm soát như các yếu tố điều tiết khác trong mối quan hệ FRQ-IE, cũng như tương tác giữa các cấp độ quản trị khác nhau.

  • Cải thiện phương pháp luận được đề xuất (Methodological improvements suggested): Việc sử dụng các kỹ thuật hồi quy tiên tiến hơn như SEM (Structural Equation Modeling) để kiểm định đồng thời các mối quan hệ phức tạp và các mô hình đo lường ẩn có thể cung cấp thêm bằng chứng mạnh mẽ. Ngoài ra, việc thu thập dữ liệu định tính bổ sung từ các công ty cụ thể để minh họa các cơ chế hành vi được tìm thấy trong phân tích định lượng cũng là một hướng đi tiềm năng.

  • Mở rộng lý thuyết được đề xuất (Theoretical extensions proposed): Mở rộng Lý thuyết Đại diện và Lý thuyết Quản lý cấp cao để giải thích cách các đặc điểm cá nhân của CEO tương tác với các yếu tố thể chế và bối cảnh quốc gia (ví dụ: văn hóa, hệ thống pháp luật, mức độ bảo vệ nhà đầu tư) để hình thành FRQ và IE ở các thị trường mới nổi.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án này mang lại những tác động và ảnh hưởng sâu rộng đến nhiều đối tượng, từ giới học thuật đến ngành công nghiệp, hoạch định chính sách và lợi ích xã hội.

  • Tác động học thuật với ước tính số lượt trích dẫn tiềm năng (Academic impact with potential citations estimate): Nghiên cứu đóng góp đáng kể vào các dòng tài liệu về quản trị doanh nghiệp, kế toán tài chính và hiệu quả đầu tư, đặc biệt là trong bối cảnh thị trường mới nổi. Việc khám phá vai trò điều tiết của các đặc điểm CEO lên mối quan hệ FRQ-IE là một điểm mới lạ, có thể thu hút sự quan tâm của các học giả quan tâm đến các yếu tố quản trị phi tài chính. Các phát hiện chống trực giác về ĐTDM sẽ kích thích các nghiên cứu tiếp theo. Luận án có tiềm năng được trích dẫn bởi các nghiên cứu sinh tiến sĩ, nhà nghiên cứu và học giả cấp cao trong lĩnh vực kế toán, tài chính và quản trị tại Việt Nam và các quốc gia mới nổi khác, với ước tính ban đầu là 10-20 lượt trích dẫn trong 5 năm đầu, và có thể tăng lên nếu được công bố trên các tạp chí quốc tế uy tín. Công trình của tác giả đã có 5 công bố, trong đó có một công trình quốc tế được đăng trên hội thảo quốc tế xếp hạng chất lượng cao (Nguyen Thi Kim Cuc & Nguyen Thi Kim Loan, 2022).

  • Chuyển đổi ngành với các lĩnh vực cụ thể (Industry transformation with specific sectors): Các phát hiện có thể thúc đẩy sự thay đổi trong cách các công ty niêm yết (đặc biệt là các công ty phi tài chính) cấu trúc ban lãnh đạo và cải thiện các quy trình báo cáo tài chính.

    • Ngành sản xuất và dịch vụ: Các công ty trong các ngành này, thường có dòng tiền tự do lớn và cơ hội đầu tư đa dạng, có thể áp dụng các khuyến nghị về việc tuyển dụng CEO có chuyên môn TC-KT và thúc đẩy sự đa dạng giới tính trong ban lãnh đạo để giảm thiểu rủi ro ĐTQM.
    • Ngành kiểm toán và tư vấn: Các công ty kiểm toán và tư vấn quản trị có thể sử dụng các kết quả này để tư vấn cho khách hàng của họ về cấu trúc quản trị tối ưu, đặc biệt là trong việc đánh giá năng lực và đặc điểm của CEO.

  • Ảnh hưởng chính sách với cấp độ chính phủ (Policy influence with government levels):

    • Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) và Bộ Tài chính: Các nhà hoạch định chính sách có thể sử dụng bằng chứng này để xây dựng các quy định và hướng dẫn quản trị doanh nghiệp hiệu quả hơn, đặc biệt là liên quan đến vai trò của CEO và yêu cầu về FRQ. Kết quả về sự kiêm nhiệm của CEO dẫn tới ĐTQM củng cố thêm các quy định hiện hành như "Nghị định 155/2020/NĐ-CP, Chủ tịch HĐQT không được kiêm nhiệm chức danh Tổng giám đốc (Giám đốc) của một công ty đại chúng" (trang 135).
    • Chính phủ: Có thể cân nhắc các chính sách khuyến khích đào tạo và phát triển chuyên môn TC-KT cho đội ngũ lãnh đạo cấp cao, cũng như thúc đẩy đa dạng giới tính trong các vị trí CEO để nâng cao chất lượng quản trị toàn diện.

  • Lợi ích xã hội được định lượng (Societal benefits quantified where possible): Việc cải thiện FRQ và IE của các công ty niêm yết có thể dẫn đến:

    • Phân bổ vốn hiệu quả hơn: Giảm ĐTQM giúp nền kinh tế tránh lãng phí nguồn lực vào các dự án kém hiệu quả. Giảm ĐTDM (dù FRQ chưa tác động trực tiếp ở VN) sẽ giúp các doanh nghiệp tối ưu hóa các cơ hội đầu tư sinh lời. Điều này có thể dẫn đến tăng trưởng kinh tế bền vững hơn.
    • Bảo vệ nhà đầu tư: FRQ cao hơn và quản trị tốt hơn giúp bảo vệ lợi ích của các nhà đầu tư, đặc biệt là cổ đông thiểu số, bằng cách cung cấp thông tin đáng tin cậy hơn và giảm rủi ro thao túng. Điều này thúc đẩy sự tin tưởng vào TTCK, thu hút thêm nguồn vốn.
    • Nâng cao phúc lợi xã hội: "phân bổ vốn và tài nguyên tốt hơn, điều này có thể dẫn đến phúc lợi xã hội cao hơn" (trang 11).

  • Mức độ phù hợp quốc tế với hàm ý toàn cầu (International relevance with global implications): Nghiên cứu cung cấp bằng chứng có giá trị từ một thị trường mới nổi, góp phần vào cuộc tranh luận toàn cầu về sự phù hợp của các lý thuyết quản trị và kế toán trong các bối cảnh phi phương Tây. Các phát hiện về sự không tác động của FRQ đến ĐTDM hoặc vai trò đặc thù của các đặc điểm CEO có thể giúp các nhà nghiên cứu và nhà hoạch định chính sách ở các quốc gia mới nổi khác hiểu rõ hơn về thách thức và cơ hội riêng của họ. "Vốn hóa thị trường vẫn còn thấp so với nhiều quốc gia trong khu vực như Singapore, Thái Lan, Indonesia, Malaysia và Philippines. Đây là sự hạn chế, nhưng cũng cho thấy tiềm năng phát triển của các thị trường này vẫn còn nhiều" (trang 66), điều này nhấn mạnh sự liên quan quốc tế của các khuyến nghị nhằm cải thiện chất lượng thị trường.

Đối tượng hưởng lợi

Nghiên cứu này mang lại lợi ích đa dạng và cụ thể cho nhiều đối tượng chính:

  • Các nhà nghiên cứu tiến sĩ (Doctoral researchers): các khoảng trống nghiên cứu cụ thể (specific research gaps): Luận án cung cấp một nền tảng lý thuyết và thực nghiệm vững chắc, cùng với việc xác định rõ ràng các "khoảng trống nghiên cứu" (trang 52) và "hạn chế nghiên cứu và hướng nghiên cứu mới" (trang 169). Điều này giúp các nghiên cứu sinh tiến sĩ trong lĩnh vực kế toán, tài chính và quản trị có thể dễ dàng xác định các hướng nghiên cứu tiếp theo, chẳng hạn như mở rộng các mô hình đo lường FRQ/IE, khám phá các đặc điểm CEO khác, hoặc thực hiện phân tích so sánh liên ngành/quốc gia.

  • Các học giả cấp cao (Senior academics): các tiến bộ lý thuyết (theoretical advances): Các học giả cấp cao sẽ thấy giá trị trong việc mở rộng và điều chỉnh các lý thuyết nền tảng (Lý thuyết Đại diện, Quản lý cấp cao, Tín hiệu, Quản lý) vào bối cảnh thị trường mới nổi Việt Nam. Các phát hiện về vai trò điều tiết của nữ CEO và chuyên môn TC-KT của CEO đối với ĐTQM, cùng với việc FRQ không cải thiện ĐTDM, cung cấp những hiểu biết mới mẻ và có thể kích thích các cuộc thảo luận học thuật sâu hơn về các động lực của quản trị doanh nghiệp.

  • Bộ phận R&D ngành (Industry R&D): các ứng dụng thực tiễn (practical applications): Các công ty và bộ phận R&D trong ngành có thể áp dụng trực tiếp các khuyến nghị về việc cấu trúc ban lãnh đạo để tối ưu hóa IE. Ví dụ, việc tuyển dụng CEO có chuyên môn TC-KT có thể giảm thiểu ĐTQM, hoặc việc thúc đẩy sự đa dạng giới tính trong lãnh đạo có thể góp phần vào các quyết định đầu tư thận trọng hơn. Điều này giúp các doanh nghiệp ra quyết định phân bổ vốn hiệu quả hơn, tăng lợi nhuận và bền vững.

  • Các nhà hoạch định chính sách (Policy makers): các khuyến nghị dựa trên bằng chứng (evidence-based recommendations): Các nhà hoạch định chính sách ở cấp độ chính phủ và UBCKNN sẽ được hưởng lợi từ các khuyến nghị dựa trên bằng chứng về việc cải thiện khung pháp lý cho FRQ, tăng cường cơ chế giám sát quản trị doanh nghiệp, và thúc đẩy các đặc điểm lãnh đạo cụ thể. "VN cũng nên chủ động cải thiện cơ sở hạ tầng thị trường, cụ thể áp dụng một bộ chuẩn mực kế toán phù hợp với thực tiễn, khuyến khích CBTT tốt hơn, cũng như nâng cao vai trò của các cơ quan thực thi" (trang 11). Điều này hỗ trợ việc phát triển một thị trường vốn minh bạch, hiệu quả và hấp dẫn hơn cho các nhà đầu tư.

  • Định lượng lợi ích (Quantify benefits wherever possible):

    • Giảm ĐTQM: Bằng cách cải thiện FRQ và tận dụng vai trò điều tiết của nữ CEO/chuyên môn TC-KT, các công ty có thể giảm lãng phí vốn vào các dự án kém hiệu quả, tiềm năng tiết kiệm hàng triệu USD cho các công ty niêm yết mỗi năm. Ví dụ, nếu ĐTQM giảm 1% trên tổng vốn đầu tư hàng năm (khoảng 7.2% trên tổng tài sản như mẫu nghiên cứu), đây là một con số đáng kể.
    • Tăng cường niềm tin nhà đầu tư: FRQ cao hơn dẫn đến "giảm chi phí tài trợ do lựa chọn bất lợi và cũng từ đó tạo điều kiện tài trợ cho các dự án đầu tư dài hạn tối ưu hơn" (trang 71), giảm chi phí vốn cho doanh nghiệp, có thể dịch thành hàng tỷ đồng lợi nhuận tăng thêm hoặc chi phí thấp hơn cho các công ty niêm yết hàng năm.

Câu hỏi chuyên sâu

  1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất (name theory extended): Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là sự mở rộng của Lý thuyết Quản lý cấp cao (Upper Echelons Theory) (Hambrick và Mason, 1984) thông qua việc chứng minh vai trò điều tiết của các đặc điểm cá nhân của CEO (cụ thể là giới tính nữ và chuyên môn tài chính – kế toán) lên mối quan hệ giữa Chất lượng báo cáo tài chính (FRQ) và Hiệu quả đầu tư (IE) trong bối cảnh thị trường mới nổi Việt Nam. Luận án đã chỉ ra rằng "chất lượng báo cáo tài chính cải thiện đầu tư quá mức khi có sự tham gia quản lý bởi nữ Giám đốc điều hành và họ có trình độ chuyên môn tài chính – kế toán" (Abstract, trang xiii). Điều này vượt ra ngoài tác động trực tiếp của các đặc điểm CEO mà Hambrick và Mason ban đầu đề xuất, bằng cách làm rõ cơ chế tương tác giữa các đặc điểm này với các yếu tố quản trị khác (như FRQ) để tác động đến kết quả tài chính phức tạp như IE.

  2. Đổi mới phương pháp luận (compare với 2+ prior studies): Đổi mới phương pháp luận đáng chú ý là việc sử dụng phương pháp hỗn hợp (mixed methods) một cách có hệ thống, bắt đầu bằng giai đoạn định tính khám phá để tinh chỉnh các khái niệm và mô hình đo lường, sau đó chuyển sang giai đoạn định lượng quy mô lớn để kiểm định giả thuyết.

    • So với Biddle và cộng sự (2009), nghiên cứu tiên phong về FRQ và IE, Biddle et al. chủ yếu sử dụng phương pháp định lượng. Luận án này đã bổ sung giai đoạn định tính với phỏng vấn chuyên gia để "xác định sự tồn tại các mối quan hệ của các biến trong mô hình nghiên cứu, cụ thể ảnh hưởng các đặc điểm của CEO đến chất lượng BCTC và HQĐT" (trang 8), giúp đảm bảo các mô hình và giả thuyết phù hợp hơn với bối cảnh đặc thù Việt Nam trước khi kiểm định định lượng.
    • So với Houcine (2017), một nghiên cứu tại thị trường mới nổi Tunisia cũng về FRQ và IE, Houcine cũng chủ yếu dùng định lượng. Việc bổ sung định tính trong luận án này đã giúp tác giả lựa chọn các mô hình đo lường FRQ (Chất lượng dồn tích của Dechow & Dichev (2002), Kế toán thận trọng của Jones (1991), Sự ổn định của thu nhập và Giá trị thích hợp của thu nhập của Francis et al. (2005)) và IE (Biddle et al., 2009) được sự "đồng thuận đại đa số các ý kiến từ chuyên gia" (trang 116), tăng cường tính hợp lệ cấu trúc của các biến trong bối cảnh địa phương.
    • Hơn nữa, việc sử dụng hồi quy đa thức biến giả (Multinomial Logistic Regression) để phân tích tác động lên các trạng thái khác nhau của IE (ĐTDM, ĐTQM) là một kỹ thuật tiên tiến, cho phép hiểu sâu hơn các cơ chế khác nhau dẫn đến từng loại đầu tư không hiệu quả, so với các mô hình hồi quy tuyến tính truyền thống chỉ đo lường một biến IE tổng thể.

  3. Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất (với dữ liệu hỗ trợ): Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là chất lượng BCTC (FRQ) không cải thiện Đầu tư dưới mức (ĐTDM) tại Việt Nam. "Các mô hình đo lường chất lượng báo cáo tài chính không cải thiện đầu tư dưới mức" (Abstract, trang xiii; Bảng 4.7a). Điều này đi ngược lại với trực giác và nhiều nghiên cứu từ các thị trường phát triển (ví dụ: Biddle và Hilary, 2006; Chen và cộng sự, 2011) cho rằng FRQ cao sẽ giảm ĐTDM do giảm chi phí vốn và thông tin bất cân xứng. Luận án giải thích rằng "dường như CEO của các CTNY tại VN chưa quan tâm đến các thông tin tài chính được tạo lập là nguồn đáng tin cậy để gia tăng mức đầu tư" và "chất lượng BCTC chưa đủ độ tin cậy cao nhằm thu hút nguồn tài trợ từ bên ngoài để cải thiện tình trạng ĐTDM" (trang 137, 168). Phát hiện này nhấn mạnh sự khác biệt của cơ chế thị trường và quản trị tại Việt Nam, nơi các yếu tố khác (như đặc điểm cá nhân CEO hoặc quyết định của HĐQT) có thể chi phối ĐTDM hơn là FRQ.

  4. Giao thức tái tạo được cung cấp? Luận án không cung cấp một "replication protocol" theo nghĩa chính xác là một bộ hướng dẫn chi tiết từng bước để sao chép nghiên cứu. Tuy nhiên, luận án đã mô tả rất chi tiết về phương pháp nghiên cứu (Chương 3), bao gồm:

    • Quy trình nghiên cứu: "Quy trình nghiên cứu đề xuất" (Hình 3.1) và "Quy trình nghiên cứu định lượng" (Hình 3.4) với các bước rõ ràng.
    • Thu thập dữ liệu và chọn mẫu: Tiêu chí cụ thể cho mẫu (653 công ty phi tài chính niêm yết trên HOSE và HNX từ 2015-2020), nguồn dữ liệu (Vietstock), và quy trình làm sạch dữ liệu (loại bỏ outliers <5% và >95%) (trang 100).
    • Đo lường biến: Công thức và cách tính toán chi tiết cho từng biến FRQ (Chất lượng dồn tích (4), Kế toán thận trọng (5), Sự ổn định của thu nhập (6), Giá trị thích hợp của thu nhập (7)) và IE (3), cùng các biến kiểm soát (Phụ lục 10).
    • Phương pháp kiểm định mô hình: Chi tiết về việc sử dụng OLS và Multinomial Logistic Regression, các kiểm định độ vững chắc (VIF, Wooldridge test, White’s test) (trang 112-114). Mức độ chi tiết này cho phép các nhà nghiên cứu khác tái tạo các bước phân tích chính, mặc dù việc tái tạo chính xác dữ liệu gốc (Vietstock) có thể yêu cầu quyền truy cập cụ thể.

  5. Chương trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo? Luận án không phác thảo một "chương trình nghiên cứu 10 năm" cụ thể. Tuy nhiên, trong phần "Hạn chế nghiên cứu và hướng nghiên cứu mới" (Chương 5, mục 5.4, trang 169-170), tác giả đã đưa ra 4-5 hướng nghiên cứu cụ thể cho tương lai, bao gồm:

    • Phân tích sâu hơn bằng cách tách mẫu thành các nhóm ĐTDM và ĐTQM để kiểm định riêng biệt.
    • Mở rộng sử dụng các mô hình đo lường HQĐT và FRQ khác.
    • Nghiên cứu các đặc điểm hành vi khác của CEO (quyền sở hữu cổ phiếu, lương thưởng, mạng lưới xã hội, sự tự tin thái quá).
    • Phân tích sự khác biệt về tác động của các yếu tố giữa các ngành nghề khác nhau.
    • Khám phá vai trò của HĐQT và Ban kiểm soát như các yếu tố điều tiết khác. Những gợi ý này tạo ra một "lộ trình" vững chắc cho các nghiên cứu tiếp theo trong vòng 5-10 năm tới, hướng tới việc lấp đầy các khoảng trống còn tồn tại.

Kết luận

Luận án đã thực hiện một nghiên cứu toàn diện và sâu sắc về ảnh hưởng của các đặc điểm của Giám đốc điều hành (CEO) và chất lượng báo cáo tài chính (FRQ) đến hiệu quả đầu tư (IE) của các công ty niêm yết (CTNY) tại thị trường chứng khoán Việt Nam. Thông qua phương pháp nghiên cứu hỗn hợp kết hợp định tính và định lượng, luận án đã đạt được các mục tiêu đề ra và đưa ra những đóng góp nổi bật:

  1. Đóng góp cụ thể về tác động đa chiều của các đặc điểm CEO lên FRQ: Nghiên cứu đã chứng minh rằng tuổi, giới tính nữ, nhiệm kỳ, chuyên môn tài chính – kế toán (TC-KT), và sự kiêm nhiệm của CEO đều có tác động đa chiều và có ý nghĩa thống kê đến các khía cạnh khác nhau của FRQ. Đặc biệt, nữ CEO và CEO có chuyên môn TC-KT có xu hướng giảm thiểu quản lý lợi nhuận, từ đó nâng cao FRQ, trong khi CEO kiêm nhiệm có thể làm giảm chất lượng BCTC.
  2. Làm rõ mối quan hệ FRQ-IE trong bối cảnh thị trường mới nổi: Phát hiện quan trọng nhất là FRQ có khả năng cải thiện tình trạng đầu tư quá mức (ĐTQM) nhưng lại không có tác động đáng kể đến đầu tư dưới mức (ĐTDM) tại Việt Nam. Điều này thách thức các quan điểm truyền thống từ các thị trường phát triển và gợi ý rằng các yếu tố khác chi phối ĐTDM trong bối cảnh đặc thù này.
  3. Khám phá vai trò điều tiết đột phá của đặc điểm CEO: Luận án tiên phong chứng minh vai trò điều tiết của nữ CEO, nhiệm kỳ CEO, và chuyên môn TC-KT của CEO lên mối quan hệ FRQ-IE. Cụ thể, chuyên môn TC-KT của CEO tăng cường khả năng của FRQ trong việc giảm ĐTQM, trong khi nữ CEO và nhiệm kỳ CEO lại thể hiện vai trò phức tạp và có thể hạn chế cải thiện IE hoặc thậm chí gia tăng xu hướng đầu tư kém hiệu quả trong một số trường hợp.
  4. Tiến bộ trong ứng dụng lý thuyết và phương pháp luận: Bằng cách tích hợp Lý thuyết Đại diện, Lý thuyết Quản lý, Lý thuyết Tín hiệu và Lý thuyết Quản lý cấp cao, cùng với việc sử dụng phương pháp hỗn hợp và hồi quy đa thức biến giả, nghiên cứu đã tạo ra một khung phân tích mạnh mẽ, mở rộng ứng dụng của các lý thuyết này vào một bối cảnh mới.
  5. Ý nghĩa thực tiễn và chính sách sâu rộng: Các kết quả cung cấp bằng chứng dựa trên dữ liệu cho Hội đồng quản trị trong việc tuyển dụng và đề bạt CEO (ví dụ: khuyến khích chuyên môn TC-KT, cân nhắc đa dạng giới), cho các CTNY trong việc nâng cao FRQ để tối ưu hóa quyết định đầu tư, và cho các nhà hoạch định chính sách trong việc xây dựng các quy định quản trị doanh nghiệp hiệu quả hơn, thúc đẩy tính minh bạch và sự phát triển bền vững của thị trường vốn.

Tiến bộ mô hình (Paradigm advancement với evidence): Luận án không chỉ xác nhận mà còn điều chỉnh các mô hình lý thuyết hiện có, cung cấp bằng chứng quan trọng về sự cần thiết của việc xem xét các yếu tố bối cảnh khi áp dụng các lý thuyết quản trị. Kết quả về việc FRQ không cải thiện ĐTDM là một bằng chứng rõ ràng cho thấy mô hình hoạt động của thông tin tài chính và quyết định đầu tư có thể khác biệt đáng kể ở các thị trường mới nổi, đòi hỏi một cách tiếp cận mang tính "critical realism" hơn để hiểu các cơ chế tiềm ẩn.

Mở ra các dòng nghiên cứu mới (3+ new research streams opened):

  1. Phân tích sâu cơ chế ĐTDM: Khám phá các yếu tố phi FRQ (ví dụ: rào cản tài chính bên ngoài, cấu trúc sở hữu, mạng lưới chính trị) chi phối ĐTDM ở các thị trường mới nổi.
  2. Tác động của các đặc điểm CEO khác: Nghiên cứu vai trò của các đặc điểm CEO chưa được khám phá (ví dụ: sự tự tin thái quá, kinh nghiệm quốc tế, văn hóa tổ chức) lên FRQ và IE.
  3. So sánh liên ngành và đa quốc gia: Thực hiện các nghiên cứu so sánh về tác động của các yếu tố này giữa các ngành và các quốc gia mới nổi khác nhau để xác định các yếu tố thể chế chung.

Mức độ phù hợp toàn cầu với so sánh quốc tế (Global relevance with international comparison): Các phát hiện của luận án có mức độ phù hợp cao đối với các thị trường mới nổi trên toàn cầu, đặc biệt là các quốc gia có chung đặc điểm về hệ thống pháp lý đang phát triển, cơ chế quản trị doanh nghiệp đặc thù và thị trường vốn kém hiệu quả. Việc so sánh với các nghiên cứu tại Trung Quốc (Jiang et al., 2013; Zeng & Wang, 2015), Tunisia (Houcine, 2017) và Indonesia (Aulia & Siregar, 2018) củng cố tính quốc tế của các phát hiện và cung cấp một nền tảng để hiểu rõ hơn về tính phức tạp của quản trị doanh nghiệp trong các nền kinh tế đang chuyển đổi.

Kết quả có thể đo lường được (Legacy measurable outcomes): Luận án có thể dẫn đến việc thay đổi chính sách tuyển dụng CEO của các CTNY, với tỷ lệ bổ nhiệm nữ CEO hoặc CEO có chuyên môn TC-KT tăng lên. Ngoài ra, việc tăng cường FRQ có thể dẫn đến giảm tỷ lệ ĐTQM của các công ty. Các nhà hoạch định chính sách có thể sử dụng kết quả này để cải thiện xếp hạng minh bạch và quản trị doanh nghiệp của Việt Nam trong các báo cáo quốc tế (ví dụ: World Bank, WEF), từ đó thu hút thêm FDI và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững.