Luận án tiến sĩ hiệu quả quy mô doanh nghiệp xuất khẩu vừa và nhỏ Việt Nam: Thực trạng và giải pháp - Trịnh Thị Thu Hằng, Trường Đại học Ngoại thương

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƢƠNG LUẬN ÁN TIẾN SỸ HIỆU QUẢ QUY MÔ CỦA DOANH NGHIỆP XUẤT KHẨU VỪA VÀ NHỎ VIỆT NAM: THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP Ngành: Kinh tế học Trịnh Thị Thu Hằng Hà Nội - 2018 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƢƠNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ HIỆU QUẢ QUY MÔ CỦA DOANH NGHIỆP XUẤT KHẨU VỪA VÀ NHỎ VIỆT NAM: THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP Ngành: Kinh tế học Chuyên ngành: Kinh tế quốc tế Mã số: 62.06 (9310106) Trịnh Thị Thu Hằng Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS Trịnh Thị Thu Hƣơng i LỜI CẢM ƠN Trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận án này, tôi đã nhận đƣợc sự hƣớng dẫn, giúp đỡ quý báu của các thầy cô giáo, gia đình, bạn bè, đồng nghiệp. Với tấm lòng trân trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin bày tỏ sự cảm ơn chân thành đến Ban giám hiệu, Khoa Sau Đại học và Viện Kinh tế và Kinh doanh quốc tế, Trƣờng đại học Ngoại thƣơng. Xin chân thành cảm ơn giáo viên hƣớng dẫn, PGS.TS Trịnh Thị Thu Hƣơng đã trực tiếp chỉ bảo, giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án. Cuối cùng, xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã động viên, tạo điều kiện thuận lợi giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, làm việc và hoàn thành luận án.

Tôi xin chân thành cảm ơn, Hà nội, ngày 30 tháng 7 năm 2018 Tác giả Luận án Trịnh Thị Thu Hằng ii LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án tiến sỹ có tiêu đề: “Hiệu quả quy mô của doanh nghiệp xuất khẩu vừa và nhỏ Việt Nam: thực trạng và giải pháp” là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu đƣợc sử dụng trong Luận án có nguồn trích dẫn đầy đủ và trung thực. Kết quả nêu trong Luận án chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Hà nội, ngày 30 tháng 7 năm 2018 Tác giả Luận án Trịnh Thị Thu Hằng iii MỤC LỤC LỜI CẢM ƠN.

i LỜI CAM ĐOAN. ii MỤC LỤC. iii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT. Từ viết tắt tiếng Việt.

Từ viết tắt tiếng Anh. vi DANH MỤC BẢNG BIỂU, CÁC HÌNH. Danh mục bảng biểu. Danh mục hình.

x LỜI MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu. Mục tiêu nghiên cứu.

Nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu. Đối tƣợng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu.

Phƣơng pháp nghiên cứu. Phƣơng pháp tiếp cận. Thông tin và dữ liệu đƣợc sử dụng trong mô hình nghiên cứu. Những đóng góp mới của luận án.

Kết cấu luận án. 9 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tổng quan tình hình nghiên cứu thuộc lĩnh vực của đề tài ở trong và ngoài nƣớc. Các nghiên cứu ngoài nƣớc.

Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam. Khoảng trống và một số kết luận rút ra từ tình hình nghiên cứu. 36 Kết luận chƣơng 1. 38 iv CHƢƠNG 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHỦ YẾU VỀ CÁC DOANH NGHIỆP XUẤT KHẨU VỪA VÀ NHỎ, HIỆU QUẢ QUY MÔ VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU HIỆU QUẢ QUY MÔ.

Doanh nghiệp xuất khẩu vừa và nhỏ. Doanh nghiệp vừa và nhỏ. Doanh nghiệp xuất khẩu vừa và nhỏ. Hiệu quả quy mô.

Phƣơng pháp đo lƣờng hiệu quả quy mô. Các yếu tố tác động tới hiệu quả quy mô của doanh nghiệp xuất khẩu vừa và nhỏ. 66 Kết luận chƣơng 2. 68 CHƢƠNG 3: THỰC TRẠNG HIỆU QUẢ QUY MÔ CÁC DOANH NGHIỆP XUẤT KHẨU VỪA VÀ NHỎ TRONG NGÀNH NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM.

Đánh giá hiệu quả quy mô bằng mô hình DEA. Giới thiệu bộ dữ liệu. Chạy mô hình. Kết quả thu đƣợc từ mô hình.

Các yếu tố ảnh hƣởng tới hiệu quả quy mô. Yếu tố vùng miền. Các yếu tố khác ảnh hƣởng đến hiệu quả quy mô. Một số kết luận rút ra từ kết quả các mô hình định lƣợng.

82 Kết luận chƣơng 3. 83 CHƢƠNG 4: MỘT SỐ GIẢI PHÁP ĐỀ XUẤT NÂNG CAO HIỆU QUẢ QUY MÔ CHO CÁC DOANH NGHIỆP XUẤT KHẨU VỪA VÀ NHỎ TRONG NGÀNH NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM. Những chính sách và giải pháp chính sách đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ 85 4. Những chính sách và giải pháp chính sách đối với xuất khẩu trong ngành nông nghiệp.

95 KẾT LUẬN CHƢƠNG 4 .102 v DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN .104 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Tài liệu tiếng Việt. Tài liệu tham khảo tiếng Anh. Tài liệu tham khảo trên mạng Internet.

121 vi DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 1. Từ viết tắt tiếng Việt Từ viết tắt Giải thích CNPT Công nghệ phát triển CNTT Công nghệ thông tin DNNVV Doanh nghiệp nhỏ và vừa DNVVN Doanh nghiệp vừa và nhỏ ĐHQGHN Đại học quốc gia Hà Nội NĐ-CP Nghị định chính phủ NSNN Ngân sách nhà nƣớc SXKD Sản xuất kinh doanh XK Xuất khẩu VN Việt Nam 2. Từ viết tắt tiếng Anh Từ viết tắt Từ viết đầy đủ Giải thích tiếng Việt AE Allcative efficiency Hiệu quả tổng thể APEC Asia-Pacific Economic Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á – vii Cooperation Thái Bình Dƣơng ASEAN Association of Southeast Asia Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á Nations B2B Business-to-Business Doanh nghiệp với doanh nghiệp B2C Business-to-Consumer Doanh nghiệp với ngƣời tiêu dùng CBA Cost Benefit Analysis Phân tích chi phí lợi nhuận CE Cost efficiency Hiệu quả chi phí CRS Constant returns to scale Tăng hiệu quả theo quy mô DEA Data envelopment analysis Mô hình màng bao dữ liệu DMU Decision making units Những đơn vị ra quyết định EC European Commission Ủy ban các cộng đồng châu Âu ERP Enterprise Resource Planning Hoạch định tài nguyên EU European Union Liên minh châu Âu FTA Free Trade Agreement Hiệp định tự do thƣơng mại GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm quốc nội GSO General Statistics Office of Tổng cục thống kê Việt Nam Vietnam HRM Human Resources Các công cụ đo lƣờng sự đóng góp Management của quản lí nguồn nhân lực viii ICT Information & Công nghệ thông tin và truyền thông Communication Technogies IKA Idrima Kimonikon Asfaliseon Quỹ an sinh xã hội Hy Lạp IRS Increase returns to scale Tăng hiệu quả theo quy mô IT Information Technology Công nghệ thông tin KBEs Knowledge Based Economies Kinh tế trí thức L Labor Lao động NHS National Heath System Hệ thống y tế quốc gia NRS Non-increasing returns to Hiệu quả không tăng theo quy mô scale ODA Official Development Hỗ trợ phát triển chính thức Assistance PSBs Public sector banks Ngân hàng khu vực công SE Scale effiency Hiệu quả quy mô SFA Stochastic frontier analysics Mô hình phân tích biên ngẫu nhiên SME Small and medium scale Doanh nghiệp vừa và nhỏ enterprise TE Technical effiency Hiệu quả kĩ thuật TFP Total-Factor Productivity Năng suất các nhân tố tổng hợp ix USD United States Dollar Đồng đô la Mỹ VRS Variable returns to scale Hiệu quả biến đổi theo quy mô WCY World Communications Year Niên giám cạnh tranh WDI World Development Chỉ số phát triển thế giới Indicators WTO World Trade Organization Tổ chức thƣơng mại thế giới 3PLs Third Party Logistics Cung cấp dịch vụ Logistics bên thứ 3 x DANH MỤC BẢNG BIỂU, CÁC HÌNH 1. Danh mục bảng biểu STT Số bảng Tên bảng Trang Tiêu chí về doanh nghiệp vừa và nhỏ ở 1 Bảng 2.1 43 Việt Nam Hiệu quả quy mô của các doanh nghiệp 2 Bảng 3.1 xuất khẩu vừa và nhỏ ngành nông nghiệp 72 tại Việt Nam từ 2010-2015 3 Bảng 3.2 Hiệu quả quy mô theo vùng miền 75 Các yếu tố ảnh hƣởng đến hiệu quả quy 4 Bảng 3.3 mô của các doanh nghiệp xuất khẩu nông 77 sản vừa và nhỏ giai đoạn 2010-2012 Các yếu tố ảnh hƣởng đến hiệu quả quy 5 Bảng 3.4 mô của các doanh nghiệp xuất khẩu nông 80 sản vừa và nhỏ giai đoạn 2013-2015 2.

Danh mục hình STT Số hình Tên hình Trang Các đƣờng biên CRS (OG), VRS 1 2.2 Hiệu quả kĩ thuật theo mô hình DEA 53 1 LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Thuật ngữ “hiệu quả quy mô” (scale efficiency) đƣợc nhắc đến rất nhiều trong kinh tế học, đó là khái niệm thể hiện mức độ hiệu quả khi doanh nghiệp thay đổi quy mô hoạt động. Khi các doanh nghiệp hoạt động với lƣợng đầu vào (input) và lƣợng đầu ra (output) đƣa ra quyết định về việc thay đổi quy mô hoạt động, họ sẽ gặp 3 tình huống nhƣ sau: - Hiệu quả quy mô: đạt đƣợc khi lƣợng đầu vào tăng lên n lần và lƣợng đầu ra tăng nhiều hơn n lần. - Phi hiệu quả quy mô: đạt đƣợc khi lƣợng đầu vào tăng lên n lần và lƣợng đầu ra tăng ít hơn n lần.

- Hiệu quả không đổi theo quy mô: đạt đƣợc khi lƣợng đầu vào tăng lên n lần và lƣợng đầu ra cũng tăng lên n lần. Vấn đề nghiên cứu về hiệu quả quy mô khá cấp thiết trong tình hình kinh tế hiện nay. Thứ nhất, quyết định tăng, giảm hay giữ nguyên mức sản lƣợng sản xuất của doanh nghiệp là một quyết định rất quan trọng, điều này ảnh hƣởng tới sự phát triển và thậm chí còn tác động tới sự sống còn của doanh nghiệp. Thứ hai, nếu doanh nghiệp đạt đƣợc hiệu quả quy mô, doanh nghiệp có thể lớn mạnh và chiếm lĩnh thêm thị phần trên thị trƣờng.

Đặc biệt, nếu duy trì tình trạng này trong dài hạn, doanh nghiệp còn có thể trở thành một nhà độc quyền (độc quyền tự nhiên). Đánh giá hiệu quả quy mô bằng mô hình kinh tế lƣợng là một cách tiếp cận đánh giá hiệu quả khá mới mẻ ở Việt Nam. Hiện nay, các nhà nghiên cứu trên thế giới sử dụng phƣơng pháp định lƣợng để đo lƣờng hiệu quả quy mô của các doanh nghiệp hoặc các ngành bằng hai mô hình kinh tế lƣợng là mô hình màng bao dữ liệu (DEA) và mô hình tham số phân tích biên ngẫu nhiên (SFA). Trong đó, mô hình DEA đƣợc sử dụng phổ biến hơn cả do sự linh hoạt về việc dùng biến đầu vào và đầu ra, kể cả sự linh hoạt về số lƣợng biến.

Vì vậy, trong luận án, tác giả chọn mô hình DEA để đánh giá hiệu quả quy mô các doanh nghiệp xuất khẩu vừa và nhỏ trong ngành nông nghiệp. Từ sự đánh giá đó, tác giả có cơ sở để đƣa ra các biện 2 pháp nhằm nâng cao hiệu quả quy mô của các doanh nghiệp trong ngành, góp phần thúc đẩy phát triển xuất khẩu nông nghiệp của Việt Nam.