Luận án tiến sĩ địa lí di dân ở thành phố hồ chí minh và tác động của nó đối với

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI PHẠM THỊ XUÂN THỌ DI DÂN Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH VÀ TÁC ĐỘNG CỦA NÓ ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI Chuyên ngành Địa lí Kinh tế và Chính trị Mã số: 1.02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ ĐỊA LÍ NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC PGS. Nguyễn Viết Thịnh TS. Phạm Xuân Hậu HÀ NỘI 2002 LỜI CẢM ƠN Tác giả luận án xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc đến các thầy hƣớng dẫn khoa học PGS. Nguyễn Viết Thịnh và TS.

Phạm Xuân Hậu đã tận tâm hƣớng dẫn, chỉ bảo trong suốt quá trình chúng tôi nghiên cứu và hoàn thiện đề tài luận án. Tác giả xin chân thành cám ơn các thầy giáo, cô giáo trong tổ Địa lý Kinh tế, khoa Địa lý trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội I, Ban Giám hiệu Nhà trƣờng, Phòng Quản lý Khoa học đã giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho tác giả trong quá trình hoàn thành luận án. Qua đây tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn tới các cơ quan: Vụ dân số và lao động, Vụ tổng hợp và thông tin – Tổng cục Thống kê, Viện Kinh tế TP. Hồ Chí Minh, Cục Thống kê TP.

Hồ Chí Minh, Công an TP. Hồ Chí Minh, phòng quản lý lao động Quốc tế (Sở Thƣơng binh, Lao động – Xã hội TP. Hồ Chí Minh), đã giúp đỡ tác giả nhiệt tình cung cấp tƣ liệu, số liệu, cho phép tác giả đƣợc tham khảo nhiều tƣ liệu quý báu, hữu ích để tác giả hoàn thành luận án. Tác giả luận án rất biết ơn Ban Giám hiệu, Phòng Nghiên cứu khoa học, phòng Kế hoạch – Tài chính, phòng Tổ chức cán bộ, Ban chủ nhiệm khoa và bạn đồng nghiệp khoa Địa lý trƣờng Đại học Sƣ phạm TP.

Hồ Chí Minh tạo điều kiện thuận lợi về thời gian, vật chất và tinh thần để tác giả hoàn thành luận án. Cuối cùng, tác giả cũng chân thành cảm ơn: các bạn bè, đồng nghiệp gần xa đã động viên, giúp đỡ trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án; gia đình, những ngƣời thân đã chia xẻ những khó khăn cả về thời gian, vật chất và tinh thần, động viên để tác giả hoàn thiện công trình. Tác giả luận án Phạm Thị Xuân Thọ LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả trình bày trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kì một công trình nào khác.

Tác giả luận án PHẠM THỊ XUÂN THỌ CHỮ VIẾT TẮT CN - Công nghiệp CNH - Công nghiệp hóa DH - Duyên hải DT - Diện tích ĐNB - Đông Nam Bộ ĐBSCL - Đồng bằng sông Cửu long ĐBSH - Đồng bằng sông Hồng GTSL - Giá trị sản lƣợng HĐH - Hiện đại hóa KCX - Khu chế xuất KCN - Khu công nghiệp KTXH - Kinh tế - xã hội NTB - Nam Trung Bộ TDMN - Trung du miền núi TP. HCM - Thành phố Hồ Chí Minh VKTTĐPN - Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài. Mục tiêu, nhiệm vụ, phạm vi nghiên cứu của đề tài.

Lịch sử nghiên cứu vấn đề. Hệ quan điểm và phƣơng pháp nghiên cứu. Các đóng góp của đề tài. Cấu trúc luận án.

11 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ DI DÂN. Những vấn đề lí luận về di dân. Khái niệm di dân. Phân loại di dân.

Di dân tự do nông thôn - đô thị nguyên nhân và ảnh hƣởng. Sự phát triển mạnh mẽ các ngành kinh tế và đô thị hóa là nguyên nhân thúc đẩy quá trình di dân nông thôn - đô thị. Di dân nông thôn - đô thị và tác động đối với kinh tế- xã hội. Di dân tự do ở các đô thị Việt Nam.

Phƣơng pháp tính toán di dân. Phƣơng pháp đo lƣờng di dân. Các chỉ tiêu về di dân. 37 CHƢƠNG II: HIỆN TRẠNG DI DÂN Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH VÀ TÁC ĐỘNG CỦA NÓ ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI.

Vị trí địa lí và lãnh thổ. Các yếu tố ảnh hƣởng đến di dân ở TP. Hồ Chí Minh. Tình hình nhập cƣ ở TP.

Hồ Chí Minh. Di dân giữa các quận huyện ở TP. Hồ Chí Minh. Di dân từ TP.

Hồ Chí Minh đi các tỉnh thành khác. Tác động của di dân đối với sự phát triển kinh tế - xã hội thành phố Hồ Chí Minh. 103 CHƢƠNG 3: ĐỊNH HƢỚNG VÀ GIẢI PHÁP DI DÂN Ở TP. HỒ CHÍ MINH.

Định hƣớng phát triển đỏ thị, di dân ở Việt Nam và vùng kinh tế trọng điểm phía Nam. Định hƣớng phát triển đô thị và di dân ở Việt Nam. Định hƣớng phát triển đô thị vùng kinh tế trọng điểm phía Nam. Định hƣớng di dân và phát triển kinh tế - xã hội TP.

Dự báo di dân ở TP. Các giải pháp về di dân ở TP. 159 CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 162 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

175 DANH MỤC BẢN ĐỒ 1. BẢN ĐỒ HÀNH CHÍNH TP. HỒ CHÍ MINH. BẢN ĐỒ DI CƢ NGOÀI TỈNH VÀO TP.

BẢN ĐỒ PHÂN BỐ NGƢỜI NHẬP CƢ TỪ CÁC TỈNH ĐẾN TP HCM THỜI KỲ 1994 -1999. BẢN ĐỒ PHÂN BỐ NHẬP CƢ NGOẠI TỈNH VÀO TP. HCM TỪ 1976 - 1995 THEO QUẬN HUYỆN .- PHÂN BỐ LAO ĐỘNG NHẬP CƢ ĐẾN TP.HCM GIAI ĐOẠN 94 - 99 THEO VÙNG XUẤT CƢ VÀ TRÌNH ĐỘ KĨ THUẬT. BẢN ĐỒ TÌNH HÌNH NHÀ Ở CỦA NGƢỜI NHẬP CƢ NGOẠI TỈNH VÀO TP HCM 1994-99.

BẢN ĐỒ CÁN CÂN DI CHUYỂN GIỮA CÁC QUẬN, HUYỆN Ở TP HCM 1994-99 .- BẢN ĐỒ XUẤT CƢ TỪ TP.HCM ĐI CÁC TỈNH GIAI ĐOẠN 94-99 .- TỔNG SỐ NGƢỜI NHẬP CƢ NGOẠI TỈNH VÀ NỘI BỘ PHÂN BỐ THEO QUẬN HUYỆN TP.- BẢN ĐỒ PHÂN BỐ DÂN CƢ TP.- ÁP LỰC NHẬP CƢ NGOẠI TỈNH ĐẾN CÁC PHƢỜNG XÃ TP.- SƠ ĐỒ ĐỊNH HƢỚNG PHÁT TRIỂN KHÔNG GIAN TP. 137 DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 2. So sánh nhập cƣ ngoại tỉnh vào TP. HCM giai đoạn 84 – 89 và 94 – 99.1- Sự khác biệt trong kết cấu tuổi - giới tính từ 5 tuổi trở lên của những ngƣời không di chuyển (a)và tổng số ngƣời nhập cƣ (b) 1984-89 .2- Sự khác biệt trong kết cấu tuổi - giới tính từ 5 tuổi trở lên của những ngƣời không di chuyển (a) và tổng số ngƣời nhập cƣ (b) 1994-99.

77 DANH MỤC BẢNG SỐ LIỆU 1. Xu hƣớng đô thị hóa châu Á và các dự báo. Biến động dân số TP. Hồ Chí Minh, giai đoạn 1976-1999.

Mƣời tỉnh có số ngƣời nhập cƣ lớn nhất vào TP. Quy mô nhập cƣ ngoại tỉnh vào TP.Hồ Chí Minh. Tỉ lệ ngƣời nhập cƣ đƣợc phỏng vấn chia theo vùng nơi sinh và nơi ở trƣớc khi di chuyển đến TP. Di dân các tỉnh đến TP.

HOM theo hình thức di chuyển và giới, thời kì 1994- 1999. So sánh tỉ lệ gia tăng dân số cơ học với tỉ lệ tăng trƣởng kinh tế của TP. Hồ Chí Minh. Phân bố ngƣời nhập cƣ theo nguyên nhân chuyển khỏi nơi cƣ trú chia theo giới và thành thị, nông thôn.

Phân bố ngƣời nhập cƣ theo tuổi đến TP. HCM theo nguyên nhân di chuyển. Phân bố ngƣời nhập cƣ ngoại tỉnh vào TP. Hồ Chí Minh trong giai đoạn 1976 – 1995.

Mƣời quận, huyện có ngƣời nhập cƣ đông nhất 1994-99. Phân bố lao động nhập cƣ theo nơi làm việc so với nơi cƣ trú hiện nay chia theo năm di chuyển. Tỉ lệ giới tính của ngƣời nhập cƣ chia theo vùng xuất cƣ giai đoạn 1994 – 1999. Cơ cấu tuổi, giới tính của ngƣời nhập cƣ vào TP.

Hồ Chí Minh. So sánh trình độ học vấn cao nhất của ngƣời nhập cƣ (1994-1999) và ngƣời thành phố tuổi từ 13 trở lên. Lao động nhập cƣ phân công theo công việc đang làm (%). Phân bố dân số nhập cƣ từ 13 tuổi trở lên theo tình trạng việc làm.

Phân chia tỉ lệ lao động nhập cƣ theo khu vực kinh tế (%). Lao động nhập cƣ 1999 theo tổ chức kinh tế - xã hội và giới tính. Lao động nhập cƣ đến TP. HCM giai đoạn 1994 - 1999 chia theo vùng xuất cƣ và trình độ chuyên môn kỹ thuật.

Ngƣời nhập cƣ trong độ tuổi lao động theo tình trạng hoạt động. Hiện trạng nhà ở của ngƣời nhập cƣ đƣợc phỏng vấn. Di dân nội bộ giữa các quận huyện ở TP. Hồ Chí Minh 1994 – 1999.

Số ngƣời xuất cƣ từ TP. HCM đến các tỉnh chia theo giới tính giai đoạn 1994 – 1999. Lao động nhập cƣ (giai đoạn 94-99) đang làm việc chia theo nhóm ngành. Kim ngạch xuất khẩu công nghiệp trên địa bàn TP.

Tỉ lệ ngƣời phỏng vấn có đem theo tiền (hàng hóa, của cải) khi chuyển đến TP. Hồ Chí Minh. Tỉ lệ dân Số TP Hồ Chí Minh và cả nƣớc theo lứa tuổi và tỉ lệ dân số phụ thuộc qua các cuộc điều tra 1979, 1989, 1999. Tốc độ tăng dân Số TP.

HCM qua các cuộc điều tra (%). Tổng số nhân khẩu trong độ tuổi lao động thực tế cƣ trú. Cơ cấu lao động TP HCM 1996-2000. Số ngƣời di chuyển đến TP HCM (1994-1999) phân theo địa bàn.

Dân cƣ năm 1995 và dự kiến phân bố dân cƣ TP. HCM và các đô thị khu vực phụ cận. Dân số, diện tích các quận nội thành TP. Cơ cấu dân cƣ TP.

Các khu công nghiệp tập trung ở TP. Tình hình các khu công nghiệp tập trung. Cơ cấu vốn đầu tƣ theo chƣơng trình đầu tƣ công cộng TP. Cơ cấu đầu tƣ giữa các khu vực ở TP HCM và đầu tƣ bình quân đầu ngƣời.

Tính cấp thiết của đề tài Di dân là một quá trình nhân khẩu, đồng thời là một quá trình KT - XH. Di dân làm thay đổi bức tranh về phân bố dân cƣ ở các nƣớc, các vùng, các khu vực trên thế giới, nó có ý nghĩa rất lớn đối với sự phát triển KT - XH và làm thay đổi cán cân lao động của một số vùng, góp phần thúc đẩy sự phát triển KT - XH ở các quy mô lãnh thổ tƣơng ứng. Hiện tƣợng di dân đã thu hút sự quan tâm nghiên cứu của các nhà khoa học thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhƣ: xã hội học, dân tộc học, kinh tế chính trị học, kinh tế nguồn lao động, địa lí KT - XH. Đối với địa lí KT - XH, việc nghiên cứu di dân là một hệ đề tài rất phong phú và hấp dẫn do tính đa dạng và phức tạp của di dân.