Luận án tiến sĩ: Đánh giá tổng hợp nguồn lực tự nhiên phục vụ xây dựng mô hình hệ kinh tế sinh thái lưu vực hồ thủy điện Sơn La - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI ------***------ NGUYỄN THỊ HỒNG NHUNG ĐÁNH GIÁ TỔNG HỢP CÁC NGUỒN LỰC TỰ NHIÊN PHỤC VỤ XÂY DỰNG MÔ HÌNH HỆ KINH TẾ SINH THÁI LƯU VỰC HỒ THỦY ĐIỆN SƠN LA LUẬN ÁN TIẾN SĨ ĐỊA LÍ Hà Nội - 2019 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI ------***------ NGUYỄN THỊ HỒNG NHUNG ĐÁNH GIÁ TỔNG HỢP CÁC NGUỒN LỰC TỰ NHIÊN PHỤC VỤ XÂY DỰNG MÔ HÌNH HỆ KINH TẾ SINH THÁI LƯU VỰC HỒ THỦY ĐIỆN SƠN LA Chuyên ngành: Địa lí tự nhiên Mã số: 9.17 LUẬN ÁN TIẾN SĨ ĐỊA LÍ Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Ngọc Khánh Hà Nội - 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi, các kết quả, số liệu nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Nguyễn Thị Hồng Nhung LỜI CẢM ƠN Luận án được hoàn thành tại khoa Địa lí, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Nguyễn Ngọc Khánh. Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất đến Thầy – người đã luôn dạy dỗ, chỉ bảo, động viên tác giả trong suốt thời gian thực hiện luận án. Trong quá trình nghiên cứu, tác giả còn nhận được sự chỉ bảo, đóng góp ý kiến của các thầy cô, các nhà khoa học trong khoa Địa lí, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội và các cơ sở đào tạo ngoài trường: Viện Địa lí – Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam; Trường Đại học Khoa học Tự nhiên – Đại học Quốc gia Hà Nội.

Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn đến Ban Giám hiệu Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, phòng Sau đại học, Ban Chủ nhiệm khoa Địa lí, bộ môn Địa lí tự nhiên đã luôn tạo điều kiện thuận lợi nhất giúp tác giả được học tập, nghiên cứu trong suốt thời gian qua. Tác giả chân thành cảm ơn các cơ quan Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Sơn La; Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Sơn La, tỉnh Lai Châu; Cục thống kê các tỉnh Sơn La, Lai Châu, Điện Biên; UBND các huyện Mường La, Quỳnh Nhai, Thuận Châu, Sìn Hồ, Tủa Chùa… đã tận tình giúp đỡ, chia sẻ thông tin của địa phương. Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất đối với Trường Đại học Tây Bắc, khoa Sử - Địa – nơi tác giả đang công tác và gắn bó đã luôn tạo điều kiện tốt nhất cho tác giả hoàn thành nhiệm vụ. Sự giúp đỡ, ủng hộ, động viên kịp thời của gia đình, người thân, bạn bè trong quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện luận án là nguồn động lực để tác giả hoàn thành luận án này.

Hà Nội, ngày tháng năm 2019 TÁC GIẢ LUẬN ÁN Nguyễn Thị Hồng Nhung MỤC LỤC Trang LỜI CẢM ƠN MỤC LỤC DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT DANH MỤC CÁC BẢNG DANH MỤC CÁC HÌNH PHẦN MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của luận án. Mục tiêu và nội dung nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Các luận điểm bảo vệ. Những điểm mới của luận án. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn. Cơ sở tài liệu của luận án.

Cấu trúc của luận án. 5 CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ TỔNG HỢP CÁC NGUỒN LỰC TỰ NHIÊN PHỤC VỤ XÂY DỰNG MÔ HÌNH HỆ KINH TẾ SINH THÁI LƯU VỰC HỒ THỦY ĐIỆN .1 Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan .1 Các nghiên cứu về hệ kinh tế sinh thái, mô hình hệ kinh tế sinh thái .2 Các nghiên cứu đánh giá tổng hợp nguồn lực tự nhiên .3 Các nghiên cứu về cảnh quan và đánh giá cảnh quan .4 Các nghiên cứu về vùng Tây Bắc và lưu vực hồ thủy điện Sơn La.2 Cơ sở lí luận xây dựng mô hình hệ kinh tế sinh thái áp dụng cho khu vực nghiên cứu.1 Hệ kinh tế sinh thái, mô hình hệ kinh tế sinh thái .2 Nguồn lực tự nhiên, đánh giá tổng hợp nguồn lực tự nhiên .3 Cảnh quan và đánh giá cảnh quan phục vụ xây dựng mô hình hệ kinh tế sinh thái .3 Quan điểm, hướng tiếp cận và phương pháp nghiên cứu .1 Quan điểm nghiên cứu .2 Hướng tiếp cận nghiên cứu luận án.3 Phương pháp nghiên cứu.4 Một số mô hình sử dụng trong luận án. 43 Tiểu kết chương 1. 45 CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM CÁC NGUỒN LỰC TỰ NHIÊN VÀ SỰ PHÂN HÓA CẤU TRÚC CẢNH QUAN LƯU VỰC HỒ THỦY ĐIỆN SƠN LA.1 Nhóm các nhân tố tự nhiên thành tạo cảnh quan .1 Nhóm nhân tố vị trí địa lí – tài nguyên vị thế, địa chính trị .2 Nhóm nhân tố nền vật chất rắn của cảnh quan.

Nhóm nhân tố nền nhiệt ẩm.4 Nhóm nhân tố nền vật chất hữu cơ .2 Một số nguồn tài nguyên thiên nhiên chính của khu vực nghiên cứu .Nhóm các nhân tố kinh tế, xã hội .1 Đặc điểm dân cư, dân tộc .2 Hiện trạng sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp; khai thác thủy điện và du lịch .4 Đặc điểm cảnh quan lưu vực hồ thủy điện Sơn La.1 Hệ thống phân loại cảnh quan lưu vực hồ thủy điện Sơn La tỉ lệ 1:100.2 Bản đồ cảnh quan lưu vực hồ thủy điện Sơn La tỉ lệ 1:100.3 Phân tích cấu trúc cảnh quan lưu vực hồ thủy điện Sơn La. 83 Tiểu kết chương 2. 97 CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ TỔNG HỢP CÁC NGUỒN LỰC TỰ NHIÊN VÀ ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN MÔ HÌNH HỆ KINH TẾ SINH THÁI LƯU VỰC HỒ THỦY ĐIỆN SƠN LA .1 Đánh giá mức độ thích nghi cảnh quan cho phát triển nông, lâm nghiệp lưu vực hồ thuỷ điện Sơn La.1 Đánh giá thích nghi cảnh quan cho các nhóm cây nông nghiệp .2 Đánh giá thích nghi cảnh quan cho mục đích phát triển lâm nghiệp.2 Hiện trạng và hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường của các mô hình hệ kinh tế sinh thái lưu vực hồ thủy điện Sơn La .1 Cấu trúc các mô hình hệ kinh tế sinh thái .2 Đánh giá hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường của các mô hình hệ kinh tế sinh thái hiện có thuộc lưu vực .3 Đề xuất các mô hình hệ kinh tế sinh thái và kiến nghị .1 Cơ sở đề xuất các mô hình hệ kinh tế sinh thái .2 Đề xuất các mô hình hệ kinh tế sinh thái và kiến nghị. 140 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.

149 CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ. 152 TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Từ viết tắt Đọc là AHP Phương pháp phân tích thứ bậc (Analytic Hierarchy Process) DFID (Department for International Ban Phát triển quốc tế Development) DL-TS Du lịch – thủy sản ĐKTN Điều kiện tự nhiên EU (European Union) Ủy ban Châu Âu FAO (Food and Agriculture Organization Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên of the United Nations) hiệp quốc HST Hệ sinh thái HGĐ Hộ gia đình HTX Hợp tác xã IUCN (International Union for Conservation of Nature and Natural Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế Resources) ISEE (International Society for Ecological Hiệp hội Quốc tế Kinh tế sinh thái Economics) IWRM (Integrated Water Resource Quản lý tổng hợp tài nguyên nước Management) GIS (Geographic Information System) Hệ thống thông tin địa lý KTST Kinh tế sinh thái KT-XH Kinh tế - xã hội LVS Lưu vực sông NLTN Nguồn lực tự nhiên NQ-CP Nghị quyết – chính phủ NR-V-C Nương – vườn – chuồng NR-V-C-TS Nương – vườn – chuồng – thủy sản NR-Rg-V-C-TS Nương – ruộng – vườn – chuồng – thủy sản PRA Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn (Participatory Rural Appraisal) PTBV Phát triển bền vững Rg-V-C Ruộng – vườn – chuồng RUSLE (Revised Universal Soil Loss Phương trình mất đất phổ dụng hiệu chỉnh Equation) SKH Sinh khí hậu STCQ Sinh thái cảnh quan TBTN Tai biến thiên nhiên TĐC Tái định cư TĐHB Thủy điện Hòa Bình TNTN Tài nguyên thiên nhiên TĐLC Thủy điện Lai Châu TĐSL Thủy điện Sơn La TP Thành phố TTBĐ Tri thức bản địa TTV Thảm thực vật DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 1.1: Đặc trưng của hệ thống tự nhiên và hệ thống văn hóa xã hội .2: Cấu trúc mô hình SWOT trong phân tích các mô hình hệ kinh tế sinh thái lưu vực hồ thủy điện Sơn La .1: Các đơn vị hành chính lưu vực hồ Thủy điện Sơn La .2: Diện tích lưu vực theo đơn vị hành chính cấp huyện .3: Diện tích và tỉ lệ phân theo độ cao thuộc lưu vực hồ thủy điện Sơn La .4: Bức xạ tổng cộng trung bình tháng và năm (kcal/cm2/n) .5: Số giờ nắng tháng và năm tại các trạm đo (giờ) .6: Lượng mưa trung bình tháng và năm tại các trạm (mm).7: Hệ thống chỉ tiêu phân kiểu sinh khí hậu lưu vực hồ thủy điện Sơn La.8: Mô tả đặc điểm các kiểu sinh khí hậu lưu vực hồ thủy điện Sơn La .9: Quy mô và cơ cấu các loại đất lưu vực hồ thủy điện Sơn La .10: Diện tích và cơ cấu các kiểu thảm thực vật thuộc lưu vực hồ thủy điện Sơn La .11: Tốc độ chuyển dịch cơ cấu kinh tế của các huyện thuộc lưu vực hồ thủy điện Sơn La giai đoạn 2010 – 2015 (%) .12: Giá trị sản xuất nông, lâm thủy sản của các huyện thuộc lưu vực hồ thủy điện Sơn La (tính theo giá hiện hành) (triệu đồng) .13: Hệ thống phân loại cảnh quan lưu vực hồ thủy điện Sơn La .14: Thống kê diện tích các phụ lớp cảnh quan lưu vực hồ thủy điện Sơn La .15: Mực nước sông Đà trong điều kiện tự nhiên tại trạm Tạ Bú (m) .16: Dao động mực nước hồ chứa Sơn La trung bình nhiều năm.1: Kết quả phân cấp chỉ tiêu đánh giá cho một số cây, nhóm cây trồng .2: Tổng hợp kết quả phân cấp các mức độ thích nghi và khoảng điểm đối với từng nhóm cây .3: Tổng hợp kết quả đánh giá cảnh quan cho mục đích phát triển nhóm cây nông nghiệp ở lưu vực hồ thủy điện Sơn La .4: Tổng hợp chỉ tiêu đánh giá mức độ ưu tiên cho mục đích phát triển rừng phòng hộ đầu nguồn .5: Phân cấp mức độ ưu tiên của từng loại cảnh quan cho mục tiêu phát triển rừng phòng hộ .6: Tổng hợp chỉ tiêu đánh giá mức độ ưu tiên của các loại cảnh quan cho mục đích phát triển rừng sản xuất.7: Phân cấp mức độ ưu tiên của từng loại cảnh quan cho mục tiêu phát triển rừng sản xuất .8: Hiệu quả kinh tế của các mô hình (điều tra năm 2016 – 2017).10: Số lượng các hộ tiến hành phỏng vấn tại các bản thuộc huyện Quỳnh Nhai, Mường La, Tủa Chùa, Sìn Hồ .