Luận án VJEPA: Cơ hội, thách thức và giải pháp thúc đẩy thương mại Việt Nam - Nhật Bản

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG - - - - - - - - - *** - - - - - - - - LUẬN ÁN TIẾN SĨ HIỆP ĐỊNH ĐỐI TÁC KINH TẾ VIỆT NAM - NHẬT BẢN: CƠ HỘI, THÁCH THỨC VÀ GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA HAI NƯỚC TRONG BỐI CẢNH MỚI Ngành: Kinh tế Quốc tế TÔ BÌNH MINH HÀ NỘI - 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ HIỆP ĐỊNH ĐỐI TÁC KINH TẾ VIỆT NAM - NHẬT BẢN: CƠ HỘI, THÁCH THỨC VÀ GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA HAI NƯỚC TRONG BỐI CẢNH MỚI Ngành: Kinh tế Quốc tế Mã ngành: 9310106 Nghiên cứu sinh: Tô Bình Minh Người hướng dẫn khoa học: 1. PGS, TS Nguyễn Mạnh Hùng 2. PGS, TS Tăng Văn Nghĩa HÀ NỘI - 2022 LỜI CAM ĐOAN Tác giả xin cam đoan đề tài Luận án: “Hiệp định Đối tác Kinh tế Việt Nam - Nhật Bản: Cơ hội, thách thức và giải pháp thúc đẩy quan hệ thương mại hàng hóa giữa hai nước trong bối cảnh mới” là công trình nghiên cứu độc lập của Tác giả dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Mạnh Hùng và PGS.

Tăng Văn Nghĩa Luận án có sử dụng và có trích dẫn tới các kết quả nghiên cứu trước đây, tuy nhiên, kết quả nghiên cứu của Luận án chưa được công bố ở bất kỳ ấn phẩm hay công trình nghiên cứu nào, các số liệu trong luận án là hoàn toàn trung thực và có nguồn gốc rõ ràng. Tác giả xin cam đoan những điều nêu trên là đúng sự thực, nếu sai, Tác giả xin hoàn toàn chịu trách nhiệm. Tác giả Luận án Tô Bình Minh LỜI CẢM ƠN Luận án được hoàn thành với sự nỗ lực nghiên cứu nghiêm túc của Nghiên cứu sinh. Trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án, Nghiên cứu sinh đã nhận được sự giúp đỡ, động viên quý báu của các cấp lãnh đạo, đồng nghiệp, gia đình và bạn bè.

Trước tiên, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS. Nguyễn Mạnh Hùng và PGS. Tăng Văn Nghĩa, những người hướng dẫn khoa học đã luôn nhiệt tình, ân cần hướng dẫn cho tôi ngay từ bước đầu cụ thể hóa hướng nghiên cứu đến nhận xét góp ý trong nghiên cứu và hoàn thành luận án. Tôi xin gửi lời cảm ơn trân trọng tới Khoa Sau Đại học, Viện VJCC, Trường Đại học Ngoại thương, đã luôn tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu tại Trường, thông qua những khóa học, hội thảo, về kinh tế quốc tế và nghiên khoa học có liên quan.

Tôi xin dành lời cảm ơn chân thành tới các thầy cô, bạn bè, đồng nghiệp, gia đình đã động viên và hỗ trợ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành Luận án. Mặc dù đã có nhiều cố gắng, nhưng không thể tránh khỏi những hạn chế và thiếu sót nhất định khi thực hiện Luận án. Rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của các nhà nghiên cứu và bạn đọc. Tác giả Luận án Tô Bình Minh ii MỤC LỤC Trang LỜI CAM ĐOAN i LỜI CẢM ƠN ii DANH MỤC VIẾT TẮT xi DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ, HÌNH, SƠ ĐỒ xvi MỞ ĐẦU 1 1.

Lý do chọn đề tài 1 2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3 2. Mục đích nghiên cứu 3 2. Nhiệm vụ nghiên cứu 3 3.

Câu hỏi nghiên cứu 4 4. Giả thuyết nghiên cứu 4 5. Khung nghiên cứu 5 6. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6 6.

Đối tượng nghiên cứu 6 6. Phạm vi nghiên cứu 7 7. Phương pháp nghiên cứu 7 7. Phương pháp phân tích- tổng hợp 7 7.

Phương pháp kế thừa 8 7. Phương pháp thống kê - phân tích 8 7. Phương pháp hệ thống hóa, diễn giải - quy nạp 8 7. Phương pháp đối chiếu - so sánh 8 7.

Phương pháp điều tra khảo sát 9 8. Kết quả nghiên cứu và những đóng góp mới của Luận án về lý luận và thực 9 tiến iii 8. Kết quả nghiên cứu 9 8. Những đóng góp mới của Luận án về lý luận và thực tiến 10 9.

Kết cấu của Luận án 11 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ 12 TÀI 1. Nghiên cứu liên quan đến lợi thế so sánh và lợi thế cạnh tranh của Việt Nam nhằm thúc đẩy quan hệ thương mại 12 1. Nghiên cứu tổng thể về quan hệ thương mại Việt Nam - Nhật Bản 23 1. Nghiên cứu về thương mại ngành hàng cụ thể giữa Việt Nam và Nhật Bản 31 1.

Nghiên cứu liên quan đến cơ hội, thách thức từ Hiệp định VJEPA 34 1. Đánh giá khoảng trống nghiên cứu 38 1. Hướng nghiên cứu của Luận án 39 Tóm tắt Chương 1 40 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN THÚC ĐẨY QUAN HỆ THƯƠNG MẠI HÀNG HÓA VIỆT NAM - NHẬT BẢN TRÊN CƠ SỞ HIỆP 41 ĐỊNH VJEPA 2. Cơ sở lý luận thúc đẩy quan hệ thương mại giữa các quốc gia khi thực hiện hiệp định thương mại tự do 41 2.

Một số học thuyết và mô hình về thương mại quốc tế 41 2. Lý thuyết về quan hệ đối tác chiến lược 42 2. Các học thuyết về quan hệ đối tác chiến lược 42 2. Khái niệm và các cấp độ quan hệ đối tác chiến lược 44 2.

Các yếu tố tác động đến quan hệ đối tác chiến lược 44 2. Lý thuyết về FTA 46 2. Khái niệm về FTA 46 2. Phân loại các FTA 46 2.

Tác động chính của FTA tới quan hệ thương mại 48 2. Vai trò của FTA trong quan hệ đối tác chiến lược 49 iv 2. FTA là hạt nhân trong xây dựng quan hệ đối tác chiến lược song 49 phương 2. FTA là nền tảng thúc đẩy từng bước nâng tầm phát triển quan hệ đối 50 tác chiến lược 2.

FTA xác định hướng đi và xây dựng niềm tin trong quan hệ đối tác 50 chiến lược 2. FTA tạo ra cơ chế hợp tác nhằm khai thác lợi ích trong quan hệ đối tác 51 chiến lược. Cơ sở thực tiễn thúc đẩy quan hệ thương mại Việt Nam - Nhật Bản 52 2. Các yếu tố quốc tế và khu vực 52 2.

Xu thế toàn cầu hóa và khu vực hóa 52 2. Nhu cầu thiết lập quan hệ thương mại song phương 53 2. Các yếu tố từ phía Nhật Bản 54 2. Khái quát nền kinh tế Nhật Bản 54 2.

Đặc điểm của thị trường Nhật Bản 55 2. Chính sách kinh tế đối ngoại của Nhật Bản 56 2. Các yếu tố từ phía Việt Nam 57 2. Khái quát nền kinh tế Việt Nam 57 2.

Đặc điểm của thị trường Việt Nam 58 2. Chính sách kinh tế đối ngoại của Việt Nam 60 2. Các yếu tố từ mối quan hệ Việt Nam - Nhật Bản 61 2. Bề dày lịch sử 61 2.

Gần gũi về địa lý và tương đồng về văn hóa 63 2. Sự bổ sung lẫn nhau 64 2. Giới thiệu Hiệp định VJEPA 64 2. Sự ra đời và mục tiêu cùa Hiệp định VJEPA 64 2.

Các cam kết trong Hiệp định VJEPA 65 2. Về thương mại hàng hóa 65 v 2. Về quy tắc và thủ tục xuất xứ 66 2. Về thương mại dịch vụ 67 2.

Các cam kết khác 68 2. So sánh VJEPA với AJCEP, CPTPP và RCEP 68 2. Thời điểm có hiệu lực, năm hoàn thành và mức độ cắt giảm thuế 69 2. Tính linh hoạt 71 2.

Cấp Giấy chứng nhận xuất xứ 71 2. Ảnh hưởng của VJEPA đến quan hệ thương mại hàng hóa Việt Nam - Nhật 71 Bản trong bối cảnh mới Tóm tắt Chương 2 72 Chương 3: THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG CƠ HỘI, THÁCH THỨC TRONG VIỆC THÚC ĐẨY QUAN HỆ THƯƠNG MẠI HÀNG HÓA VIỆT NAM - 73 NHẬT BẢN TRONG BỐI CẢNH MỚI 3. Phân tích thực trạng quan hệ thương mại hàng hóa Việt Nam - Nhật Bản 73 giai đoạn 2009 - 2021 3. Tình hình xuất khẩu của Việt Nam sang Nhật Bản giai đoạn 2009 - 2021 74 3.

Tình hình nhập khẩu của Việt Nam từ Nhật Bản giai đoạn 2009 - 2021 76 3. Đánh giá chung về thực trạng quan hệ thương mại hàng hóa Việt Nam - 78 Nhật Bản giai đoạn 2009 - 2021 3. Những kết quả chính đạt được 78 3. Kim ngạch xuất nhập khẩu tăng trưởng ổn định ở mức cao 78 3.

Cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu thay đổi theo hướng tích cực và mặt 79 hàng xuất khẩu ngày càng đa dạng 3. Hoạt động xúc tiến thương mại sôi động 80 3. Những hạn chế tồn tại và nguyên nhân 82 vi 3. Những hạn chế tồn tại 82 a) Tổng kim ngạch thương mại hàng hóa còn thấp so với tiềm năng 82 b) Cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu chưa cân đối, hoạt động nhập khẩu chưa 83 đạt hiệu quả cao c) Hàng xuất khẩu có tỷ lệ tận dụng ưu đãi thuế quan thấp và bị vướng nhiều 84 NTBs tại Nhật Bản 3.

Nguyên nhân 88 a) Thiếu chính sách phù hợp để thu hút đầu tư và quản lý tài nguyên 88 b) Doanh nghiệp thiếu hiểu biết về VJEPA và các FTA đa phương với Nhật 88 Bản c) Công nghiệp hỗ trợ chưa theo kịp nhu cầu 90 d) Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp thấp 92 e) Hoạt động xúc tiến thương mại thiếu hiệu quả 94 3. Bối cảnh mới của quan hệ thương mại Việt Nam-Nhật Bản 96 3. Đại dịch Covid - 19 96 3. Xu hướng chuyển đối số 97 3.

Biến đổi khí hậu toàn cầu 98 3. Cạnh tranh chiến lược và điều chỉnh chính sách của các nền kinh tế lớn 98 3. Xung đột quân sự Nga - Ucraine 99 3. Việt Nam-Nhật Bản nâng quan hệ lên tầm cao mới, cùng tham gia vào 100 CPTPP, RCEP và Việt Nam tiếp tục tham gia các FTA mới 3.

Các cơ hội và thách thức cho việc thúc đẩy quan hệ thương mại hàng hóa 100 Việt Nam - Nhật Bản trong bối cảnh mới 3. Cải thiện môi trường kinh doanh 100 3. Tiếp cận và nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường Nhật Bản 101 3. Nâng cao lợi ích cho doanh nghiệp, người tiêu dùng 103 vii 3.

Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, tạo việc làm 103 3. Tiếp cận khoa học kĩ thuật, kinh nghiệm quản lý 104 3. Gia tăng vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu 104 3. Đẩy nhanh quá trình chuyển đổi số 106 3.

Thúc đẩy tăng trưởng xanh và phát triển bền vững 106 3. Thách thức 107 3. Thay đổi môi trường kinh doanh trong nước 107 3. Tăng áp lực cạnh tranh 108 3.

Rào cản từ các biện pháp phi thuế quan (NTM) trên thị trường Nhật 109 Bản 3. Cơ cấu kinh tế chuyển dịch bất lợi 111 3. Phân hóa xã hội gia tăng 111 3.