Luận án Tiến sĩ - Đổi mới cơ cấu hàng xuất nhập khẩu Việt Nam-Trung Quốc nhằm giảm nhập siêu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƢƠNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ ĐỔI MỚI CƠ CẤU HÀNG XUẤT NHẬP KHẨU TRONG QUAN HỆ THƢƠNG MẠI VỚI TRUNG QUỐC NHẰM HẠN CHẾ TÌNH TRẠNG NHẬP SIÊU Ngành: Kinh tế học NGUYỄN THỊ NHẬT THU Hà Nội-2018 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƢƠNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ ĐỔI MỚI CƠ CẤU HÀNG XUẤT NHẬP KHẨU TRONG QUAN HỆ THƢƠNG MẠI VỚI TRUNG QUỐC NHẰM HẠN CHẾ TÌNH TRẠNG NHẬP SIÊU Ngành: Kinh tế học Chuyên ngành: Kinh tế quốc tế Mã số: 62.06 Nguyễn Thị Nhật Thu Ngƣời hƣớng dẫn khoa học : 1. PGS,TS Nguyễn Hoàng Ánh 2. PGS,TS Đỗ Hƣơng Lan Hà Nội - 2018 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của riêng tôi. Các số liệu sử dụng phân tích trong luận án có nguồn gốc rõ ràng, đã công bố theo đúng quy định.

Các kết quả nghiên cứu trong luận án do tôi tự tìm hiểu, phân tích một cách trung thực, khách quan và phù hợp với thực tiễn của Việt Nam. Các kết quả này chƣa từng đƣợc công bố trong bất kỳ nghiên cứu nào khác. ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii DANH MỤC BẢNG – HÌNH .v DANH MỤC BẢNG .v DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT.1 LỜI MỞ ĐẦU .4 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ ĐỔI MỚI CƠ CẤU HÀNG XUẤT NHẬP KHẨU NHẰM HẠN CHẾ NHẬP SIÊU .1 Một số vấn đề lý thuyết về đổi mới cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu.1 Khái niệm và phân loại cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu .2 Một số vấn đề lý thuyết về đổi mới cơ cấu hàng xuất nhập khẩu .2 Quan hệ giữa đổi mới cơ cấu hàng xuất nhập khẩu và việc giảm nhập siêu song phƣơng .1 Một số vấn đề lý thuyết về nhập siêu .2 Các nhân tố tác động chung đến đổi mới cơ cấu xuất nhập khẩu và cán cân thương mại song phương .3 Kinh nghiệm đổi mới cơ cấu hàng hóa xuất nhập với Trung Quốc để giảm nhập siêu .1 Giới thiệu về nền kinh tế Malaysia .2 Đổi mới trong cơ cấu hàng xuất nhập khẩu của Malaysia với Trung Quốc.3 Giải pháp đổi mới cơ cấu hàng xuất nhập khẩu của Malaysia.

Những kinh nghiệm của Malaysia có thể áp dụng cho Việt Nam .56 CHƢƠNG 2: THỰC TRẠNG ĐỔI MỚI CƠ CẤU HÀNG HÓA XUẤT NHẬP KHẨU VIỆT NAM NHẰM HẠN CHẾ NHẬP SIÊU VỚI TRUNG QUỐC GIAI ĐOẠN 2002-2016.Thực trạng nhập siêu hàng hóa Việt Nam- Trung Quốc giai đoạn 2002-2016 .1 Nhập siêu Việt Nam với Trung Quốc giai đoạn 2002-2010.2 Nhập siêu Việt Nam với Trung Quốc giai đoạn 2011-2016.3 Nhâp siêu của Việt Nam-Trung Quốc trong cán cân thương mại chung .2 Vai trò của cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu trong cán cân thƣơng mại Việt-Trung giai đoạn 2002-2016 .1 Thực trạng cơ cấu hàng xuất nhập khẩu Việt-Trung .2 Tác động của cơ cấu hàng xuất nhập khẩu đến tình trạng nhập siêu của Việt Nam với Trung Quốc giai đoạn 2002-2016 .3 Đánh giá sự đổi mới cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu Việt Nam-Trung Quốc giai đoạn 2002-2016 .1 Hiệu quả trong hoạt động thương mại Việt Nam-Trung Quốc.2 Khả năng đảm bảo phát triển bền vững quốc gia .4 Thực trạng các thành tố tác động đến đổi mới cơ cấu hàng xuất nhập khẩu Việt-Trung .1 Thành tố Yếu tố sản xuất .2 Thành tố Chính phủ .3 Thành tố Các ngành công nghiệp phụ trợ .4 Thành tố Doanh nghiệp .5 Thành tố Nhu cầu .6 Thành tố Cơ hội .95 TIỂU KẾT CHƢƠNG 2 .98 CHƢƠNG 3: GIẢI PHÁP ĐỔI MỚI CƠ CẤU HÀNG XUẤT NHẬP KHẨU ĐỂ GIẢM NHẬP SIÊU VỚI TRUNG QUỐC. Bối cảnh đổi mới cơ cấu xuất nhập khẩu hàng hóa nhằm giảm nhập siêu của Việt Nam với Trung Quốc giai đoạn 2018-2030 .1 Thị trường Trung Quốc. Thị trường Việt Nam .2 Cơ hội và thách thức cho Việt Nam .2 Thách thức .3 Hƣớng đổi mới cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu với Trung Quốc đến năm 2030.1 Phương hướng đổi mới tổng thế .2 Một số nhóm hàng xuất nhập khẩu chủ lực .4 Giải pháp đổi mới cơ cấu hàng xuất nhập khẩu để hạn chế nhập siêu với Trung Quốc .1 Giải pháp của chủ thể Nhà nước .2 Giải pháp của chủ thể Doanh nghiệp .3 Giải pháp của chủ thể Nhà khoa học .146 TIỂU KẾT CHƢƠNG 3 .149 TÀI LIỆU THAM KHẢO .175 v DANH MỤC BẢNG – HÌNH DANH MỤC BẢNG Bảng 1.1 Chuyển đổi các yếu tố ảnh hƣởng đến cơ cấu hàng hóa nhập khẩu sang các thành tố của mô hình Kim cƣơng .2 Tác động của yếu tố Chính phủ đến cơ cấu xuất nhập khẩu và cán cân thƣơng mại song phƣơng.3 Tác động của Yếu tố sản xuất đến cơ cấu xuất nhập khẩu và cán cân thƣơng mại song phƣơng.4 Tác động của yếu tố Nhu cầu đến cơ cấu xuất nhập khẩu và cán cân thƣơng mại song phƣơng.5 Tác động của yếu tố Doanh nghiệp đến cơ cấu xuất nhập khẩu và cán cân thƣơng mại song phƣơng.6 Tác động của yếu tố Công nghiệp phụ trợ và Cơ hội đến cơ cấu xuất nhập khẩu và cán cân thƣơng mại song phƣơng .7 Mức chi cho hoạt động R&D và số bằng phát minh sáng chế .8 Kim ngạch thƣơng mại giữa Malaysia với Thƣợng Hải .1 Cán cân thƣơng mại Việt Nam với một số khu vực/quốc gia .2: Nhập siêu hàng hóa của Việt Nam với Trung Quốc phân theo hàm lƣợng .3: Nhập khẩu hàng tiêu dùng từ Trung Quốc .4 Lợi thế so sánh trong một số nhóm hàng của Việt Nam và các nƣớc ASEAN.1: Phƣơng hƣớng liên kết hàng ngang giữa doanh nghiệp sản xuất Việt Nam với các công ty đa quốc gia .2: Số lƣợng các hệ thống siêu thị lớn ở Trung Quốc năm 2016 .142 vi DANH MỤC HÌNH Hình 1.1 Mô hình đổi mới cơ cấu xuất nhập khẩu nhằm giảm nhập siêu song phƣơng.1 Nhập siêu của Việt Nam với Trung Quốc giai đoạn 2002-2010 .2 Nhập siêu của Việt Nam với Trung Quốc giai đoạn 2010-2016 .3 Cơ cấu xuất nhập khẩu theo mục đích sử dụng của hàng hóa .4: Cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu Việt-Trung theo yếu tố hàm lƣợng các năm 2002, 2008, 2016 .5 Xuất nhập khẩu nhóm hàng thiết bị điện-điện tử (HS85) giữa Việt Nam và Trung Quốc giai đoạn 2002-2016 .6: Nhập siêu nhóm hàng dệt may và da giày trên tổng nhập siêu từ Trung Quốc giai đoạn 2002-2015 .7: Thị phần các thị trƣờng xuất khẩu nguyên phụ liệu may mặc cho Việt Nam năm 2016 .8 Tăng trƣởng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa .72 Việt Nam-Trung Quốc giai đoạn 2002-2016 .9 Tỷ trọng nhập siêu của Việt Nam với Trung Quốc trong GDP .10 Khó khăn của các đơn vị xúc tiến thƣơng mại Việt Nam năm 2016 .11: Thứ hạng của Việt Nam và Trung Quốc về Năng lực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2017.12 Mức chi cho R&D/doanh thu tại các doanh nghiệp Đông Nam Á giai đoạn 2014-2017 .1 Tác động tích cực của một số FTA thế hệ mới đến cơ cấu xuất nhập khẩu hàng hóa Việt Nam thời gian tới .2 Phƣơng hƣớng đổi mới cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu với Trung Quốc đến năm 2030 .3 Điều kiện tổng hợp để phát triển các cụm ngành công nghiệp Việt Nam124 1 DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TỪ VIẾT STT NGHĨA GỐC TIẾNG ANH NGHĨA TIẾNG VIỆT TẮT ASEAN-China Free Trade Khu vực Mậu dịch Tự do 1 ACFTA Area ASEAN – Trung Quốc Khu vực kinh tế chung 2 AEC Asean Economic Community ASEAN Khu vực mậu dịch tự do 3 AFTA ASEAN Free Trade Area ASEAN Association of Hiệp hội các quốc gia Đông 4 ASEAN Southeast Asian Nations Nam Á CAEXPO China Asean Expo Hội chợ Trung Quốc-Asean Electrical and Electronic equip 5 E&E Thiết bị điện và điện tử ment Thiết kế- Cung cấp thiết bị Engineering Procurement and 6 EPC công nghệ -Thi công xây Construction dựng công trình 7 EPZ Export Processing Zone Khu chế xuất European Hiệp định thƣơng mại tự 8 EVFTA Commmunities-Vietnam Free do Việt Nam – EU Trade Agreement 9 FDI ForeignDirirect Investment Đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài 10 FTA Free Trade Agreement Hiệp định thƣơng mại tự do 11 GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm nội địa Hƣớng dẫn thực hành sản 12 GMP Good Manufacturing Practices xuất tốt Hazard Analysis and Critical Hệ thống phân tích mối nguy 13 HACCP Control Point System và kiểm soát điểm tới hạn 14 HS Harmonised commodity Hệ thống mã hóa và mô tả 2 description and coding system hàng hóa 15 IMF International Monetary Fund Quỹ tiền tệ quốc tế International Organization for Tổ chức quố tế về Tiêu 16 ISO Standardization chuẩn hóa 17 MNC Multi-Nation Company Công ty đa quốc gia Các nƣớc công nghiệp hóa 18 NICs Newly Industrialized Countries mới Các nền kinh tế công nghiệp 19 NIEs Newly Industrial Economies mới Nhà sản xuất theo thƣơng 20 OBM Own Brand Manufacturer hiệu của mình Nhà thiết kế và chế tạo sản 21 ODM Own Design Manufacturer phẩm theo đơn đặt hàng Organisation for Economic Tổ chức hợp tác kinh tế và 22 OECD Co-operation and Development phát triển Original Equipment 23 OEM Nhà sản xuất thiết bị gốc Manufacturer Regional Comprehensive Hiệp định đối tác toàn diện 24 RCEP Economic Partnership khu vực 25 R&D Research and Development Nghiên cứu và Phát triển Standard International Trade Hệ thống phân loại hàng hóa 26 SITC Classification xuất nhập khẩu Sanitary and Phytosanitary Biện pháp kiểm dịch động 27 SPS Measures thực vật Hàng rào kỹ thuật trong 28 TBT Technical Barriers to Trade thƣơng mại 29 TNCs Trans-Nations Companies Công ty xuyên quốc gia Trans-Pacific Strategic Hiệp định Đối tác Kinh tế 30 TPP Economic Partnership xuyên Thái Bình Dƣơng Agreemen 3 United Nation Conference on Hội nghị của Liên hợp quốc 31 UNCTAD Trade and Development về thƣơng mại và phát triển Vietnam Korea Free Trade Hiệp định thƣơng mại tự do 32 VKFTA Agreement Việt Nam-Hàn Quốc Vietnamese Good Agricultural Thực hành sản xuất nông 33 VietGAP Practices nghiệp tốt ở Việt Nam 34 WB World Bank Ngân hàng thế giới Tổ chức Thƣơng mại Thế 35 WTO World Trade Organization giới 4 LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu là sự sắp xếp và mối quan hệ về mặt tỷ trọng giữa các mặt hàng, nhóm hàng trong tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của một quốc gia.

Chính phủ các quốc gia luôn nỗ lực hƣớng đến một cơ cấu xuất nhập khẩu hàng hóa phát huy đƣợc lợi thế so sánh, tác động tích cực đến thƣơng mại và đảm bảo mục tiêu phát triển bền vững. Tốc độ đa dạng hóa xuất khẩu là một trong những chìa khóa cho tăng trƣởng kinh tế. Cơ cấu hàng xuất khẩu thâm dụng tài nguyên ở các nƣớc đang phát triển còn có thể tác động đến kinh tế xã hội và thể chế chính trị của quốc gia đó (Isham, Wollcock, 2012).