Luận án nâng cao chất lượng việc làm trong các cơ sở sản xuất kinh doanh phi chính thức - Tiến sĩ Chử Thị Lân

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM CHỬ THỊ LÂN NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG VIỆC LÀM TRONG CÁC CƠ SỞ SẢN XUẤT KINH DOANH PHI CHÍNH THỨC THÀNH PHỐ HÀ NỘI NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP- 2017 HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM CHỬ THỊ LÂN NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG VIỆC LÀM TRONG CÁC CƠ SỞ SẢN XUẤT KINH DOANH PHI CHÍNH THỨC THÀNH PHỐ HÀ NỘI C K Mã số 62 31 01 05 N ườ ướ dẫ k oa ọc: PGS. C T ị K m Loa HÀ NỘI - 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu đƣợc trình bày trong luận án này là trung thực, khách quan và chƣa từng đƣợc dùng để bảo vệ lấy bất kỳ học vị nào. Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận án đã đƣợc cảm ơn, các thông tin trích dẫn trong luận án này đều đƣợc chỉ rõ nguồn gốc. Hà Nội, ngày tháng năm 2017 Tác giả luận án Chử Thị Lân i LỜI CẢM ƠN Trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án, tôi đã nhận đƣợc sự hƣớng dẫn, chỉ bảo của các thầy cô giáo, sự giúp đỡ, động viên của bạn bè, đồng nghiệp và gia đình.

Nhân dịp hoàn thành luận án, cho phép tôi đƣợc bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tập thể giáo viên hƣớng dẫn: PGS. Quyền Đình Hà và TS. Chu Thị Kim Loan đã tận tình hƣớng dẫn, dành nhiều công sức, thời gian và tạo điều kiện cho tôi suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài. Tôi bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Ban Giám đốc, Ban Quản lý đào tạo, Bộ môn Phát triển nông thôn, Khoa Kinh tế và Phát triển nông thôn, Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, thực hiện đề tài và hoàn thành luận án.

Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể lãnh đạo, cán bộ, nghiên cứu viên Viện Khoa học Lao động và Xã hội đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài. Tôi xin chân thành cảm ơn lãnh đạo và cán bộ các xã/phƣờng, quận/huyện trên địa bàn Hà Nội và các cơ quan chức năng của Thành phố Hà Nội đã hỗ trợ và giúp đỡ tôi trong quá trình khảo sát; thu thập số liệu, tƣ liệu phục vụ cho nghiên cứu đề tài. Tôi cũng xin cảm ơn sự giúp đỡ của các cơ sở sản xuất kinh doanh và ngƣời lao động trong quá trình tôi thực hiện việc trao đổi, phỏng vấn chuyên sâu tại địa bàn. Xin trân trọng cảm ơn gia đình, ngƣời thân, bạn bè và đồng nghiệp đã dành những tình cảm tốt đẹp nhất để động viên, khích lệ cũng nhƣ tạo điều kiện giúp đỡ để tôi hoàn thành luận án.

Xin trân trọng cảm ơn! Hà Nội, ngày tháng năm 2017 Tác giả luận án Chử Thị Lân ii MỤC LỤC Trang Lời cam đoan i Lời cảm ơn ii Mục lục iii Danh mục các ký hiệu, chữ cái viết tắt vi Danh mục bảng vii Danh mục hình ix Danh mục hộp x Danh mục biểu đồ xi Trích yếu luận án xiii Thesis abstract xv PHẦN 1 MỞ ĐẦU 1 1.1 Tính cấp thiết của đề tài 1 1.2 Mục tiêu nghiên cứu 3 1.3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3 1.4 Những đóng góp mới của luận án 4 1.5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 4 PHẦN 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHẤT LƢỢNG VIỆC LÀM TRONG CÁC CƠ SỞ SẢN XUẤT KINH DOANH PHI CHÍNH THỨC 6 2.1 Các khái niệm có liên quan 6 2.2 Đặc điểm, vai trò việc làm, chất lƣợng việc làm trong các cơ sở sản xuất kinh doanh phi chính thức 13 2.3 Nội dung nghiên cứu chất lƣợng việc làm trong các cơ sở sản xuất kinh doanh phi chính thức 15 2.4 Các yếu tố ảnh hƣởng tới chất lƣợng việc làm 26 2.2 Cơ sở thực tiễn 33 2.1 Kinh nghiệm nâng cao chất lƣợng việc làm trong các cơ sở sản xuất kinh doanh phi chính thức trên thế giới 33 iii 2.2 Chất lƣợng việc làm trong các cơ sở sản xuất kinh doanh phi chính thức ở Việt Nam và kinh nghiệm nâng cao chất lƣợng việc làm trong các cơ sở sản xuất kinh doanh ở một số địa phƣơng 35 2.3 Bài học kinh nghiệm nâng cao chất lƣợng việc làm trong các cơ sở sản xuất kinh doanh phi chính thức cho Hà Nội 39 2.4 Một số công trình nghiên cứu liên quan 40 PHẦN 3 PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 51 3.1 Đặc điểm tự nhiên, kinh tế-xã hội thành phố Hà Nội 51 3.1 Đặc điểm tự nhiên thành phố Hà Nội 51 3.2 Đặc điểm kinh tế-xã hội thành phố Hà Nội 52 3.3 Điều kiện tự nhiên, kinh tế-xã hội ảnh hƣởng đến việc làm, chất lƣợng việc làm trong các cơ sở sản xuất kinh doanh phi chính thức 56 3.2 Phƣơng pháp nghiên cứu 58 3.1 Khung phân tích 58 3.2 Phƣơng pháp tiếp cận 59 3.3 Phƣơng pháp thu thập thông tin 59 3.4 Phƣơng pháp xử lý dữ liệu và phân tích 63 3.5 Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu 68 PHẦN 4 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 74 4.1 Thực trạng chất lƣợng việc làm trong các cơ sở sản xuất kinh doanh phi chính thức ở thành phố Hà Nội 74 4.1 Khái quát tình hình phát triển các cơ sở sản xuất kinh doanh phi chính thức ở thành phố Hà Nội 74 4.2 Tình hình lao động việc làm trong các cơ sở sản xuất kinh doanh phi chính thức ở thành phố Hà Nội 76 4.3 Thực trạng chất lƣợng việc làm trong các cơ sở sản xuất kinh doanh phi chính thức ở thành phố Hà Nội 78 4.4 Phân tích chất lƣợng việc làm của lao động trong các cơ sở sản xuất kinh doanh phi chính thức thông qua chỉ số tổng hợp 93 4.2 Các yếu tố ảnh hƣởng đến chất lƣợng việc làm của lao động trong các cơ sở sản xuất kinh doanh phi chính thức ở thành phố Hà Nội 115 4.1 Môi trƣờng pháp lý và chính sách liên quan 115 iv 4.2 Các yếu về tổ chức sản xuất từ phía ngƣời sử dụng lao động 124 4.3 Định hƣớng và giải pháp nâng cao chất lƣợng việc làm trong cơ sở sản xuất kinh doanh phi chính thức ở thành phố Hà Nội 133 4.2 Giải pháp nâng cao chất lƣợng việc làm trong cơ sở sản xuất kinh doanh phi chính thức thành phố Hà Nội 136 PHẦN 5 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT 148 5.1 Đối với Quốc hội và Chính phủ 149 5.2 Đối với Bộ, ngành 150 5.3 Thành phố Hà Nội 150 Các công trình đã công bố liên quan tới luận án 151 Tài liệu tham khảo 152 Phụ lục 161 v DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ CÁI VIẾT TẮT Từ viết tắt Nghĩa tiếng Việt ASXH An sinh xã hội ATVSLĐ An toàn, vệ sinh lao động BHXH Bảo hiểm xã hội BHYT Bảo hiểm y tế BHTN Bảo hiểm thất nghiệp BNN Bệnh nghề nghiệp CMKT Chuyên môn kỹ thuật CNKT Công nhân kỹ thuật CNCBCT Công nghiệp chế biến chế tạo CN-XD Công nghiệp-Xây dựng Eurofound Quỹ cải thiện mức sống và điều kiện làm việc Châu Âu GRDP Tổng sản phẩm trên địa bàn HTX Hợp tác xã HĐLĐ Hợp đồng lao động HDI Chỉ số phát triển con ngƣời HSTQ Hệ số tƣơng quan ILO Tổ chức Lao động quốc tế IRD-DIAL Viện nghiên cứu phát triển Pháp KHCN Khoa học công nghệ LLLĐ Lực lƣợng lao động NSLD Năng suất lao động QEI Chỉ số tổng hợp chất lƣợng việc làm SXKD Sản xuất kinh doanh TCTK Tổng Cục Thống kê TM-DV Thƣơng mại-Dịch vụ TCVN/TC Tiêu chuẩn Việt Nam/Tiêu chuẩn TNLĐ Tai nạn lao động UNDP Chƣơng trình Phát triển Liên hợp quốc vi DANH MỤC BẢNG STT Tên bảng Trang 2.1 Các chỉ số đo lƣờng chỉ số chất lƣợng công việc Laeken 42 2.2 Các tiêu thức và chỉ tiêu đo lƣờng chỉ số chất lƣợng việc làm Châu Âu (EJQI) 44 2.3 Các tiêu thức và chỉ tiêu đo lƣờng chỉ số chất lƣợng việc làm ở Chi Lê (ICQE) 45 2.4 Các tiêu thức và chỉ tiêu đo lƣờng chỉ số chất lƣợng việc làm ở Ecuador (JQI) 46 3.1 Giá trị và cơ cấu tổng sản phẩm trên địa bàn theo ngành giai đoạn 2009-2015 53 3.2 Dân số trung bình theo giới tính và thành thị nông thôn giai đoạn 2009-2015 55 3.3 Dân số từ 15 tuổi trở lên theo giới tính và thành thị nông thôn giai đoạn 2009-2015 55 3.4 Lực lƣợng lao động và tỷ lệ tham gia lực lƣợng lao động theo giới tính và thành thị nông thôn giai đoạn 2009-2015 56 3.5 Mẫu điều tra lao động trong các cơ sở sản xuất kinh doanh phi chính thức ở Hà Nội chia theo khu vực 61 3.6 Ma trận đánh giá chất lƣợng việc làm 65 3.7 Hệ thống chỉ số đo lƣờng chất lƣợng việc làm 70 4.1 Số cơ sở sản xuất kinh doanh phi chính thức phân theo ngành kinh tế 75 4.2 Số lao động làm việc trong các cơ sở sản xuất kinh doanh phi chính thức phân theo ngành kinh tế 77 4.3 Thu nhập bình quân và mức tăng bình quân năm của lao động trong các cơ sở sản xuất kinh doanh phi chính thức, 2011-2015 79 4.4 Phân loại thu nhập bình quân và tốc độ tăng thu nhập của các nhóm theo giới tính, nơi làm việc, lao động nội tỉnh/ngoại tỉnh và ngành 81 4.5 Giờ làm việc bình quân của lao động làm việc trong các cơ sở sản xuất kinh doanh phi chính thức ở Hà Nội, 2011-2015 82 4.6 Giờ làm việc bình quân/tuần theo nơi làm việc, giới tính và nghề/công việc, 2015 83 4.7 Tỷ lệ lao động là lao động đủ giờ, có hợp đồng lao động và có hƣởng chế độ bảo đảm việc làm, 2011-2015 85 vii 4.8 Tỷ lệ lao động đánh giá yếu tố quan trọng nhất ảnh hƣởng đến môi trƣờng làm việc trong các cơ sở sản xuất kinh doanh phi chính thức, 2015 88 4.9 Tỷ lệ cơ sở có tổ chức công đoàn và ngƣời lao động có nhờ sự can thiệp của công đoàn, 2015 90 4.10 Tỷ lệ lao động trong cơ sở sản xuất kinh doanh phi chính thức đƣợc đào tạo theo ngành làm việc 92 4.11 Kết quả đánh giá của ngƣời lao động về các chỉ số về chất lƣợng việc làm 94 4.12 Tóm tắt các hệ số kết quả phân tích nhân tố 96 4.13 Phân bố chỉ tiêu theo nhóm tiêu thức qua kết quả phân tích nhân tố 98 4.14 Kết quả kiểm định hệ số Cronbach's Alpha của từng chỉ tiêu trong các nhóm nhân tố 100 4.15 Điểm đóng góp thành phần của các chỉ số thành phần đến chỉ tiêu trung gian phản ánh chất lƣợng việc làm 102 4.