Luận án TS: Phân tích chuỗi giá trị thủy sản Nghệ An của Nguyễn Thị Thúy Vinh

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM NGUYỄN THỊ THÚY VINH PHÂN TÍCH CHUỖI GIÁ TRỊ THỦY SẢN CỦA TỈNH NGHỆ AN LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: KINH TẾ PHÁT TRIỂN HÀ NỘI - 2014 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM NGUYỄN THỊ THÚY VINH PHÂN TÍCH CHUỖI GIÁ TRỊ THỦY SẢN CỦA TỈNH NGHỆ AN CHUYÊN NGÀNH: KINH TẾ PHÁT TRIỂN MÃ SỐ: 62 31 01 05 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. TRẦN HỮU CƯỜNG 2. DƯƠNG VĂN HIỂU HÀ NỘI - 2014 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan rằng, đây là nghiên cứu của tôi. Các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận án này là trung thực và chưa từng được dùng để bảo vệ một học vị nào.

Tôi xin cam đoan rằng, mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận án đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận án này đều được chỉ rõ nguồn gốc. Hà Nội, ngày tháng năm 2014 Tác giả luận án Nguyễn Thị Thúy Vinh i LỜI CẢM ƠN Luận án này được thực hiện và hoàn thành tại Bộ môn Kinh tế nông nghiệp và chính sách, Khoa Kinh tế & Phát triển nông thôn, Học viện Nông nghiệp Việt Nam. Trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất tới PGS. Trần Hữu Cường và TS.

Dương Văn Hiểu, người hướng dẫn khoa học đã tận tình giúp đỡ và định hướng giúp tôi trưởng thành trong công tác nghiên cứu và hoàn thiện luận án. Tôi xin ghi nhận và biết ơn sự giúp đỡ quý báu của tập thể các thầy, cô giáo Bộ môn Kinh tế nông nghiệp và chính sách, Khoa Kinh tế và Phát triển nông thôn, Ban Quản lý đào tạo, Ban lãnh đạo Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án. Luận án này được thực hiện với sự hỗ trợ của lãnh đạo địa phương và các tổ chức, đơn vị, cá nhân sản xuất kinh doanh thủy sản tham gia chuỗi giá trị thủy sản tỉnh Nghệ An đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong quá trình điều tra khảo sát thực địa và nghiên cứu đề tài. Tôi xin trân trọng cám ơn sự hỗ trợ quý báu này.

Trong thời gian học tập và nghiên cứu, tôi cũng đã nhận được sự hỗ trợ và giúp đỡ tận tình từ Ban Giám hiệu Trường Đại học Vinh, tập thể đồng nghiệp Khoa Nông Lâm Ngư đã tạo điều kiện về thời gian và tinh thần động viên, giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án. Tôi xin trân trọng cảm ơn. Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới người thân và bạn bè đã luôn kịp thời động viên, chia sẻ và tạo điều kiện, giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án của mình. Hà Nội, ngày tháng năm 2014 Tác giả luận án Nguyễn Thị Thúy Vinh ii MỤC LỤC Lời cam đoan i Lời cảm ơn ii Mục lục iii Danh mục chữ viết tắt vi Danh mục bảng vii Danh mục hình ix MỞ ĐẦU 1 1 Tính cấp thiết của đề tài 1 2 Mục tiêu nghiên cứu 5 3 Các câu hỏi nghiên cứu 6 4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài 6 5 Những đóng góp mới của luận án về học thuật lý luận và thực tiễn 7 Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 8 1.1 Cơ sở lý luận về phân tích chuỗi giá trị thủy sản 8 1.1 Chuỗi giá trị và một số khái niệm liên quan 8 1.2 Chuỗi giá trị thủy sản 14 1.3 Phân tích chuỗi giá trị thủy sản 23 1.4 Một số khía cạnh phân tích chuỗi giá trị 24 1.5 Nội dung phân tích chuỗi giá trị thủy sản 28 1.6 Các nhân tố ảnh hưởng đến hoạt động của chuỗi giá trị thủy sản 34 1.2 Cơ sở thực tiễn về phân tích chuỗi giá trị thủy sản 38 1.1 Kinh nghiệm về phát triển chuỗi giá trị thủy sản của một số nước 38 1.2 Kinh nghiệm về phát triển chuỗi giá trị thủy sản của Việt Nam 43 1.3 Những bài học kinh nghiệm phân tích chuỗi giá trị thủy sản cho Việt Nam 46 Chương 2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CHUỖI GIÁ TRỊ THỦY SẢN 49 2.1 Đặc điểm địa bàn nghiên cứu 49 2.1 Điều kiện tự nhiên tỉnh Nghệ An 49 iii 2.2 Về kinh tế - xã hội tỉnh Nghệ An 49 2.3 Ngành thủy sản của tỉnh Nghệ An 51 2.2 Phương pháp nghiên cứu 53 2.1 Phương pháp tiếp cận và khung phân tích 53 2.2 Chọn sản phẩm và điểm nghiên cứu 55 2.3 Phương pháp thu thập thông tin, số liệu 56 2.4 Xử lý thông tin và số liệu 60 2.5 Phương pháp phân tích 60 2.6 Hệ thống các chỉ tiêu phân tích 61 Chương 3 PHÂN TÍCH CHUỖI GIÁ TRỊ THỦY SẢN CỦA TỈNH NGHỆ AN 67 3.1 Lập sơ đồ chuỗi giá trị thủy sản ở Nghệ An 67 3.1 Sơ đồ chuỗi giá trị thủy sản 67 3.2 Các tác nhân tham gia chuỗi 69 3.3 Đặc điểm chung của chuỗi 74 3.2 Phân tích hoạt động và mối liên kết của các tác nhân dọc theo chuỗi giá trị thủy sản Nghệ An 76 3.1 Hoạt động của các tác nhân 76 3.2 Tình hình liên kết 92 3.3 Mức độ tham gia liên kết 93 3.4 Tình hình thực hiện hợp đồng liên kết 95 3.3 Phân tích kinh tế chuỗi giá trị thủy sản của tỉnh Nghệ An 96 3.1 Chi phí gia tăng của các tác nhân trong chuỗi 96 3.2 Giá trị gia tăng do các tác nhân trong chuỗi tạo ra 98 3.3 Lợi nhuận thu được của các tác nhân trong chuỗi 100 3.4 Tỷ trọng chi phí gia tăng, giá trị gia tăng, lợi nhuận của tác nhân trong chuỗi 101 3.4 Phân tích hoạt động quản lý chuỗi giá trị thủy sản Nghệ An 104 3.1 Khả năng đáp ứng của chuỗi 104 3.2 Tính linh hoạt của chuỗi 109 3.3 Chất lượng sản phẩm 114 iv 3.5 Các nhân tố chủ yếu ảnh hưởng đến chuỗi giá trị thủy sản của Nghệ An 115 3.1 Nhân tố ảnh hưởng đến mối liên kết của các tác nhân trong chuỗi 115 3.2 Nhân tố ảnh hưởng đến hoạt động kinh tế của chuỗi 116 3.3 Nhân tố ảnh hưởng đến hoạt động quản lý chuỗi 121 3.4 Nhân tố ảnh hưởng khác 123 3.6 Đánh giá chung về chuỗi giá trị thủy sản của tỉnh Nghệ An 126 3.1 Những thuận lợi 126 3.2 Những hạn chế 126 Chương 4 QUAN ĐIỂM, ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN CHUỖI GIÁ TRỊ THỦY SẢN CỦA NGHỆ AN 130 4.1 Quan điểm, định hướng phát triển chuỗi giá trị thủy sản của tỉnh Nghệ An 130 4.1 Quan điểm phát triển 130 4.2 Định hướng phát triển chuỗi giá trị thủy sản 131 4.2 Giải pháp phát triển chuỗi giá trị thủy sản của Nghệ An 133 4.1 Giải pháp chung 133 4.2 Giải pháp cho từng tác nhân 136 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 147 1 Kết luận 147 2 Kiến nghị 149 Danh mục các công trình đã công bố liên quan đến luận án 151 Tài liệu tham khảo 152 Phụ lục 157 v DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Chữ đầy đủ ATTP An toàn thực phẩm CSXH Chính sách xã hội DN Doanh nghiệp ĐBSCL Đồng bằng sông Cửu Long EU Liên minh Châu Âu (European Union) GTTS Giá trị thủy sản NTTS Nuôi trồng thủy sản NN&PTNT Nông nghiệp & Phát triển nông thôn RMA Đánh giá nhanh thị trường (Rapid Market Apprasal) THCS Trung học cơ sở TSCĐ Tài sản cố định UBND Ủy ban Nhân dân vi DANH MỤC BẢNG STT Tên bảng Trang 2.1 Tổng giá trị sản phẩm của tỉnh Nghệ An (theo giá thực tế) 49 2.2 Sản lượng thủy sản vùng ven biển của tỉnh Nghệ An 51 2.3 Sản lượng đánh bắt hải sản của tỉnh Nghệ An 52 2.4 Số lượng mẫu điều tra tác nhân trong chuỗi 59 2.5 Phương pháp phân tích chi phí - lợi nhuận 61 2.6 Hệ thống các chỉ tiêu phân tích 62 3.1 Thông tin chung về hộ nuôi 70 3.2 Thông tin chung về hộ đánh bắt 71 3.3 Thông tin chung về hộ chế biến cá cơm 71 3.4 Thông tin chung về thương lái 72 3.5 Thông tin chung về người bán buôn 72 3.6 Thông tin chung về người bán lẻ 73 3.7 Thông tin chung về người tiêu dùng 74 3.8 Số lượng tác nhân tham gia và tỷ lệ khối lượng sản phẩm tiêu thụ 75 3.9 Năng suất tôm bình quân của các hộ 77 3.10 Số lượng và tỷ lệ cơ sở, trại nuôi và ươm giống tôm của tỉnh Nghệ An 78 3.11 Kết quả và hiệu quả hoạt động của hộ nuôi tôm 79 3.12 Kết quả và hiệu quả hoạt động của hộ đánh bắt 83 3.13 Kết quả và hiệu quả hoạt động của thương lái 86 3.14 Kết quả và hiệu quả hoạt động của hộ chế biến 87 3.15 Kết quả và hiệu quả hoạt động của người bán buôn 89 3.16 Kết quả và hiệu quả hoạt động của người bán lẻ 91 3.17 Mức độ tham gia liên kết của các tác nhân trong chuỗi 93 3.18 Tình hình thực hiện hợp đồng của các tác nhân trong chuỗi 95 3.19 Chi phí gia tăng của các tác nhân trong chuỗi tính bình quân trên 1 kg sản phẩm 96 vii 3.20 Giá trị gia tăng tính bình quân trên 1 kg sản phẩm do các tác nhân trong chuỗi tạo ra 98 3.21 Lợi nhuận thu được của các tác nhân trong chuỗi tính bình quân trên 1 kg sản phẩm 100 3.22 Mức độ hài lòng của người tiêu dùng về sản phẩm 104 3.23 Lý do người tiêu dùng hài lòng về sản phẩm 105 3.24 Lý do người tiêu dùng không hài lòng về sản phẩm 106 3.25 Mức độ hài lòng của người tiêu dùng về thái độ phục vụ 108 3.26 Thời gian đáp ứng của chuỗi 109 3.27 Mức độ trao đổi, chia sẻ thông tin của các tác nhân trong chuỗi 110 3.28 Phương thức trao đổi thông tin của các tác nhân trong chuỗi 111 3.29 Mức độ tin tưởng vào thông tin từ các tác nhân trong chuỗi 112 3.30 Đánh giá của người tiêu dùng về địa điểm bán sản phẩm 113 3.31 Số tác nhân liên kết ổn định được phân theo thời gian tham gia hoạt động sản xuất, kinh doanh 115 3.32 Tỷ lệ tác nhân tham gia vào các tổ chức sản xuất, kinh doanh 116 3.33 Số tác nhân liên kết ổn định được phân theo sự tham gia vào nhóm tổ chức sản xuất, kinh doanh 116 3.34 Năng suất nuôi tôm của các hộ phân theo hình thức nuôi 117 3.35 Tỷ lệ tác nhân vay vốn từ các nguồn tín dụng 119 3.36 Khó khăn nhất của các tác nhân trong tiếp cận nguồn vốn của các tổ chức tín dụng chính thức 120 3.37 Trình độ của các tác nhân trong chuỗi 122 3.