Luận án đánh giá thiệt hại kinh tế do chất thải từ sản xuất làng nghề chế biến nông sản vùng Đồng bằng sông Hồng - Trần Văn Thể

LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chưa từng dùng bảo vệ để lấy bất kỳ học vị nào. Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận án đã được cảm ơn, các thông tin trích dẫn trong luận án này đề được chỉ rõ nguồn gốc. Hà Nội, ngày 10 tháng 2 năm 2015 Tác giả Trần Văn Thể i LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc và chân thành đến PGS. Nguyễn Tuấn Sơn và TS.

Nguyễn Nghĩa Biên đã ân cần chỉ bảo, hướng dẫn tận tình và khích lệ tôi trong suốt thời gian học tập, thực hiện và hoàn thiện luận án này; Tôi xin chân thành cảm ơn Học viện Nông nghiệp Việt Nam; Ban Quản lý Đào tạo; tập thể các thầy giáo, cô giáo Bộ môn Phân tích định lượng; các thầy giáo, cô giáo Khoa Kinh tế và Phát triển nông thôn đã tạo mọi điều kiện thuận lợi, giúp đỡ tôi trong thời gian học tập và hoàn thiện luận án; Tôi xin chân thành cám ơn tới các cơ quan quản lý có liên quan tại các tỉnh Bắc Ninh, Hà Nội, Nam Định và Ninh Bình đã tạo mọi điều kiện thuận lợi, giúp đỡ tôi trong quá trình thu thập số liệu và tiến hành các nội dung nghiên cứu tại địa phương; Tôi xin gửi lời cám ơn chân thành tới PGS. Nguyễn Hồng Sơn, Viện trưởng, tập thể cán bộ Phòng Khoa học và HTQT, Viện Môi trường Nông nghiệp và các bạn bè, đồng nghiệp đã động viên, cổ vũ tôi trong quá trình hoàn thiện luận án này; Cuối cùng, tôi xin gửi lời biết ơn sâu sắc đến bố, mẹ, anh, chị, em, vợ và các con đã động viên kịp thời, ủng hộ về vật chất và tinh thần, tạo điều kiện về thời gian để tôi dồn tâm sức nghiên cứu và hoàn thiện luận án này. Xin chân thành cám ơn tất cả vì sự giúp đỡ vô cùng quý báu đó! Tác giả Trần Văn Thể ii MỤC LỤC Lời cảm ơn i Lời cảm ơn ii Danh mục bảng vii Danh mục sơ đồ ix Danh mục đồ thị x Danh mục phụ lục xi Danh mục từ viết tắt xiii MỞ ĐẦU 1 1 Tính cấp thiết của đề tài 1 2 Những vấn đề nghiên cứu đặt ra cần giải quyết 3 3 Mục tiêu nghiên cứu 4 4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5 5 Những đóng góp mới của luận án 6 Chương 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 7 1.1 Những khái niệm cơ bản 7 1.1 Khái niệm về làng nghề chế biến nông sản 7 1.2 Khái niệm về chất thải và tác động của chất thải tại các làng nghề 8 1.3 Khái niệm về thiệt hại kinh tế do chất thải phát sinh 10 1.4 Khái niệm về biện pháp quản lý môi trường làng nghề 11 1.2 Cơ sở lý luận về đánh giá thiệt hại kinh tế 13 1.1 Cơ sở khoa học xác định các thiệt hại kinh tế 13 1.2 Một số quan điểm về đánh giá thiệt hại kinh tế 22 1.3 Các phương pháp phổ biến trong đánh giá thiệt hại kinh tế 26 1.3 Thực tiễn vận dụng các phương pháp đánh giá thiệt hại kinh tế 35 1.1 Trên thế giới 35 1.2 Tại Việt Nam 39 1.4 Bài học kinh nghiệm 41 iii 1.5 Lựa chọn phương pháp đánh giá thiệt hại kinh tế phù hợp với làng nghề 42 1.6 Lựa chọn phương pháp xác định các biện pháp quản lý thiệt hại kinh tế 45 Chương 2.

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 47 2.1 Khái quát chung hoạt động sản xuất làng nghề vùng đồng bằng sông Hồng 47 2.1 Điều kiện tự nhiên kinh tế xã hội 47 2.2 Hoạt động sản xuất làng nghề chế biến nông sản 48 2.3 Vai trò của làng nghề trong phát triển kinh tế nông thôn 50 2.4 Những vấn đề phát sinh từ hoạt động sản xuất tại làng nghề 51 2.2 Phương pháp tiếp cận 53 2.1 Tiếp cận kế thừa 53 2.2 Tiếp cận có sự tham gia 53 2.3 Tiếp cận hệ thống 54 2.4 Tiếp cận theo vùng phân bố làng nghề 54 2.5 Tiếp cận theo lĩnh vực hoạt động của làng nghề 54 2.6 Xác định khung logic trong đánh giá thiệt hại kinh tế ở làng nghề 54 2.3 Phương pháp nghiên cứu 56 2.1 Phương pháp và kết quả chọn điểm nghiên cứu 56 2.2 Phương pháp thu thập số liệu 65 2.3 Phương pháp lấy mẫu và phân tích chất lượng môi trường 72 2.4 Phương pháp tính toán các chỉ tiêu thiệt hại kinh tế 73 Chương 3. HIỆN TRẠNG CHẤT LƯỢNG MÔI TRƯỜNG, THIỆT HẠI KINH TẾ VÀ QUẢN LÝ TẠI LÀNG NGHỀ CHẾ BIẾN NÔNG SẢN VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG 83 3.1 Hiện trạng chất lượng môi trường ở các làng nghề chế biến nông sản 83 3.1 Sơ lược về xu hướng biến đổi chất lượng môi trường ở làng nghề 83 3.2 Kết quả phân tích chất lượng môi trường tại làng nghề chế biến nông sản 85 3.2 Thiệt hại kinh tế do chất thải phát sinh tại làng nghề chế biến nông sản 90 iv 3.1 Thiệt hại kinh tế do suy giảm sản lượng nông nghiệp và thủy sản 90 3.2 Thiệt hại kinh tế thay thế, sửa chữa cơ sở hạ tầng và xử lý chất thải 94 3.3 Thiệt hại kinh tế suy giảm sức khỏe cộng đồng do ảnh hưởng của ô nhiễm môi trường 98 3.4 Thiệt hại kinh tế do ngăn ngừa, giảm nhẹ tác động của ô nhiễm môi trường ở làng nghề 103 3.5 Thiệt hại kinh tế do chuyển đổi mục đích sử dụng tài nguyên để giải quyết chất thải phát sinh ở các làng nghề 106 3.6 Tổng thiệt hại kinh tế do phát sinh chất thải từ hoạt động sản xuất nghề ở làng nghề 107 3.3 Thực trạng triển khai chính sách quản lý giảm thiểu thiệt hại kinh tế do chất thải phát sinh ở làng nghề 112 3.1 Hiện trạng xây dựng các chính sách quản lý chung về làng nghề 112 3.2 Thực tiễn triển khai chính sách trong quản lý môi trường ở các làng nghề 120 Chương 4. GIẢI PHÁP QUẢN LÝ GIẢM THIỂU THIỆT HẠI KINH TẾ DO CHẤT THẢI PHÁT SINH TẠI LÀNG NGHỀ CHẾ BIẾN NÔNG SẢN VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG 132 4.1 Quan điểm và định hướng giải pháp 132 4.2 Định hướng giải pháp 133 4.2 Một số giải pháp quản lý nhằm giảm thiểu thiệt hại kinh tế tại làng nghề chế biến nông sản 134 4.1 Giải pháp kiểm soát chất thải phát sinh từ hoạt động sản xuất ở làng nghề 134 4.2 Giải pháp kiểm soát thiệt hại kinh tế do chất thải phát sinh từ hoạt động sản xuất ở làng nghề 137 4.3 Giải pháp về cơ chế chính sách 139 4.4 Giải pháp về tổ chức quản lý 141 4.5 Giải pháp về thông tin, tuyên truyền và giáo dục nâng cao nhận thức và năng lực bảo vệ môi trường ở các làng nghề 143 v KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 145 1 Kết luận 145 2 Kiến nghị 146 Danh mục các công trình đã công bố liên quan đến luận án 149 Tài liệu tham khảo 150 Tiếng Việt 150 Tiếng Anh 153 Phụ lục 157 vi DANH MỤC BẢNG TT Tên bảng Trang 1.1 Các phương pháp đánh giá thiệt hại kinh tế do ô nhiễm môi trường 28 2.1 Làng nghề và phân bố làng nghề 48 2.2 Số lượng làng nghề các tỉnh đồng bằng sông Hồng 49 2.3 Số lượng hộ và lao động tham gia sản xuất ở làng nghề làng nghề 51 2.4 Phát thải chất thải rắn từ hoạt động sản xuất ở làng nghề 52 2.5 Kết quả lựa chọn các điểm nghiên cứu về làng nghề CBNS 58 2.6 Đặc điểm tự nhiên kinh tế xã hội các xã nghiên cứu có làng nghề 62 2.7 Đặc điểm hộ nông dân điều tra ở các điểm nghiên cứu tại Bắc Ninh 68 2.8 Đặc điểm hộ nông dân điều tra ở các điểm nghiên cứu tại Hà Nội 69 2.9 Đặc điểm hộ nông dân điều tra ở các điểm nghiên cứu tại Nam Định 70 2.10 Đặc điểm hộ nông dân điều tra ở các điểm nghiên cứu tại Ninh Bình 71 2.11 Khung lôgic và các chỉ tiêu nghiên cứu 79 3.1 Xu hướng biến đổi chất lượng môi trường ở làng nghề điều tra 84 3.2 Diện tích đất trồng lúa và đất nuôi trồng thủy sản bị ảnh hưởng do chất thải phát sinh từ sản xuất ở làng nghề CBNS 91 3.3 Thiệt hại kinh tế do suy giảm sản lượng nông nghiệp và thủy sản từ hoạt động sản xuất ở các làng nghề CBNS 92 3.4 Ước tính khối lượng chất thải phát sinh cần nạo vét do hoạt động sản xuất từ các làng nghề CBNS 95 3.5 Thiệt hại kinh tế do thay thế, sửa chữa cơ sở hạ tầng và xử lý chất thải từ các làng nghề CBNS 97 3.6 Tỷ lệ mắc bệnh do bị tác động bởi ô nhiễm môi trường từ các làng nghề CBNS 99 3.7 Ước tính số hộ bị ảnh hưởng đến sức khỏe do phát sinh chất thải từ các làng nghề CBNS 100 3.8 Thiệt hại kinh tế do suy giảm sức khỏe cộng đồng từ các làng nghề vii CBNS 102 3.9 Thiệt hại kinh tế về ngăn ngừa, giảm nhẹ ô nhiễm môi trường do chất thải phát sinh từ các làng nghề CBNS 104 3.10 Thiệt hại kinh tế do chuyển đổi mục đích sử dụng tài nguyên để giải quyết vấn đề chất thải ở các làng nghề CBNS 106 3.11 Tổng thiệt hại kinh tế do chất thải phát sinh từ hoạt động sản xuất tại các làng nghề CBNS (triệu đồng/năm) 109 3.12 Hạn chế và bất cập về quản lý môi trường làng nghề trong các văn bản pháp luật có liên quan 116 3.13 Hạn chế và bất cập về đánh giá, quản lý thiệt hại kinh tế trong các văn bản quy định có liên quan 119 3.14 Hiện trạng ban hành và triển khai các văn bản quản lý môi trường làng nghề tại các tỉnh điều tra 122 3.15 Thực trạng triển khai các biện pháp quản lý ở các làng nghề CBNS 126 3.16 Kiến nghị của nông dân về các giải pháp giảm thiểu thiệt hại kinh tế do chất thải phát sinh ở làng nghề chế biến nông sản 128 viii DANH MỤC SƠ ĐỒ TT Tên sơ đồ Trang 1.1 Chu kỳ hoạt động sản xuất và phát thải sau quá trình sản xuất 23 1.2 Lan truyền ô nhiễm và tác động gây thiệt hại kinh tế ở làng nghề 24 1.3 Áp lực môi trường và khả năng đáp ứng về hành vi ở làng nghề 26 1.4 Lựa chọn các phương pháp đánh giá thiệt hại kinh tế do chất thải phát sinh tại làng nghề chế biến nông sản 44 2.1 Khung đánh giá thiệt hại kinh tế và đề xuất các giải pháp quản lý làng nghề chế biến nông sản vùng đồng bằng sông Hồng 55 2.