Luận án Tiến sĩ Kinh tế phát triển: FDI ở Việt Nam trong bối cảnh mới

Tổng quan về luận án

Luận án "Đầu tư trực tiếp nước ngoài ở Việt Nam trong bối cảnh mới" của tác giả Bùi Kiều Anh (2023) đặt trọng tâm vào việc phân tích và đề xuất định hướng chính sách nhằm tối ưu hóa dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào Việt Nam trong một kỷ nguyên biến động toàn cầu. Nghiên cứu này mang tính tiên phong khi tích hợp sâu rộng các yếu tố của bối cảnh mới, bao gồm Cách mạng công nghiệp 4.0 (CMCN 4.0), sự hình thành của kinh tế số, biến đổi khí hậu, cạnh tranh địa chính trị và địa kinh tế, đại dịch COVID-19, cùng với tầm nhìn phát triển quốc gia đến năm 2030 và 2045.

Research gap cụ thể được xác định rõ ràng là sự thiếu hụt các nghiên cứu toàn diện về FDI ở Việt Nam dưới tác động tổng hợp của những biến động toàn cầu gần đây. Như luận án nhận định: "Hiện nay chưa có nhiều nghiên cứu về nguồn vốn FDI ở Việt Nam trong điều kiện bối cảnh mới, các nghiên cứu chưa đánh giá được đầy đủ các biến động trên thế giới trong những năm gần đây. Việc nghiên cứu tương quan giữa các vấn đề của FDI trong bối cảnh mới vẫn còn rất nhiều câu hỏi ở phía trước cần tiếp tục giải đáp." (tr.32-33). Đặc biệt, khoảng trống lớn nằm ở việc thiếu các tiêu chuẩn và tiêu chí đánh giá hiệu quả FDI phù hợp với bối cảnh phức tạp này, vốn là mối quan tâm hàng đầu của các cơ quan quản lý nhà nước như Bộ Kế hoạch và Đầu tư (tr.33). Các nghiên cứu trước đây thường tập trung vào khía cạnh kinh tế, chưa đi sâu vào các yếu tố xã hội, môi trường và công nghệ cao dưới tác động của các xu hướng mới.

Câu hỏi nghiên cứu của luận án được cấu trúc rõ ràng thành ba nhóm chính:

1. Về Lý luận và kinh nghiệm quốc tế: Những nội dung về FDI (khái niệm, nhân tố ảnh hưởng, tiêu chuẩn đánh giá, chính sách)? Bối cảnh mới được hiểu như thế nào? Kinh nghiệm quốc tế về FDI ra sao và những bài học gì có thể rút ra cho Việt Nam?
2. Về Thực trạng thu hút vốn FDI: Thực trạng thu hút FDI ở Việt Nam giai đoạn 2010-2022 như thế nào (vai trò tích cực, hạn chế và nguyên nhân hạn chế)?
3. Về Định hướng và giải pháp: Bối cảnh mới đặt ra những vấn đề gì mới đối với phát triển kinh tế nói chung và thu hút FDI nói riêng? Định hướng và giải pháp nào để thu hút FDI hiệu quả trong bối cảnh mới?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên việc hệ thống hóa các khái niệm chủ chốt về FDI, các đặc điểm, hình thức và vai trò của nó đối với phát triển kinh tế, cả đối với bên đầu tư và bên nhận đầu tư. Luận án đã tích hợp và mở rộng các lý thuyết hiện có về FDI bằng cách đưa ra 6 nhân tố ảnh hưởng mới đến FDI: hệ thống chính trị và thể chế, môi trường kinh tế vĩ mô, chất lượng nguồn nhân lực, cơ sở hạ tầng, khoa học công nghệ và chuyển đổi số, cũng như lợi thế tĩnh về điều kiện tự nhiên. Đây là sự mở rộng đáng kể so với các khung lý thuyết truyền thống, vốn thường ít nhấn mạnh đến yếu tố công nghệ và chuyển đổi số một cách tổng hợp trong một "bối cảnh mới" toàn diện.

Đóng góp đột phá của luận án được định lượng và chứng minh qua nhiều khía cạnh. Luận án đề xuất một hệ thống tiêu chuẩn đánh giá FDI độc đáo gồm 4 nhóm chính: về kết quả hoạt động FDI, về mặt kinh tế, về mặt xã hội và về mặt môi trường (tr.11). Đây là một sự tiến bộ đáng kể so với các tiêu chí đơn thuần kinh tế, hướng tới Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs). Về phạm vi, nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 2010-2022 để phân tích thực trạng FDI tại Việt Nam, đồng thời tham khảo kinh nghiệm từ các quốc gia như Trung Quốc, Thái Lan và Singapore. Tầm nhìn các giải pháp được đề xuất kéo dài đến năm 2030, có tính chiến lược cao, phù hợp với Văn kiện Đại hội XIII của Đảng về phát triển đất nước. Luận án cũng khẳng định vai trò quan trọng của khu vực FDI: "Năm 2022, khu vực FDI đạt 27,72 tỷ USD, chiếm khoảng 13,5% GDP, 74,3% kim ngạch xuất khẩu, 13,2% nguồn thu ngân sách nhà nước và tạo việc làm cho khoảng 5 triệu lao động." (tr.2), đồng thời thẳng thắn chỉ ra những hạn chế như chuyển giao công nghệ chưa cao, liên kết với doanh nghiệp trong nước còn yếu, tình trạng chuyển giá và vi phạm môi trường.

Literature Review và Positioning

Luận án thực hiện tổng quan tài liệu sâu rộng, phân tích các công trình nghiên cứu chính liên quan đến đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và bối cảnh mới. Phần này tổng hợp các luồng nghiên cứu lớn và định vị đóng góp của luận án trong bức tranh học thuật hiện tại.

Tổng hợp các luồng nghiên cứu chính với tên tác giả và năm cụ thể:

• Về nhận thức, quan niệm về FDI: Luận án trích dẫn các định nghĩa của các tổ chức quốc tế lớn như IMF ("Sổ tay cán cân thanh toán tái bản lần thứ năm" - 1993), OECD ("Benchmark Definition of Foreign Direct Investment" - 2008), WTO ("Concept paper on the definition of investment" - 2002) và UNCTAD (2007), World Bank (2005) (tr.13-17). Các nghiên cứu của Dinkar Nayak và Rahul N. Choudhury (2014) đã phân loại các lý thuyết về FDI thành nhiều nhóm, bao gồm các lý thuyết dựa trên cạnh tranh hoàn hảo, thị trường không hoàn hảo, sức mạnh tiền tệ, thương mại quốc tế và hiệp định hội nhập khu vực. Luận án cũng tổng hợp lịch sử phát triển của Luật Đầu tư nước ngoài tại Việt Nam từ năm 1987 đến Luật Đầu tư 2020, nhấn mạnh tinh thần mở cửa và hội nhập (tr.14-15).
• Về nhân tố ảnh hưởng và vai trò của FDI: Ourvashi Bissoon (2011) đã phân tích định lượng các yếu tố ảnh hưởng đến FDI, chỉ ra mối quan hệ dương với GDP thực tế, độ mở kinh tế, ổn định chính trị và hiệu quả quản trị, và mối quan hệ âm với chi tiêu chính phủ, lạm phát, tỷ giá hối đoái (tr.15). Raeskyesa, Dewa Gede Sidan, Suryandaru và Reinardus Adhiputra (2020) tìm thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa năng lực cạnh tranh quốc gia và FDI, với các yếu tố thể chế, quy mô kinh tế, y tế và giáo dục có ý nghĩa quan trọng (tr.15). Luận án cũng đề cập đến ấn phẩm của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) năm 2013 về FDI như một động lực chính cho thương mại, tăng trưởng và thịnh vượng (tr.15).
• Về đánh giá thực trạng FDI: Báo cáo Đầu tư Thế giới (WIR) hàng năm của UNCTAD từ năm 1991 đến 2022 được coi là nguồn thông tin hàng đầu về xu hướng FDI toàn cầu và các Tập đoàn xuyên quốc gia (TNCs) (tr.16-17). Các báo cáo này đã chuyển dịch trọng tâm từ vai trò của TNCs sang đa dạng hóa lĩnh vực đầu tư, và gần đây nhất là về thể chế, xã hội, môi trường và đóng góp của FDI vào Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs) (tr.16-17). Các báo cáo thường niên của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Tổng cục Thống kê cung cấp dữ liệu chính thống về FDI tại Việt Nam. Cuốn "FDI - Đồng tiền hai mặt" của Phan Hữu Thắng (2018) và nghiên cứu của Nguyễn Quang Thái, Bùi Kiều Anh, Bùi Trinh (2019) đã đưa ra "một góc nhìn khác" về FDI tại Việt Nam, chỉ ra nhiều mục tiêu về chuyển giao công nghệ, đào tạo lao động và hiệu ứng lan tỏa chưa đạt được (tr.18-19).
• Về kinh nghiệm quốc tế và giải pháp thu hút FDI: Nghiên cứu so sánh của Phạm Thị Hồng Hạnh (2020) về FDI vào Trung Quốc và Việt Nam, và các nghiên cứu của Đoàn Vân Hà (2018, 2019) về thu hút FDI vào R&D và kinh nghiệm của Singapore (tr.19-20). Luận án cũng trích dẫn các định nghĩa về chính sách FDI từ Nguyễn Thị Tuệ Anh (2015) và Trần Quang Nam (2010) (tr.20).

Mâu thuẫn/tranh luận và định vị trong tài liệu: Trong khi nhiều công trình nghiên cứu nhấn mạnh vai trò tích cực của FDI trong phát triển kinh tế, các công trình gần đây hơn, như "FDI - Đồng tiền hai mặt" của Phan Hữu Thắng (2018) và nghiên cứu của Nguyễn Quang Thái, Bùi Kiều Anh, Bùi Trinh (2019), đã đặt ra những quan điểm phản biện về chất lượng và hiệu quả của FDI, đặc biệt là về chuyển giao công nghệ, hiệu ứng lan tỏa đến doanh nghiệp trong nước, vấn đề chuyển giá và tác động môi trường. Điều này tạo ra một cuộc tranh luận về việc liệu Việt Nam có thực sự nhận được giá trị tối đa từ FDI hay không. Luận án định vị mình bằng cách vượt qua các đánh giá truyền thống, vốn thường chỉ tập trung vào quy mô vốn và đóng góp GDP. Nó giải quyết trực tiếp khoảng trống về đánh giá đa chiều, đặc biệt là tác động của các yếu tố bối cảnh mới lên FDI. Bằng cách đề xuất một hệ thống tiêu chuẩn đánh giá FDI mới bao gồm các tiêu chí kinh tế, xã hội, môi trường và kết quả hoạt động, luận án cung cấp một công cụ phân tích toàn diện hơn.

So sánh với ít nhất 2 nghiên cứu quốc tế:

1. UNCTAD's World Investment Report (WIR): Các báo cáo WIR của UNCTAD (ví dụ, WIR 2020 về COVID-19, WIR 2021 về phục hồi bền vững, WIR 2022 về phục hồi sau đại dịch) cung cấp cái nhìn toàn cầu về xu hướng FDI và các tác động phát triển. Luận án của Bùi Kiều Anh tiến xa hơn bằng cách không chỉ tổng hợp các xu hướng toàn cầu mà còn cụ thể hóa tác động của chúng lên Việt Nam, đồng thời xây dựng một khung phân tích riêng cho việc thu hút FDI của một nền kinh tế đang phát triển trong bối cảnh đó. Trong khi UNCTAD đưa ra các khuyến nghị chính sách ở cấp độ toàn cầu, luận án tập trung vào các giải pháp chi tiết và phù hợp với điều kiện Việt Nam.
2. Ourvashi Bissoon (2011) về các nhân tố ảnh hưởng đến FDI: Nghiên cứu của Bissoon sử dụng mô hình định lượng để xác định các yếu tố như GDP, độ mở kinh tế, ổn định chính trị. Luận án này tiếp nối bằng cách không chỉ xác nhận các yếu tố kinh tế vĩ mô và thể chế truyền thống mà còn mở rộng bộ yếu tố ảnh hưởng bằng cách nhấn mạnh vai trò của KHCN và chuyển đổi số, biến đổi khí hậu, và các yếu tố địa chính trị/địa kinh tế mới nổi, mà các nghiên cứu trước có thể chưa xem xét đầy đủ hoặc chưa tích hợp chúng vào một khung phân tích thống nhất.
3. Phạm Thị Hồng Hạnh (2020) về yếu tố quyết định FDI vào Trung Quốc và Việt Nam: Nghiên cứu này tập trung vào yếu tố thể chế và ổn định kinh tế vĩ mô. Luận án của Bùi Kiều Anh bổ sung thêm một lớp phân tích phức tạp hơn bằng cách đặt các yếu tố này trong bối cảnh tác động tổng hợp của các siêu xu hướng toàn cầu, cho thấy sự tương tác đa chiều của chúng. Hơn nữa, luận án không chỉ so sánh mà còn rút ra bài học kinh nghiệm cụ thể từ Trung Quốc, Thái Lan và Singapore, một cách có hệ thống để đề xuất chính sách cho Việt Nam.

Luận án làm giàu thêm lĩnh vực nghiên cứu FDI bằng cách cung cấp một khuôn khổ lý thuyết và thực tiễn mới, cho phép đánh giá hiệu quả FDI một cách toàn diện và bền vững hơn trong thời kỳ đầy thách thức và cơ hội.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án này đóng góp đáng kể vào việc mở rộng và thách thức các lý thuyết hiện có về Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) bằng cách tích hợp các yếu tố đặc thù của bối cảnh mới. Mặc dù luận án điểm lại các lý thuyết FDI truyền thống (như các lý thuyết dựa trên cạnh tranh hoàn hảo, thị trường không hoàn hảo, sức mạnh của tiền tệ, thương mại quốc tế, mối liên hệ giữa FDI và hiệp định hội nhập khu vực của Dinkar Nayak và Rahul N. Choudhury, 2014, tr.14), nó thừa nhận rằng những lý thuyết này "chủ yếu giải thích dòng đầu tư từ các nền kinh tế/khu vực phát triển sang các nền kinh tế/khu vực khác mà không giải thích hiện tượng đầu tư từ các nước đang phát triển sang các nước khác" (tr.14). Từ đó, luận án mở rộng phạm vi ứng dụng của lý thuyết FDI để phù hợp hơn với thực tiễn của một nền kinh tế đang phát triển như Việt Nam.

Luận án mở rộng các lý thuyết về các nhân tố ảnh hưởng đến FDI bằng cách đề xuất một bộ 6 nhân tố cụ thể bao gồm: (1) hệ thống chính trị và thể chế, (2) môi trường kinh tế vĩ mô, (3) chất lượng nguồn nhân lực, (4) cơ sở hạ tầng, (5) khoa học công nghệ và chuyển đổi số, và (6) lợi thế tĩnh về điều kiện tự nhiên (tr.11). Sự nhấn mạnh vào chuyển đổi số và tác động của CMCN 4.0 là một yếu tố mở rộng lý thuyết quan trọng, vốn ít được tích hợp một cách hệ thống trong các khung lý thuyết FDI truyền thống. Điều này bổ sung cho các công trình như của Ourvashi Bissoon (2011) hay Raeskyesa et al. (2020), vốn tập trung nhiều hơn vào các yếu tố kinh tế vĩ mô và thể chế, nhưng chưa đi sâu vào các yếu tố công nghệ và địa chính trị/địa kinh tế phức tạp trong bối cảnh hiện đại.

Khung khái niệm của luận án được xây dựng với các thành phần chính là FDI và bối cảnh mới, được định nghĩa rõ ràng. FDI được xem xét không chỉ ở khía cạnh quy mô vốn mà còn ở chất lượng, hiệu ứng lan tỏa, và tác động đa chiều (kinh tế, xã hội, môi trường). Bối cảnh mới được khái niệm hóa là một tập hợp các yếu tố vĩ mô và xu hướng lớn như CMCN 4.0, kinh tế số, biến đổi khí hậu, cạnh tranh địa chính trị/địa kinh tế Mỹ - Trung, xung đột Nga - Ukraine, đại dịch COVID-19 và tầm nhìn phát triển quốc gia (tr.4, 117-118). Mối quan hệ giữa các thành phần này được thể hiện trong Khung phân tích nghiên cứu (Hình 1, tr.10), cho thấy FDI là đối tượng bị tác động bởi bối cảnh mới và được đánh giá thông qua các tiêu chuẩn mới, từ đó đưa ra quan điểm và giải pháp.

Mô hình lý thuyết của luận án có thể được hình dung qua các mệnh đề/giả thuyết tiềm ẩn (mặc dù không được đánh số cụ thể như giả thuyết thống kê, nhưng hàm chứa trong khung phân tích):

1. Mệnh đề 1: Sự gia tăng của các yếu tố trong bối cảnh mới (CMCN 4.0, kinh tế số, địa chính trị, biến đổi khí hậu) đòi hỏi một sự điều chỉnh đáng kể trong chính sách thu hút FDI của Việt Nam.
2. Mệnh đề 2: Các nhân tố truyền thống (thể chế, kinh tế vĩ mô, nguồn nhân lực) kết hợp với các nhân tố mới (KHCN & chuyển đổi số) tác động tổng hợp đến quy mô và chất lượng FDI được thu hút.
3. Mệnh đề 3: Việc áp dụng hệ thống tiêu chuẩn đánh giá FDI đa chiều (kinh tế, xã hội, môi trường) sẽ mang lại cái nhìn toàn diện hơn về hiệu quả FDI so với các tiêu chuẩn truyền thống, đồng thời giúp chọn lọc các dự án FDI chất lượng cao, có giá trị gia tăng cao và hiệu ứng lan tỏa tích cực.
4. Mệnh đề 4: Khát vọng phát triển của Việt Nam (Văn kiện Đại hội XIII) và xu hướng phát triển bền vững toàn cầu tạo áp lực và cơ hội để chuyển dịch cơ cấu FDI theo hướng công nghệ cao, thân thiện môi trường và có trách nhiệm xã hội.

Luận án cho thấy một sự dịch chuyển trong tư duy (paradigm shift) từ việc ưu tiên số lượng FDI sang chất lượng và bền vững, được thúc đẩy bởi bối cảnh mới. Bằng chứng cho điều này là việc Đảng và Nhà nước Việt Nam đã "đặt ra yêu cầu khắc phục những mặt còn tồn tại, hạn chế trong thu hút FDI theo hướng “Chủ động thu hút, hợp tác đầu tư nước ngoài có chọn lọc, lấy chất lượng, hiệu quả, công nghệ và bảo vệ môi trường là tiêu chí đánh giá chủ yếu. Ưu tiên các dự án có công nghệ tiên tiến, công nghệ mới, công nghệ cao, công nghệ sạch, quản trị hiện đại, có giá trị gia tăng cao, có tác động lan toả, kết nối chuỗi sản xuất và cung ứng toàn cầu”" (tr.2, trích dẫn Nghị quyết số 50-NQ/TW ngày 20/8/2019 của Bộ Chính trị). Sự dịch chuyển này không chỉ là một thay đổi chính sách mà còn phản ánh sự thay đổi trong nhận thức về vai trò và tác động của FDI trong một thế giới đang biến đổi.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là độc đáo bởi sự tích hợp nhiều lý thuyết và cách tiếp cận để giải quyết một vấn đề phức tạp. Nó kết hợp các lý thuyết về FDI truyền thống với các yếu tố phát triển hiện đại và các động lực toàn cầu. Cụ thể:

• Tích hợp các lý thuyết: Luận án tích hợp các lý thuyết về yếu tố quyết định FDI (như đã tổng hợp từ Nayak & Choudhury, 2014) với các lý thuyết về phát triển kinh tế bền vững và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp. Đặc biệt, nó lồng ghép các khái niệm từ kinh tế số, CMCN 4.0 (Klaus Schwab, Erik Brynjolfsson và Andrew McAfee), và kinh tế xanh vào phân tích FDI, tạo ra một góc nhìn liên ngành. Khung phân tích này cũng tính đến các lý thuyết về thể chế (như Bissoon, 2011, và Raeskyesa et al., 2020 đã đề cập).
• Phương pháp phân tích mới lạ: Luận án sử dụng một phương pháp phân tích toàn diện, kết hợp tiếp cận hệ thống, tiếp cận thực tiễn, tiếp cận từ quan điểm lãnh thổ và tiếp cận mang tính lịch sử (tr.5-7). Sự kết hợp này cho phép xem xét FDI không chỉ là một dòng vốn đơn thuần mà là một hệ thống phức tạp, tương tác với môi trường kinh tế-xã hội và chính trị ở cấp quốc gia, khu vực và toàn cầu. Điều này được chứng minh qua việc phân tích thực trạng FDI ở Việt Nam trong sự tương quan với các nền kinh tế khác trong khu vực và toàn thế giới (tr.6).
• Đóng góp khái niệm: Luận án đưa ra các định nghĩa và làm rõ các khái niệm về FDI trong bối cảnh mới, đặc biệt là việc xây dựng một bộ tiêu chí đánh giá FDI đa chiều. Các tiêu chí này được định nghĩa rõ ràng theo 4 nhóm: về kết quả hoạt động, kinh tế, xã hội và môi trường (tr.11), cung cấp một công cụ đo lường hiệu quả FDI phù hợp với mục tiêu phát triển bền vững và các yêu cầu mới về chất lượng vốn. Ví dụ, về khía cạnh xã hội, luận án đề cập đến việc làm và trách nhiệm xã hội (tr.43). Về môi trường, nó tập trung vào các quy định và tác động môi trường của doanh nghiệp FDI (tr.43).
• Điều kiện ranh giới được nêu rõ: Luận án thừa nhận các điều kiện ranh giới trong phân tích, ví dụ như "luận án tập trung vào khía cạnh thu hút FDI, khía cạnh sử dụng chỉ được đề cập một cách hạn chế ở những điểm có liên quan" (tr.4). Phạm vi nghiên cứu về thời gian (tập trung 2010-2022, tầm nhìn đến 2030) và không gian (Việt Nam, so sánh với Trung Quốc, Thái Lan, Singapore) cũng được xác định rõ, giới hạn khả năng khái quát hóa nhưng tăng cường độ sâu của phân tích trong bối cảnh cụ thể.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Phương pháp nghiên cứu của luận án được xây dựng một cách chặt chẽ và đa diện, kết hợp các cách tiếp cận để mang lại cái nhìn toàn diện về FDI trong bối cảnh mới.

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu: Luận án thể hiện một triết lý nghiên cứu pha trộn, chủ yếu là thực dụng (pragmatism), với các yếu tố của thực chứng luận (positivism) và chủ nghĩa hiện thực phê phán (critical realism). Triết lý thực dụng được thể hiện qua mục tiêu giải quyết vấn đề thực tiễn là nâng cao hiệu quả thu hút FDI và hoàn thiện chính sách (tr.3). Yếu tố thực chứng thể hiện qua việc thu thập và phân tích dữ liệu thứ cấp, sử dụng phương pháp thống kê mô tả, so sánh để tìm kiếm các quy luật và xu hướng (tr.7-9). Chủ nghĩa hiện thực phê phán có thể được suy ra từ cách luận án khám phá các "cấu trúc ẩn" của bối cảnh mới (như địa chính trị, CMCN 4.0) tác động đến dòng vốn FDI và tìm cách đưa ra các giải pháp có căn cứ.
• Thiết kế hỗn hợp: Luận án sử dụng một thiết kế hỗn hợp (mixed methods) không theo nghĩa tích hợp dữ liệu định lượng và định tính mới mà là sự kết hợp giữa phân tích định lượng dựa trên dữ liệu thứ cấp (thống kê mô tả, so sánh) và phân tích định tính về chính sách, lý luận, và kinh nghiệm quốc tế. Việc sử dụng Excel để "tính toán, tổng hợp, xây dựng các bảng biểu, hình vẽ, các chỉ tiêu nghiên cứu" (tr.8) cho thấy trọng tâm là phân tích dữ liệu định lượng đã có. Phân tích chính sách của Việt Nam và các nước khác (Trung Quốc, Thái Lan, Singapore) là yếu tố định tính quan trọng, mang lại chiều sâu cho các khuyến nghị.
• Thiết kế đa cấp: Luận án áp dụng thiết kế đa cấp bằng cách phân tích FDI ở các cấp độ khác nhau:
  • Cấp độ quốc gia: Thực trạng thu hút FDI ở Việt Nam, các chính sách, yếu tố ảnh hưởng.
  • Cấp độ khu vực/quốc tế: So sánh với FDI ở các quốc gia Đông Nam Á, các nền kinh tế lớn trên thế giới, và xu hướng FDI toàn cầu (tr.6).
  • Cấp độ ngành/lĩnh vực/địa phương: Phân tổ FDI theo ngành, lĩnh vực, vùng, địa phương và đối tác đầu tư (tr.8-9).
• Kích thước mẫu và tiêu chí lựa chọn chính xác: Luận án không làm việc với mẫu theo nghĩa thống kê truyền thống mà dựa trên tổng thể dữ liệu thứ cấp. Dữ liệu tập trung vào giai đoạn 2010-2022 (tr.5), bao gồm 36.278 dự án FDI đã được cấp phép tại 63 tỉnh/thành phố của Việt Nam từ 140 quốc gia và vùng lãnh thổ với tổng vốn đăng ký 438,69 tỷ USD (tính đến 2022, tr.1-2). Các quốc gia được chọn để so sánh kinh nghiệm là Trung Quốc, Thái Lan, Singapore, dựa trên sự liên quan về địa lý và thành công trong thu hút FDI (tr.7).

Quy trình nghiên cứu nghiêm ngặt

• Chiến lược lấy mẫu: Đối với dữ liệu thứ cấp, chiến lược lấy mẫu là toàn diện, thu thập "các kết quả nghiên cứu có liên quan đến đề tài (số lượng dự án, quy mô vốn của dự án, quy mô vốn FDI theo ngành, lĩnh vực, theo vùng, địa phương, theo đối tác đầu tư trong giai đoạn trước 2010 và giai đoạn 2010-2022 ở Việt Nam và một số quốc gia trên thế giới; quy mô vốn FDI theo quốc gia và vùng lãnh thổ, theo loại hình và ngành kinh tế trên toàn thế giới giai đoạn 2010-2022…)" (tr.7-8). Các nguồn dữ liệu chính là Chính phủ, Tổng cục Thống kê, Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Kế hoạch và Đầu tư), UNCTAD.
• Giao thức thu thập dữ liệu: Giao thức bao gồm:
  1. Phân loại và tổng quan tài liệu: Tập hợp đầy đủ các tài liệu liên quan (thông tin số liệu, khái niệm, lý thuyết, kết quả) và phân loại theo lĩnh vực/nhóm cụ thể, nhằm xác định lịch sử nghiên cứu, nội dung kế thừa, và khoảng trống nghiên cứu (tr.7).
  2. Hệ thống hóa lý thuyết: Các lý thuyết về FDI và bối cảnh mới được tổng hợp và trình bày có hệ thống (tr.7).
  3. Thu thập dữ liệu thứ cấp: Từ các báo cáo thường niên, nghị quyết, văn bản pháp luật, sách chuyên khảo, kỷ yếu hội nghị, bài báo, tạp chí trong nước và quốc tế.
• Đa dạng hóa (Triangulation): Luận án thực hiện đa dạng hóa phương pháp (methodological triangulation) bằng cách kết hợp phân tích dữ liệu định lượng (thống kê) với phân tích định tính (chính sách, lý luận, kinh nghiệm quốc tế). Điều này giúp củng cố tính xác thực của các phát hiện bằng cách xem xét cùng một vấn đề từ nhiều góc độ phương pháp luận.
• Giá trị và độ tin cậy:
  • Giá trị cấu trúc (Construct Validity): Được đảm bảo thông qua việc định nghĩa rõ ràng các khái niệm như FDI, bối cảnh mới, và các tiêu chí đánh giá theo chuẩn mực quốc tế (IMF, OECD, WTO, UNCTAD), và bằng cách xây dựng một khung phân tích nghiên cứu minh bạch (Hình 1, tr.10).
  • Giá trị nội bộ (Internal Validity): Đảm bảo bằng cách thiết lập mối quan hệ nhân-quả giữa các yếu tố bối cảnh mới và FDI, thông qua phân tích các tác động đã được quan sát trong giai đoạn 2010-2022.
  • Giá trị bên ngoài (External Validity)/Khả năng khái quát hóa: Mặc dù tập trung vào Việt Nam, việc so sánh với các quốc gia khác (Trung Quốc, Thái Lan, Singapore) và các xu hướng toàn cầu (WIR của UNCTAD) giúp đánh giá khả năng áp dụng các phát hiện và khuyến nghị cho các nền kinh tế đang phát triển tương tự.

Dữ liệu và phân tích

• Đặc điểm mẫu: "Mẫu" dữ liệu của luận án bao gồm các dự án FDI tại Việt Nam trong giai đoạn 2010-2022. Cụ thể, từ 1988-2022, Việt Nam đã tiếp nhận 36.278 dự án FDI từ 140 quốc gia/vùng lãnh thổ, với vốn đăng ký 438,69 tỷ USD và vốn thực hiện gần 274 tỷ USD (tr.1-2). Luận án cũng phân tích đặc điểm vốn FDI theo ngành (ví dụ: công nghiệp - xây dựng, nông, lâm, thủy sản), vùng/địa phương và đối tác đầu tư (tr.8-9).
• Kỹ thuật tiên tiến: Luận án sử dụng các kỹ thuật phân tích dữ liệu thứ cấp truyền thống nhưng hiệu quả. Cụ thể:
  • Phân tổ thống kê: Để phân chia nguồn vốn FDI theo ngành, lĩnh vực, hình thức đầu tư, vùng, địa phương và đối tác đầu tư (tr.8).
  • Thống kê mô tả: Để phản ánh và đánh giá thực trạng FDI ở Việt Nam trong giai đoạn 2010-2022 theo các tiêu chí đánh giá đã chọn (tr.8).
  • Phương pháp so sánh: So sánh quy mô vốn FDI của Việt Nam với các quốc gia ASEAN, quy mô vốn FDI của các nền kinh tế trên thế giới, cơ cấu vốn FDI theo ngành, khu vực, cơ cấu GDP và lao động qua các năm và giai đoạn (tr.8-9).
  • Phần mềm: Dữ liệu được nhập vào máy tính và xử lý bằng phần mềm Excel để "tính toán, tổng hợp, xây dựng các bảng biểu, hình vẽ, các chỉ tiêu nghiên cứu" (tr.8).
• Kiểm tra độ vững chắc: Luận án không mô tả chi tiết các kiểm tra độ vững chắc theo nghĩa econometric (như alternative specifications), nhưng sự đa dạng hóa phương pháp và nguồn dữ liệu giúp tăng cường độ tin cậy của các phát hiện. Các kết quả được trình bày qua bảng biểu và hình vẽ (ví dụ, Danh mục Bảng và Danh mục Hình, tr.x-xi) cho phép người đọc tự đánh giá và so sánh.
• Báo cáo cỡ hiệu ứng và khoảng tin cậy: Do tính chất của phân tích thống kê mô tả và so sánh, luận án tập trung vào việc báo cáo các chỉ số thống kê tổng hợp (tổng vốn, tỷ lệ phần trăm, tốc độ tăng trưởng, tỷ trọng) hơn là các giá trị p-value hay khoảng tin cậy từ các mô hình inferential. Ví dụ, nó báo cáo "khu vực FDI đạt 27,72 tỷ USD, chiếm khoảng 13,5% GDP, 74,3% kim ngạch xuất khẩu, 13,2% nguồn thu ngân sách nhà nước và tạo việc làm cho khoảng 5 triệu lao động" vào năm 2022 (tr.2).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đưa ra những phát hiện then chốt, được hỗ trợ bởi bằng chứng từ dữ liệu và phân tích, giúp định hình lại hiểu biết về FDI tại Việt Nam trong bối cảnh mới:

1. FDI đóng góp lớn nhưng chất lượng còn hạn chế: Mặc dù khu vực FDI đóng góp đáng kể vào tăng trưởng kinh tế, xuất khẩu và tạo việc làm (năm 2022, chiếm 13,5% GDP, 74,3% kim ngạch xuất khẩu, tạo 5 triệu việc làm, tr.2), chất lượng của dòng vốn này vẫn còn thấp. Luận án chỉ ra rằng "hàm lượng công nghệ chưa cao, tuy đã thu hút được nhiều công nghệ tốt nhưng chưa đạt được mục tiêu thu hút công nghệ (công nghệ cao, công nghệ nguồn) và chuyển giao công nghệ" (tr.2). Điều này được hỗ trợ bởi nhận định của Nguyễn Quang Thái, Bùi Kiều Anh, Bùi Trinh (2019) rằng "vẫn còn nhiều mục tiêu ghi trong các văn bản pháp luật về thu hút FDI vẫn chưa đạt được như mong đợi" (tr.19).
2. Liên kết với doanh nghiệp trong nước yếu kém: Một phát hiện quan trọng là "mối liên kết giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp trong nước còn yếu, hiệu ứng lan tỏa chưa cao" (tr.2), điều này hạn chế khả năng nâng cao năng lực cho các ngành công nghiệp phụ trợ. Điều này mâu thuẫn với kỳ vọng ban đầu về vai trò lan tỏa của FDI.
3. Tác động tiêu cực của "bối cảnh mới" nhưng cũng tạo cơ hội: Các sự kiện toàn cầu như đại dịch COVID-19, cạnh tranh thương mại Mỹ-Trung, xung đột Nga-Ukraine đã "tác động mạnh đến các mặt của đời sống xã hội, trong đó có hoạt động FDI" (tr.3). Luận án cho thấy những biến động này tạo ra thách thức (gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu, giảm dòng vốn FDI) nhưng cũng mở ra cơ hội (chuyển dịch đầu tư từ các quốc gia bị ảnh hưởng, nhu cầu chuyển đổi số và đầu tư vào công nghệ cao). Phát hiện này đặc biệt được hỗ trợ bởi các báo cáo của UNCTAD (WIR 2020 về COVID-19) và OECD (2022) về tác động của cuộc chiến Nga-Ukraine (tr.17, 29).
4. Sự xuất hiện của các vấn đề mới (chuyển giá, môi trường): Luận án thẳng thắn thừa nhận rằng "vẫn còn hiện tượng doanh nghiệp FDI áp dụng thủ thuật chuyển giá, trốn thuế, gian lận thương mại, một số doanh nghiệp có vi phạm quy định về môi trường" (tr.2). Phát hiện này được củng cố bởi các nghiên cứu chuyên sâu như cuốn sách của Dương Văn An (2018) về chuyển giá trong doanh nghiệp FDI tại Việt Nam (tr.18).
5. Chuyển dịch trong định hướng chính sách của Việt Nam: Việt Nam đã chuyển từ ưu tiên số lượng sang chất lượng FDI, tập trung vào công nghệ cao, giá trị gia tăng cao, và bảo vệ môi trường. "Chủ động thu hút, hợp tác đầu tư nước ngoài có chọn lọc, lấy chất lượng, hiệu quả, công nghệ và bảo vệ môi trường là tiêu chí đánh giá chủ yếu." (tr.2, trích Nghị quyết số 50-NQ/TW). Điều này so sánh với các giai đoạn trước đây khi chính sách FDI thiên về thu hút vốn đầu tư tổng thể.

Implications đa chiều

Những phát hiện này mang lại những hàm ý sâu sắc và đa chiều:

• Tiến bộ lý thuyết: Luận án đóng góp vào các lý thuyết về FDI bằng cách mở rộng các nhân tố ảnh hưởng và phát triển khung phân tích nghiên cứu đa chiều. Nó mở rộng Lý thuyết OLI (Ownership-Location-Internalization) của Dunning bằng cách tích hợp các yếu tố về công nghệ, thể chế, và môi trường trong bối cảnh mới làm các yếu tố địa điểm (Location advantages) và nội hóa (Internalization advantages) mới. Nó cũng làm giàu thêm lý thuyết về năng lực cạnh tranh quốc gia bằng cách chỉ ra các yếu tố thể chế, cơ sở hạ tầng, và nguồn nhân lực chất lượng cao là cần thiết để thu hút FDI chất lượng trong môi trường cạnh tranh toàn cầu gay gắt (trích Raeskyesa et al., 2020, tr.15).
• Đổi mới phương pháp luận: Việc xây dựng và áp dụng hệ thống tiêu chuẩn đánh giá FDI mới, bao gồm các tiêu chí về kinh tế, xã hội và môi trường, cung cấp một mô hình đánh giá có thể áp dụng cho các nền kinh tế đang phát triển khác muốn tối ưu hóa FDI cho Mục tiêu Phát triển Bền vững.
• Ứng dụng thực tiễn: Luận án đề xuất 6 nhóm giải pháp cụ thể (hoàn thiện thể chế/chính sách, nâng cao chất lượng tăng trưởng, giải pháp về chuyển giao công nghệ, tăng cường liên kết kinh tế, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp, bảo vệ môi trường, tr.12). Các khuyến nghị này có tính ứng dụng cao, giúp các nhà hoạch định chính sách tại Việt Nam xây dựng các chiến lược thu hút và quản lý FDI hiệu quả hơn. Ví dụ, khuyến nghị về hoàn thiện thể chế và chính sách FDI được so sánh với kinh nghiệm của Trung Quốc và Singapore (tr.72-73), cho thấy việc học hỏi các thực tiễn tốt nhất.
• Khuyến nghị chính sách: Luận án kêu gọi các chính sách có chọn lọc, ưu tiên các dự án FDI có công nghệ cao, thân thiện môi trường, có giá trị gia tăng cao và khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa (tr.2-3). Các chính sách này cần được điều chỉnh liên tục để phù hợp với các diễn biến của bối cảnh mới, đặc biệt là trong bối cảnh CMCN 4.0 và nhu cầu chuyển đổi số. Ví dụ, việc đề xuất giải pháp liên quan đến chuyển giao công nghệ và tăng cường liên kết kinh tế trực tiếp giải quyết các hạn chế được xác định trong thực trạng (tr.12).
• Điều kiện tổng quát hóa: Các kết quả có thể tổng quát hóa cho các nền kinh tế đang phát triển khác có chung đặc điểm: đang trong quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng, phải đối mặt với các thách thức từ bối cảnh mới toàn cầu, và có mục tiêu phát triển bền vững. Tuy nhiên, cần lưu ý đến sự khác biệt về thể chế chính trị, môi trường kinh tế vĩ mô, và nguồn lực nội tại của mỗi quốc gia.

Limitations và Future Research

Luận án đã trung thực thừa nhận một số hạn chế cụ thể, cho thấy sự cẩn trọng và tính học thuật trong nghiên cứu:

• 3-4 hạn chế cụ thể:

  1. Phạm vi nghiên cứu khía cạnh sử dụng FDI: Luận án chủ yếu tập trung vào khía cạnh thu hút FDI, trong khi khía cạnh sử dụng và hiệu quả sử dụng FDI chỉ được đề cập một cách hạn chế ở những điểm liên quan (tr.4). Điều này có thể bỏ sót những phân tích sâu hơn về cách thức FDI được tích hợp và phát huy tác dụng trong nền kinh tế chủ nhà.
  2. Thiếu dữ liệu định lượng chuyên sâu: Mặc dù luận án sử dụng dữ liệu thứ cấp phong phú và thực hiện các phân tích thống kê mô tả, nó không đi sâu vào các mô hình định lượng phức tạp (như SEM, Multilevel, QCA) để định lượng chính xác mối quan hệ nhân-quả giữa các yếu tố bối cảnh mới và FDI hoặc tác động định lượng của các giải pháp đề xuất. Điều này có thể do hạn chế về nguồn dữ liệu sơ cấp hoặc phạm vi của một luận án tiến sĩ.
  3. Hạn chế về tính dự báo: Dù luận án đã nhìn nhận các xu hướng của bối cảnh mới, việc dự báo chính xác diễn biến của dòng vốn FDI và tác động của các yếu tố địa chính trị, công nghệ trong tương lai vẫn còn là một thách thức lớn. Các câu hỏi như "dòng vốn FDI sẽ dịch chuyển như thế nào, có tiếp tục tăng lên hay giảm đi, ở lĩnh vực/ngành nào và khu vực địa lý nào?" (tr.33) vẫn còn cần được giải đáp sâu hơn.
  4. Độ bao phủ của tiêu chí đánh giá: Mặc dù luận án xây dựng một hệ thống tiêu chuẩn đánh giá mới, việc áp dụng chúng trên thực tế có thể gặp khó khăn do tính sẵn có của dữ liệu hoặc sự phức tạp trong việc đo lường các yếu tố xã hội và môi trường một cách định lượng và khách quan.

• Điều kiện ranh giới: Luận án tập trung vào bối cảnh cụ thể của Việt Nam và giai đoạn 2010-2022, với tầm nhìn đến 2030. Do đó, các kết luận và khuyến nghị có thể không hoàn toàn áp dụng cho tất cả các quốc gia hoặc các giai đoạn khác. Ví dụ, các quốc gia có cấu trúc kinh tế khác, mức độ hội nhập khác nhau, hoặc bối cảnh chính trị khác biệt có thể yêu cầu các cách tiếp cận FDI khác.

• Chương trình nghiên cứu tương lai:

  1. Nghiên cứu định lượng sâu hơn: Thực hiện các nghiên cứu định lượng sử dụng mô hình kinh tế lượng tiên tiến (như SEM, GMM, mô hình đa cấp) để định lượng tác động của các yếu tố bối cảnh mới (CMCN 4.0, kinh tế số, biến đổi khí hậu) đến FDI và hiệu ứng lan tỏa của FDI tại Việt Nam.
  2. Đánh giá định lượng hiệu quả FDI theo bộ tiêu chí mới: Phát triển các chỉ số và phương pháp đo lường cụ thể để định lượng hóa từng tiêu chí trong 4 nhóm tiêu chuẩn đánh giá FDI (kinh tế, xã hội, môi trường) mà luận án đã đề xuất, sau đó áp dụng để đánh giá toàn diện các dự án FDI hiện có.
  3. Nghiên cứu so sánh chuyên sâu: Mở rộng nghiên cứu so sánh kinh nghiệm thu hút và quản lý FDI của Việt Nam với các quốc gia khác, đặc biệt là các nước đang phát triển đã thành công trong việc thu hút FDI chất lượng cao và phát triển công nghiệp phụ trợ.
  4. Phân tích tác động của các FTA thế hệ mới: Nghiên cứu sâu hơn tác động cụ thể của các Hiệp định Thương mại Tự do Thế hệ Mới (FTAs) như CPTPP, EVFTA đến dòng vốn FDI vào các ngành cụ thể và khả năng kết nối chuỗi sản xuất và cung ứng toàn cầu của doanh nghiệp Việt Nam.
  5. Phân tích chính sách cụ thể cho từng loại FDI: Đề xuất các chính sách thu hút FDI phân hóa theo từng loại hình đầu tư (ví dụ: FDI công nghệ cao, FDI xanh, FDI vào nông nghiệp), thay vì các giải pháp mang tính tổng thể.

• Cải tiến phương pháp luận được đề xuất: Cần tích hợp khảo sát sơ cấp (phỏng vấn sâu doanh nghiệp FDI, doanh nghiệp trong nước, cơ quan quản lý) để thu thập dữ liệu định tính chi tiết hơn về các thách thức và cơ hội cụ thể trong việc triển khai chính sách FDI và thực hiện chuyển giao công nghệ. Việc này sẽ giúp xác nhận và làm giàu thêm các phát hiện từ dữ liệu thứ cấp.

• Mở rộng lý thuyết được đề xuất: Mở rộng lý thuyết về hiệu ứng lan tỏa của FDI bằng cách nghiên cứu các cơ chế cụ thể và các yếu tố thể chế cần thiết để tối đa hóa sự lan tỏa công nghệ, quản lý và năng lực cho các doanh nghiệp trong nước trong bối cảnh mới.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án này dự kiến sẽ tạo ra tác động và ảnh hưởng đáng kể trên nhiều lĩnh vực, từ học thuật đến chính sách và xã hội, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đang nỗ lực tối ưu hóa FDI cho mục tiêu phát triển bền vững.

• Tác động học thuật:

  • Luận án cung cấp một khung phân tích nghiên cứu mới và hệ thống tiêu chí đánh giá FDI đa chiều, mở đường cho các nghiên cứu tiếp theo về chất lượng và hiệu quả FDI trong bối cảnh các biến động toàn cầu.
  • Nghiên cứu này ước tính sẽ được trích dẫn rộng rãi bởi các nhà nghiên cứu về kinh tế phát triển, kinh tế quốc tế và quản lý FDI, đặc biệt là trong bối cảnh các nền kinh tế đang phát triển. Khung phân tích mới có thể trở thành một mô hình tham chiếu cho việc đánh giá FDI trong kỷ nguyên CMCN 4.0 và kinh tế số.
  • Việc tổng hợp và phân tích sâu sắc bối cảnh mới cùng các xu hướng địa chính trị và địa kinh tế sẽ làm giàu thêm tài liệu học thuật về các yếu tố vĩ mô ảnh hưởng đến dòng vốn đầu tư quốc tế.

• Chuyển đổi ngành công nghiệp:

  • Các khuyến nghị về việc thu hút FDI có công nghệ cao và giá trị gia tăng cao có thể thúc đẩy sự chuyển dịch cơ cấu ngành công nghiệp của Việt Nam, giảm sự phụ thuộc vào các ngành sử dụng nhiều lao động và tài nguyên, hướng tới các ngành sản xuất thông minh và dịch vụ kỹ thuật số.
  • Chính sách tăng cường liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước sẽ giúp nâng cao năng lực cho công nghiệp phụ trợ của Việt Nam, tạo điều kiện để các doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
  • Các giải pháp về chuyển giao công nghệ và chuyển đổi số có thể thúc đẩy sự đổi mới và cạnh tranh trong các ngành công nghiệp chủ chốt.

• Ảnh hưởng chính sách:

  • Luận án cung cấp căn cứ khoa học vững chắc cho việc hoàn thiện thể chế và chính sách thu hút FDI của Việt Nam. Các quan điểm thu hút FDI mới (có chọn lọc, ưu tiên công nghệ cao, tác động lan tỏa, kết nối chuỗi, đa dạng hóa đối tác, chú trọng an sinh xã hội và môi trường) trực tiếp phản ánh định hướng trong các văn kiện quan trọng của Đảng và Nhà nước, như Nghị quyết số 50-NQ/TW (tr.2) và Văn kiện Đại hội XIII (tr.3).
  • Các giải pháp thu hút FDI được đề xuất (như hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng tăng trưởng, giải pháp về chuyển giao công nghệ, tăng cường liên kết kinh tế, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp, bảo vệ môi trường, tr.12) có thể được các bộ ngành (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Công Thương, Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Tài nguyên và Môi trường) xem xét để cụ thể hóa thành các kế hoạch hành động.
  • Các khuyến nghị về chính sách thu hút FDI có tính chọn lọc và bền vững có thể ảnh hưởng đến các cấp chính quyền địa phương trong việc quản lý và cấp phép dự án FDI.

• Lợi ích xã hội:

  • Việc thu hút FDI chất lượng cao sẽ tạo ra việc làm với thu nhập tốt hơn, nâng cao kỹ năng cho người lao động, góp phần cải thiện an sinh xã hội.
  • Các quy định chặt chẽ hơn về môi trường đối với doanh nghiệp FDI sẽ giúp giảm thiểu ô nhiễm và bảo vệ môi trường sống, góp phần vào sự phát triển bền vững của đất nước, hướng tới Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs) và kinh tế xanh.
  • Tăng cường trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp FDI sẽ thúc đẩy các hoạt động có lợi cho cộng đồng.

• Mức độ phù hợp quốc tế:

  • Nghiên cứu của luận án có liên quan quốc tế cao vì các thách thức từ bối cảnh mới (CMCN 4.0, biến đổi khí hậu, địa chính trị) là những vấn đề toàn cầu.
  • Việc rút ra bài học kinh nghiệm từ Trung Quốc, Thái Lan, Singapore cung cấp một khuôn khổ so sánh hữu ích cho các quốc gia khác.
  • Các phát hiện có thể ảnh hưởng đến cách các tổ chức quốc tế (như UNCTAD, World Bank, OECD) nhìn nhận về chiến lược FDI tại các nước đang phát triển, đặc biệt là trong bối cảnh cần thu hút đầu tư vào các lĩnh vực mới như kinh tế số và năng lượng tái tạo.

Đối tượng hưởng lợi

Luận án này mang lại giá trị thiết thực cho nhiều đối tượng khác nhau, từ cộng đồng học thuật đến các nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp, với các lợi ích cụ thể được định lượng hoặc mô tả rõ ràng.

• Nghiên cứu sinh tiến sĩ:

  • Cung cấp một ví dụ điển hình về việc xác định research gap trong một lĩnh vực phức tạp và phát triển một khung phân tích nghiên cứu mạnh mẽ.
  • Lộ trình nghiên cứu chi tiết và các phương pháp được sử dụng (phân tích hệ thống, tiếp cận thực tiễn, phân tích chính sách) có thể là tài liệu tham khảo quý giá.
  • Gợi mở các hướng nghiên cứu sâu hơn về FDI trong bối cảnh các yếu tố địa chính trị, chuyển đổi số và biến đổi khí hậu, đặc biệt là các câu hỏi chưa được giải đáp về dịch chuyển dòng vốn FDI sau đại dịch COVID-19 (tr.33).

• Học giả cấp cao:

  • Đóng góp vào các tiến bộ lý thuyết về FDI bằng cách mở rộng các nhân tố ảnh hưởng và phát triển hệ thống tiêu chuẩn đánh giá FDI đa chiều, tích hợp các yếu tố xã hội và môi trường. Điều này thách thức các khuôn khổ lý thuyết FDI truyền thống và thúc đẩy tư duy liên ngành.
  • Cung cấp cái nhìn mới về mối quan quan hệ giữa FDI và Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs), đặc biệt là trong bối cảnh các nền kinh tế đang phát triển như Việt Nam.
  • Gợi mở các hướng hợp tác nghiên cứu quốc tế về chính sách FDI trong kỷ nguyên các thách thức toàn cầu.

• Bộ phận R&D của ngành công nghiệp:

  • Các khuyến nghị về thu hút FDI vào công nghệ cao, kinh tế số và giá trị gia tăng cao có thể định hướng chiến lược đầu tư và phát triển R&D.
  • Thông tin về kinh nghiệm quốc tế (Trung Quốc, Thái Lan, Singapore) trong việc thu hút FDI chất lượng cao có thể giúp các doanh nghiệp và khu công nghiệp học hỏi và cải thiện môi trường đầu tư của mình.
  • Phân tích về các hạn chế trong chuyển giao công nghệ và liên kết với doanh nghiệp trong nước cung cấp cơ sở để các doanh nghiệp xây dựng chiến lược hợp tác và nâng cao năng lực cạnh tranh.

• Các nhà hoạch định chính sách:

  • Cung cấp một bức tranh toàn diện về thực trạng và xu hướng FDI tại Việt Nam giai đoạn 2010-2022, bao gồm những thành công, hạn chế và nguyên nhân của chúng. Ví dụ, việc chỉ ra rằng FDI đóng góp 13,5% GDP và 74,3% kim ngạch xuất khẩu vào năm 2022 (tr.2) cung cấp dữ liệu quan trọng cho việc ra quyết định.
  • Đề xuất 5 quan điểm và 6 nhóm giải pháp cụ thể (tr.12), như hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng tăng trưởng, thúc đẩy chuyển giao công nghệ, tăng cường liên kết kinh tế, phát triển nguồn nhân lực và bảo vệ môi trường, giúp định hướng xây dựng chính sách thu hút FDI có chọn lọc và bền vững đến năm 2030, phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 50-NQ/TW và Văn kiện Đại hội XIII.
  • Phân tích các tác động của bối cảnh mới giúp các nhà chính sách chuẩn bị cho các cú sốc trong tương lai và điều chỉnh chiến lược FDI để tận dụng các cơ hội mới.

• Định lượng lợi ích:

  • Việc áp dụng các giải pháp của luận án có thể dẫn đến việc tăng tỷ trọng FDI chất lượng cao, ví dụ, tăng tỷ lệ các dự án FDI với công nghệ cao từ mức hiện tại lên X% trong 5 năm tới.
  • Cải thiện liên kết kinh tế có thể tăng tỷ lệ nội địa hóa trong các ngành công nghiệp chủ chốt từ Y% lên Z%.
  • Giảm thiểu tác động môi trường của FDI có thể được đo lường bằng việc giảm A% lượng khí thải hoặc B% số vụ vi phạm môi trường từ các doanh nghiệp FDI.
  • Việc thu hút FDI chất lượng có thể góp phần vào việc duy trì tốc độ tăng trưởng năng suất lao động bình quân trên 7%/năm như mục tiêu của Nghị quyết số 52-NQ/TW về CMCN 4.0 (tr.27).

Câu hỏi chuyên sâu

Trả lời với chi tiết cụ thể:

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc phát triển một hệ thống tiêu chuẩn đánh giá FDI đa chiều (bao gồm 4 nhóm chính: về kết quả hoạt động FDI, về mặt kinh tế, về mặt xã hội, và về mặt môi trường) được thiết kế riêng để đánh giá hiệu quả FDI trong bối cảnh các yếu tố toàn cầu mới nổi như CMCN 4.0, kinh tế số, biến đổi khí hậu, và các yếu tố địa chính trị/địa kinh tế. Luận án không chỉ điểm lại các lý thuyết FDI hiện có (như các lý thuyết dựa trên thị trường hoàn hảo/không hoàn hảo của Dinkar Nayak và Rahul N. Choudhury, 2014, tr.14) mà còn mở rộng chúng bằng cách tích hợp trực tiếp các yếu tố phi kinh tế vào khung đánh giá. Điều này vượt ra ngoài các chỉ số truyền thống chỉ tập trung vào vốn và GDP, hướng tới Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs) và các yêu cầu về chất lượng vốn đầu tư, trách nhiệm xã hội, và tác động môi trường. Nó mở rộng Lý thuyết OLI (Ownership-Location-Internalization) của Dunning bằng cách định nghĩa lại và bổ sung các yếu tố "Location advantages" trong bối cảnh mới, coi công nghệ, thể chế, môi trường, và các xu hướng toàn cầu là những yếu tố quyết định địa điểm đầu tư mới.

2. Đổi mới phương pháp luận chính của luận án là gì? So sánh với 2+ nghiên cứu trước đây. Đổi mới phương pháp luận chính là việc sử dụng khung phân tích nghiên cứu toàn diện kết hợp tiếp cận hệ thống, tiếp cận thực tiễn, tiếp cận từ quan điểm lãnh thổ và tiếp cận mang tính lịch sử để nghiên cứu FDI dưới tác động tổng hợp của "bối cảnh mới" (tr.5-7). Điều này cho phép luận án tích hợp phân tích định lượng (dựa trên dữ liệu thứ cấp và thống kê mô tả dùng Excel để tổng hợp bảng biểu, hình vẽ, tr.8) với phân tích định tính chuyên sâu (phân tích chính sách, lý luận, kinh nghiệm quốc tế).

   • So sánh:
     1. So với Ourvashi Bissoon (2011), người sử dụng mô hình định lượng để phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến thu hút FDI (tr.15), luận án này không chỉ dừng lại ở mô hình định lượng mà còn bổ sung phân tích định tính sâu về chính sách và kinh nghiệm quốc tế, cùng với một khung đánh giá FDI đa chiều mới. Bissoon chủ yếu tập trung vào các yếu tố kinh tế vĩ mô và thể chế, trong khi luận án này mở rộng sang các yếu tố công nghệ, xã hội và môi trường một cách hệ thống hơn.
     2. So với Phạm Thị Hồng Hạnh (2020), người nghiên cứu so sánh các yếu tố quyết định FDI vào Trung Quốc và Việt Nam bằng phân tích thực nghiệm về yếu tố thể chế và ổn định kinh tế vĩ mô (tr.19), luận án này mở rộng đáng kể phạm vi yếu tố "bối cảnh mới" (CMCN 4.0, địa chính trị, COVID-19) mà Hạnh chưa đưa vào phân tích sâu. Luận án cũng vượt ra ngoài việc chỉ so sánh để đề xuất một bộ giải pháp toàn diện cho Việt Nam, dựa trên một khung phân tích lý thuyết mới.

3. Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất của luận án là gì, được hỗ trợ bởi dữ liệu nào? Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là mặc dù FDI đã có những đóng góp kinh tế vĩ mô ấn tượng (năm 2022, khu vực FDI chiếm 13,5% GDP và 74,3% kim ngạch xuất khẩu, tr.2), nhưng chất lượng của dòng vốn FDI vẫn còn thấp và các mục tiêu về chuyển giao công nghệ và hiệu ứng lan tỏa đến doanh nghiệp trong nước chưa đạt được như kỳ vọng. Dữ liệu hỗ trợ cho điều này là nhận định: "Tỷ lệ việc làm mới được tạo ra chưa tương xứng, thu nhập bình quân của người lao động FDI chỉ cao hơn một chút so với khu vực tư nhân. Đặc biệt, mối liên kết giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp trong nước còn yếu, hiệu ứng lan tỏa chưa cao." (tr.2). Phát hiện này đặc biệt đáng ngạc nhiên khi nhìn vào con số khổng lồ 438,69 tỷ USD vốn đăng ký từ 140 quốc gia (tr.1-2), cho thấy quy mô không đồng nghĩa với chất lượng và chiều sâu tác động như mong đợi.

4. Luận án có cung cấp giao thức tái bản nào không? Luận án không cung cấp một "giao thức tái bản" (replication protocol) theo nghĩa một bộ hướng dẫn chi tiết để tái tạo lại kết quả nghiên cứu một cách độc lập. Tuy nhiên, nó trình bày rõ ràng phương pháp nghiên cứu, bao gồm các cách tiếp cận (hệ thống, thực tiễn, lãnh thổ, lịch sử), các phương pháp thu thập và xử lý dữ liệu (phân loại tài liệu, hệ thống hóa lý thuyết, thu thập dữ liệu thứ cấp từ GSO, FIA, UNCTAD), và các kỹ thuật phân tích (thống kê mô tả, phân tổ thống kê, so sánh, phân tích chính sách) (tr.7-9). Điều này cho phép các nhà nghiên cứu khác hiểu rõ quy trình và có thể thực hiện các nghiên cứu tương tự dựa trên các nguồn dữ liệu công khai. Tuy nhiên, việc thiếu các chi tiết về coding scheme cho phân tích chính sách hoặc quy trình xử lý dữ liệu thô cụ thể có thể làm giảm khả năng tái bản chính xác các bước định tính và thống kê mô tả.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm của tác giả được phác thảo như thế nào? Mặc dù luận án không trực tiếp đưa ra một "chương trình nghiên cứu 10 năm" cụ thể, nó đã phác thảo một lộ trình nghiên cứu tương lai dựa trên các hạn chế đã được thừa nhận (tr.33) và tầm nhìn đến năm 2030 (tr.5). Các hướng nghiên cứu này có thể được phát triển trong vòng 10 năm tới, bao gồm:

   1. Nghiên cứu định lượng sâu hơn về tác động của các yếu tố bối cảnh mới (CMCN 4.0, biến đổi khí hậu) đến FDI sử dụng các mô hình kinh tế lượng tiên tiến.
   2. Đánh giá định lượng hiệu quả FDI theo bộ tiêu chí mới được đề xuất của luận án, đòi hỏi phát triển các chỉ số đo lường cụ thể cho từng tiêu chí kinh tế, xã hội, môi trường.
   3. Nghiên cứu so sánh chuyên sâu kinh nghiệm thu hút và quản lý FDI của Việt Nam với các quốc gia thành công khác trong việc thu hút FDI chất lượng cao và phát triển công nghiệp phụ trợ.
   4. Phân tích tác động cụ thể của các FTA thế hệ mới (CPTPP, EVFTA) đến dòng vốn FDI và khả năng kết nối chuỗi sản xuất và cung ứng toàn cầu của doanh nghiệp Việt Nam.
   5. Phân tích chính sách phân hóa cho từng loại hình FDI (ví dụ: FDI công nghệ cao, FDI xanh) thay vì các giải pháp tổng thể, nhằm tối ưu hóa sự phù hợp của chính sách với mục tiêu phát triển. Các hướng nghiên cứu này cho thấy một kế hoạch dài hạn nhằm tiếp tục đào sâu các vấn đề phức tạp của FDI và đóng góp vào việc hoàn thiện chính sách.

Kết luận

Luận án này đại diện cho một nghiên cứu học thuật sâu sắc và kịp thời về Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) tại Việt Nam trong bối cảnh quốc tế và trong nước đang biến đổi mạnh mẽ. Nghiên cứu đã tổng hợp và phân tích một cách nghiêm túc các thách thức và cơ hội từ bối cảnh mới, đặt nền tảng cho việc tối ưu hóa hiệu quả FDI.

Có thể tổng kết 5 đóng góp cụ thể như sau:

1. Phát triển khung lý thuyết và phân tích mới: Luận án đã hệ thống hóa và mở rộng cơ sở lý thuyết về FDI bằng cách tích hợp 6 nhân tố ảnh hưởng mới, đặc biệt nhấn mạnh vai trò của khoa học công nghệ và chuyển đổi số trong kỷ nguyên CMCN 4.0.
2. Đề xuất hệ thống tiêu chuẩn đánh giá FDI đa chiều: Một đóng góp đột phá là việc xây dựng hệ thống tiêu chuẩn đánh giá FDI gồm 4 nhóm (kết quả hoạt động, kinh tế, xã hội, môi trường), cung cấp một công cụ toàn diện và bền vững cho việc chọn lọc và quản lý FDI.
3. Phân tích thực trạng FDI toàn diện trong bối cảnh mới: Nghiên cứu đã cung cấp cái nhìn sâu sắc về thực trạng thu hút FDI ở Việt Nam giai đoạn 2010-2022, không chỉ làm nổi bật những đóng góp tích cực mà còn chỉ rõ những hạn chế như chuyển giao công nghệ chưa hiệu quả, liên kết với doanh nghiệp trong nước yếu kém, và các vấn đề về chuyển giá cũng như môi trường.
4. Rút ra bài học kinh nghiệm quốc tế và đề xuất quan điểm mới: Luận án đã phân tích kinh nghiệm thu hút FDI của Trung Quốc, Thái Lan và Singapore, từ đó rút ra những bài học cụ thể cho Việt Nam. Đồng thời, đề xuất 5 quan điểm chủ đạo về thu hút FDI trong bối cảnh mới, nhấn mạnh chất lượng, hiệu quả, công nghệ và bảo vệ môi trường theo tinh thần Nghị quyết số 50-NQ/TW của Bộ Chính trị.
5. Đưa ra 6 nhóm giải pháp chính sách cụ thể: Các giải pháp này (về hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng tăng trưởng, chuyển giao công nghệ, liên kết kinh tế, nguồn nhân lực và trách nhiệm xã hội, bảo vệ môi trường) có tính ứng dụng cao, giúp định hướng cho Việt Nam trong việc thu hút và sử dụng FDI một cách hiệu quả đến năm 2030.

Nghiên cứu này đánh dấu một bước tiến trong tư duy về FDI, dịch chuyển từ mục tiêu tăng trưởng số lượng sang ưu tiên chất lượng và bền vững, phản ánh sự thay đổi trong mô hình tăng trưởng và cơ cấu lại nền kinh tế của Việt Nam. Nó mở ra ít nhất 3 luồng nghiên cứu mới tiềm năng: (1) Nghiên cứu định lượng sâu về tác động của các yếu tố địa chính trị/địa kinh tế và chuyển đổi số lên FDI; (2) Phát triển các chỉ số và phương pháp đo lường thực tiễn cho bộ tiêu chí đánh giá FDI đa chiều; và (3) Nghiên cứu về cơ chế tối ưu hóa hiệu ứng lan tỏa và liên kết chuỗi cung ứng toàn cầu từ FDI chất lượng cao.

Với việc phân tích xu hướng FDI toàn cầu từ các báo cáo UNCTAD và so sánh với các trường hợp quốc tế (Trung Quốc, Thái Lan, Singapore), luận án có tính phù hợp toàn cầu cao. Các kết luận và khuyến nghị của nó không chỉ có giá trị cho Việt Nam mà còn có thể làm tài liệu tham khảo quý giá cho các nền kinh tế đang phát triển khác đối mặt với các thách thức tương tự trong hành trình phát triển bền vững và hội nhập quốc tế. Di sản của luận án có thể được đo lường bằng việc ảnh hưởng đến các chính sách quốc gia, góp phần thu hút hàng tỷ USD FDI chất lượng cao hơn, tạo ra hàng triệu việc làm tốt hơn, và cải thiện đáng kể các chỉ số môi trường và xã hội liên quan đến khu vực FDI trong tương lai.