Luận án Tiến sĩ Kinh tế phát triển: FDI ở Việt Nam trong bối cảnh mới

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ KẾ HOẠCH VÀ ĐẦU TƯ VIỆN CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN BÙI KIỀU ANH ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI Ở VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH MỚI LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ HÀ NỘI ─ 2023 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ KẾ HOẠCH VÀ ĐẦU TƯ VIỆN CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN BÙI KIỀU ANH ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI Ở VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH MỚI Chuyên ngành: Kinh tế phát triển Mã số: 9310105 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS. NGUYỄN QUANG THÁI HÀ NỘI ─ 2023 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đề tài luận án: “Đầu tư trực tiếp nước ngoài ở Việt Nam trong bối cảnh mới” là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của cá nhân tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của thầy hướng dẫn. Các kết quả nghiên cứu trong luận án là do tôi thực hiện. Các tài liệu, số liệu kế thừa và sử dụng trong luận án là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng.

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về những nội dung đã cam đoan nêu trên. Tác giả luận án Bùi Kiều Anh ii LỜI CẢM ƠN Trước hết, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến GS. Nguyễn Quang Thái, người thầy hướng dẫn khoa học đã luôn nhiệt tình, ân cần hướng dẫn tôi trong suốt quá trình nghiên và hoàn thành luận án. Tôi xin trân trọng cảm ơn tới Viện Chiến lược phát triển, các cấp lãnh đạo Viện, Phòng Tư vấn và Đào tạo, các thầy cô trong Tổ bộ môn chuyên ngành kinh tế phát triển đã luôn tận tình giúp đỡ, tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu luận án.

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành tới gia đình, người thân, bạn bè và đồng nghiệp đã luôn ủng hộ, động viên, giúp đỡ để tôi có thể tập trung nghiên cứu và quyết tâm hoàn thành luận án một cách tốt nhất. Mặc dù đã có nhiều cố gắng, tuy nhiên vẫn không thể tránh khỏi những hạn chế và thiếu sót nhất định trong quá trình thực hiện luận án, rất mong nhận được sự cảm thông của người đọc. Một lần nữa, tôi xin chân thành cảm ơn! Tác giả luận án Bùi Kiều Anh iii MỤC LỤC DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT. viii DANH MỤC BẢNG .x DANH MỤC HÌNH.

xi PHẦN MỞ ĐẦU. Sự cần thiết nghiên cứu đề tài. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Câu hỏi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Khung phân tích nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án.

Kết cấu của luận án .13 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. Một số công trình nghiên cứu về đầu tư trực tiếp nước ngoài. Một số công trình nghiên cứu về bối cảnh mới gần đây. Khoảng trống nghiên cứu và định hướng nghiên cứu của luận án.

Những nội dung nghiên cứu có thể kế thừa và khoảng trống nghiên cứu của luận án. Định hướng nghiên cứu của luận án.34 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI GẮN VỚI BỐI CẢNH QUỐC TẾ VÀ TRONG NƯỚC. Một số khái niệm chủ yếu có liên quan, đặc điểm, các hình thức đầu tư và vai trò của FDI tới phát triển kinh tế. Một số khái niệm chủ yếu có liên quan.

Đầu tư trực tiếp nước ngoài. Bối cảnh mới. Đặc điểm của đầu tư trực tiếp nước ngoài. Các hình thức đầu tư trực tiếp nước ngoài.

Vai trò của FDI đối với phát triển kinh tế. Đối với bên đầu tư. Đối với bên nhận đầu tư. Các nhân tố ảnh hưởng đến đầu tư trực tiếp nước ngoài.

Nhân tố hệ thống chính trị và thể chế. Nhân tố môi trường kinh tế vĩ mô. Nhân tố chất lượng nguồn nhân lực. Nhân tố cơ sở hạ tầng.

Nhân tố khoa học công nghệ và chuyển đổi số. Nhân tố lợi thế tĩnh về điều kiện tự nhiên. Tiêu chuẩn đánh giá đầu tư trực tiếp nước ngoài. Tiêu chuẩn đánh giá về kết quả hoạt động FDI.

Quy mô vốn FDI đăng ký và thực hiện. Quy mô vốn của dự án đăng ký và thực hiện. Cơ cấu vốn FDI theo ngành, theo địa phương/vùng, theo quốc gia/vùng lãnh thổ. Tiêu chuẩn đánh giá đóng góp của khu vực FDI về mặt kinh tế.

Tăng trưởng kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Thu ngân sách nhà nước. Tổng đầu tư xã hội. Chuyển giao công nghệ.

Tiêu chuẩn đánh giá đóng góp của khu vực FDI về mặt xã hội. Tạo việc làm. Trách nhiệm xã hội. Liên kết với doanh nghiệp trong nước.

Tiêu chuẩn đánh giá đóng góp của khu vực FDI về mặt môi trường. Chính sách thu hút FDI của nước tiếp nhận FDI. Kinh nghiệm quốc tế về thu hút FDI và bài học cho Việt Nam. Kinh nghiệm FDI của Trung Quốc.

Thu hút FDI ở Trung Quốc. Chính sách thu hút FDI của Trung Quốc. Kinh nghiệm FDI của Thái Lan. Thu hút FDI ở Thái Lan.

Chính sách thu hút FDI của Thái Lan. Kinh nghiệm FDI của Singapore. Thu hút FDI ở Singapore. Chính sách thu hút FDI của Singapore.

Bài học kinh nghiệm về thu hút FDI cho Việt Nam .73 TIỂU KẾT CHƯƠNG 2.77 THỰC TRẠNG THU HÚT ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI Ở VIỆT NAM. Kinh tế Việt Nam thời kỳ 2010-2022. Tăng trưởng kinh tế. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế.

Vốn đầu tư phát triển. Xuất - nhập khẩu. Giảm đói nghèo và các vấn đề xã hội. Quan điểm và chính sách thu hút FDI của Việt Nam.

Kết quả đạt được trong thu hút FDI ở Việt Nam. Thu hút FDI ở Việt Nam trước năm 2010. Thu hút FDI giai đoạn 2010-2022. Quy mô vốn FDI.

Quy mô vốn của dự án FDI. Vốn FDI phân theo ngành. Vốn FDI phân theo vùng, địa phương. Vốn FDI phân theo đối tác đầu tư.

Đóng góp của FDI cho kinh tế Việt Nam giai đoạn 2010-2022. Tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Góp phần tạo việc làm. Đóng góp vào thu ngân sách nhà nước.

Thúc đẩy cải cách thể chế kinh tế và hội nhập quốc tế. Hạn chế trong thu hút FDI ở Việt Nam và nguyên nhân hạn chế. Hạn chế trong thu hút FDI. Về chuyển giao công nghệ.

Về liên kết với doanh nghiệp trong nước. Về vấn đề chuyển giá. Về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp FDI. Về vấn đề môi trường.

Nguyên nhân của hạn chế .112 TIỂU KẾT CHƯƠNG 3.117 QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP THU HÚT ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI Ở VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH MỚI. Bối cảnh mới tác động đến hoạt động FDI. Xu hướng FDI trên thế giới. Xu hướng FDI phân theo quốc gia và vùng lãnh thổ.

Xu hướng FDI phân theo loại hình và ngành kinh tế. Cách mạng công nghiệp 4.0 và sự hình thành kinh tế số, chuyển đổi số. Cạnh tranh thương mại Mỹ - Trung, xung đột Nga - Ukraina và xu hướng địa chính trị, địa kinh tế mới. Biến đổi khí hậu và môi trường.

Đại dịch COVID-19 và các dịch bệnh khác. Tầm nhìn và khát vọng phát triển của Việt Nam nêu trong Văn kiện Đại hội XIII (01/2021) của Đảng. Quan điểm thu hút FDI ở Việt Nam trong bối cảnh mới. Thu hút FDI phải đảm bảo phù hợp với đổi mới mô hình tăng trưởng, định hướng cơ cấu lại nền kinh tế và mục tiêu phát triển bền vững.

Thu hút FDI trên cơ sở hợp tác, cạnh tranh lành mạnh và đảm bảo hài hòa lợi ích với khu vực kinh tế khác. Thu hút FDI có chọn lọc, ưu tiên các dự án công nghệ cao, có tác động lan toả, kết nối chuỗi sản xuất và cung ứng toàn cầu. Thu hút FDI dựa trên đa dạng hóa đối tác, hình thức đầu tư, chú trọng an sinh xã hội, bảo vệ môi trường và bảo đảm quốc phòng, an ninh. Thu hút FDI phải có sự quản lý của Nhà nước, sự tham gia của cộng đồng doanh nghiệp và sự giám sát của xã hội.

Giải pháp thu hút FDI ở Việt Nam trong bối cảnh mới. Giải pháp về hoàn thiện thể chế, chính sách về FDI. Giải pháp nâng cao chất lượng tăng trưởng, góp phần phục hồi kinh tế sau đại dịch COVID-19. Giải pháp liên quan đến chuyển giao công nghệ.

Giải pháp về tăng cường liên kết kinh tế. Giải pháp nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp. Giải pháp về bảo vệ môi trường .153 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. xi DANH MỤC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN.

xxii PHỤ LỤC. xxiii viii DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ ADB Ngân hàng Phát triển Châu Á (Asian Development Bank) ASEAN Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (Association of Southeast Asian Nations) BCHTW Ban chấp hành Trung ương BOT Xây dựng – Vận hành – Chuyển giao (Build–Operate–Transfer) BT Xây dựng – Chuyển giao (Build– Transfer) BTO Xây dựng – Chuyển giao – Vận hành (Build–Transfer–Operate) CCTM Cán cân thương mại CGCN Chuyển giao công nghệ CMCN 4.0 Cách mạng công nghiệp 4.