Luận án: Chuyển biến kinh tế xã hội Từ Liêm (Hà Nội) dưới tác động đô thị hóa 1996-2013

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI LÊ THỊ THU HẰNG CHUYỂN BIẾN KINH TẾ, XÃ HỘI HUYỆN TỪ LIÊM (THÀNH PHỐ HÀ NỘI) DƯỚI TÁC ĐỘNG CỦA QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HÓA TỪ NĂM 1996 ĐẾN NĂM 2013 Ngành: Lịch sử Việt Nam Mã số: 9.13 LUẬN ÁN TIẾN SĨ SỬ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. NGUYỄN VĂN NHẬT Hà Nội - 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do tôi thực hiện. Các tư liệu sử dụng trong Luận án là trung thực, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng. Những kết quả nghiên cứu của Luận án chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào.

Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu này. Hà Nội, tháng 7 năm 2020 Tác giả Luận án LÊ THỊ THU HẰNG MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐẾN ĐỀ TÀI 6 LUẬN ÁN 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 6 1. Những nghiên cứu về kinh tế, xã hội và vấn đề đô thị hóa nói chung 6 1. Những nghiên cứu về kinh tế, xã hội và vấn đề đô thị hóa ở Hà Nội 15 1.

Những nghiên cứu về kinh tế, xã hội huyện Từ Liêm 20 1. Những nội dung luận án kế thừa và những vấn đề luận án cần tiếp tục 24 nghiên cứu Chương 2: KHÁI QUÁT HUYỆN TỪ LIÊM VÀ VẤN ĐỀ ĐÔ THỊ HÓA 27 HUYỆN TỪ LIÊM TỪ NĂM 1996 ĐẾN NĂM 2013 2. Khái quát về huyện Từ Liêm 27 2. Vị trí địa lý 27 2.

Khí hậu thủy văn 28 2. Lịch sử hành chính 29 2. Thực trạng kinh tế, xã hội của huyện Từ Liêm trước năm 1996 31 2. Chủ trương phát triển kinh tế, xã hội của Hà Nội và huyện Từ Liêm 40 từ năm 1996 đến năm 2013 2.

Chủ trương của Thành phố Hà Nội 40 2. Chủ trương của huyện Từ Liêm 42 2. Vấn đề đô thị hóa ở Hà Nội và huyện Từ Liêm từ năm 1996 đến năm 44 2013 2. Khái quát đô thị hóa ở Hà Nội 44 2.

Đô thị hóa huyện Từ Liêm từ năm 1996 đến năm 2013 47 Tiểu kết chương 2 57 Chương 3: CHUYỂN BIẾN KINH TẾ CỦA HUYỆN TỪ LIÊM 59 3. Sự chuyển biến về cơ cấu kinh tế 59 3. Chuyển biến cơ cấu ngành 59 3. Chuyển biến cơ cấu thành phần 60 3.

Chuyển biến cơ cấu vùng 61 3. Phân bổ và sử dụng đất nông nghiệp 63 3. Về đầu tư trong nông nghiệp 65 3. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp 69 3.

Công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp 78 3. Công nghiệp-xây dựng 78 3. Tiểu thủ công nghiệp và làng nghề 82 3. Thương mại-dịch vụ 88 3.

Giá trị ngành thương mại-dịch vụ 88 3. Một số ngành thương mại-dịch vụ 91 Tiểu kết chương 3 93 Chương 4: CHUYỂN BIẾN XÃ HỘI CỦA HUYỆN TỪ LIÊM 95 4. Về dân số 95 4. Quy mô dân số 95 4.

Cơ cấu dân số 98 4. Vấn đề di dân 99 4. Về lao động, việc làm 102 4. Quy mô và số lượng lao động, việc làm 102 4.

Cơ cấu lao động, việc làm trong các ngành kinh tế 103 4. Đào tạo, hỗ trợ nguồn lao động 108 4. Giáo dục-Y tế 110 4. Môi trường 114 4.

Đời sống của cư dân 116 4. Đời sống vật chất 116 4. Đời sống tinh thần 118 Tiểu kết chương 4 122 Chương 5: MỘT SỐ NHẬN XÉT 124 5. Kinh tế phát triển toàn diện với tốc độ tăng trưởng cao 124 5.

Cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa 125 5. Hạ tầng cơ sở phát triển mạnh theo hướng văn minh và hiện đại 127 5. Cơ cấu lao động, công tác giải quyết việc làm và thu nhập cho người lao 129 động có chuyển biến tích cực 5. Đời sống vật chất, tinh thần của người dân được nâng cao 130 5.

Kinh tế có tốc độ tăng trưởng cao nhưng chưa bền vững, cơ cấu kinh tế 132 chuyển dịch còn chậm 5. Hạ tầng cơ sở phát triển mạnh nhưng vẫn chưa theo kịp tốc độ phát triển 133 kinh tế, xã hội 5. Sức ép về việc làm, nhà ở, vấn đề an sinh xã hội, phân hóa giàu nghèo 134 ngày càng tăng 5. Tệ nạn xã hội, ô nhiễm môi trường ngày càng diễn biến phức tạp 138 5.

Một số vấn đề đặt ra 142 5. Vấn đề quy hoạch và quản lý đô thị 142 5. Vấn đề đào tạo và phát triển nguồn nhân lực 145 5. Vấn đề giải quyết hài hòa giữa phát triển kinh tế và đời sống xã hội 146 Tiểu kết chương 5 147 KẾT LUẬN 148 TÀI LIỆU THAM KHẢO 151 PHỤ LỤC 164 DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ 1.

Danh mục bảng 32 Bảng 2.1: Cơ cấu ngành kinh tế huyện Từ Liêm trong những năm 1986-1995 Bảng 2.2: Biến động các loại đất của huyện Từ Liêm trong giai đoạn 2006- 52 2011 Bảng 2.3: Sự biến động dân số của huyện Từ Liêm và các huyện ngoại thành 54 Hà Nội Bảng 3.1: Giá trị sản xuất và chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp huyện Từ Liêm 70 Bảng 3.2: Bố trí không gian sinh thái của nông nghiệp một số huyện ngoại 74 thành Hà Nội Bảng 3.3: Số lượng làng nghề, cụm ngành nghề Hà Nội 83 Bảng 3.4: Tổng giá trị sản xuất từ nghề chính tại các làng nghề trên địa bàn Từ 84 Liêm Bảng 3.5: Các hình thức tổ chức sản xuất kinh doanh ở các làng nghề Từ Liêm 86 năm 2005 Bảng 3.6: Một số chỉ tiêu về ngành thương mại, dịch vụ, du lịch huyện Từ 91 Liêm năm 2010 Bảng 4.1: Tình hình dân số và mật độ dân cư huyện Từ Liêm (2000-2013) 97 Bảng 4.2: Tình hình di dân huyện Từ Liêm (2000-2012) 99 Bảng 4.3: Những phường, xã có tỷ lệ nhập cư cao của huyện Từ Liêm 100 Bảng 4.4: Kết quả tạo việc làm qua các năm của huyện Từ Liêm 103 Bảng 4.5: Cơ sở sản xuất, lao động, giá trị sản xuất công nghiệp ngoài nhà 106 nước của Từ Liêm phân theo thành phần kinh tế Bảng 4.6: Tình hình lao động trong khu vực kinh doanh thương nghiệp-dịch vụ 107 cá thể chia theo xã, thị trấn Bảng 4.7: Tình hình giáo dục ở các bậc học của huyện Từ Liêm từ năm 1996 112 đến năm 2013 2. Danh mục biểu đồ 59 Biểu đồ 3.1: Cơ cấu kinh tế huyện Từ Liêm qua các năm Biểu đồ 3.2: Giá trị sản xuất ngành trồng trọt của huyện Từ Liêm năm 2005 và 71 2013 79 Biểu đồ 3.3: Giá trị sản xuất ngành công nghiệp huyện Từ Liêm qua các năm Biểu đồ 3.4: Các ngành sản xuất ngành công nghiệp của huyện Từ Liêm năm 80 2013 Biểu đồ 4.1: Dân số huyện Từ Liêm từ năm 1996-2013 95 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Cb Chủ biên CTQG Chính trị Quốc gia CNH, HĐH Công nghiệp hóa, hiện đại hóa ĐHKHXHVNV Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn ĐTH Đô thị hóa HĐND Hội đồng Nhân dân HTX Hợp tác xã HTXNN Hợp tác xã nông nghiệp KCN Khu công nghiệp KHXH Khoa học Xã hội NCLS Nghiên cứu Lịch sử NCS Nghiên cứu sinh QGHN Quốc gia Hà Nội TTCN Tiểu thủ công nghiệp Tr Trang UBND Ủy ban Nhân dân MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Từ khi Đảng Cộng sản và Nhà nước Việt Nam chủ trương tiến hành công cuộc đổi mới, kinh tế, xã hội Việt Nam đã có những biến chuyển sâu sắc trên tất cả mọi phương diện. Từ một nền kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp với cơ sở vật chất, hạ tầng thiếu thốn, thiết bị và kỹ thuật sản xuất lạc hậu…, kinh tế Việt Nam chuyển dần sang nền kinh tế sản xuất hàng hóa với nhiều thành phần, vận hành theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Cùng với đó, các mặt của đời sống xã hội không ngừng được nâng cao, đáp ứng được đòi hỏi của quá trình phát triển trong xu thế toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế. Từ những năm đầu khi Việt Nam bắt tay tiến hành sự nghiệp đổi mới cho đến nay, quá trình đô thị hoá đã và đang diễn ra mạnh mẽ, sâu rộng trên phạm vi cả nước nói chung và vùng ven đô Hà Nội nói riêng. Ở tầm vĩ mô, một mặt đô thị hoá là một trong những giải pháp quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội theo hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế đáp ứng mục tiêu công nghiệp hoá, hiện đại hoá; mặt khác, đô thị hoá cũng là một trong những chỉ tiêu quan trọng phản ánh sự phát triển của một đất nước trong bối cảnh thế giới hiện nay. Tuy nhiên, bên cạnh những tác động tích cực, trong tiến trình phát triển đó vẫn còn có không ít những bất cập, tồn tại đặt ra cần phải giải quyết, đặc biệt là vấn đề nông nghiệp, nông thôn, lao động - việc làm, môi trường, văn hóa - xã hội… đối với một bộ phận lớn dân cư ở các vùng ven ngoại thành.

Từ Liêm trước năm 2008 là một trong 5 huyện thuộc ngoại thành Hà Nội (gồm Gia Lâm, Từ Liêm, Đông Anh, Thanh Trì và Sóc Sơn), sau thời điểm Hà Nội được điều chỉnh mở rộng địa giới hành chính (năm 2008), Từ Liêm là một trong 18 huyện ngoại thành của 1 Thủ đô , có vị trí nằm ở phía Tây Hà Nội, phía Đông giáp quận Tây Hồ, quận Cầu Giấy; phía Tây giáp huyện Đan Phượng, huyện Hoài Đức; phía Bắc giáp huyện Đông Anh; phía Nam giáp quận Thanh Xuân, thị xã Hà Đông (nay là quận Hà Đông). Đến trước thời điểm huyện giải thể để thành lập hai quận mới là Bắc Từ Liêm và Nam Từ Liêm theo Nghị quyết 2 132/NQ-CP của Thủ tướng Chính phủ thì Từ Liêm có 15 xã và 01 thị trấn; với diện tích tự 2 nhiên là 75,15km , dân số 177,3 nghìn người. Huyện có vị trí địa lý ở trung tâm của Hà Nội và đang có tốc độ đô thị hoá rất nhanh, với khoảng 300 dự án đầu tư, trong 1 Ngày 1/8/2008, Nghị quyết số 15/QH của Quốc hội (khóa XII) có hiệu lực về điều chỉnh địa giới hành chính của thành phố Hà Nội và một số tỉnh liên quan. Theo đó, Hà Nội mở rộng bao gồm toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của thành phố Hà Nội (cũ), tỉnh Hà Tây, huyện Mê Linh thuộc tỉnh Vĩnh Phúc và 4 xã thuộc huyện Lương Sơn, Hòa Bình.

Hà Nội có tổng diện tích tự nhiên là 3.344,7km 2, gồm 29 đơn vị hành chính trực thuộc (bao gồm 10 quận nội thành, 18 huyện ngoại thành và 1 thị xã), 580 đơn vị hành chính cấp xã (với 404 xã, 154 phường và 22 thị trấn).