Luận án tiến sĩ: Các nhân tố tác động đến tài chính toàn diện ở Việt Nam - Trường Đại học Kinh tế Quốc dân

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN ĐOÀN MẠNH TÚ CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN TÀI CHÍNH TOÀN DIỆN Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH TÀI CHÍNH - NGÂN HÀNG HÀ NỘI – 2023 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN ĐOÀN MẠNH TÚ CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN TÀI CHÍNH TOÀN DIỆN Ở VIỆT NAM Chuyên ngành: Tài chính - Ngân hàng Mã số: 9340201 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Người hướng dẫn khoa học: PGS. Lê Thanh Tâm HÀ NỘI – 2023 i LỜI CAM KẾT Tôi đã đọc và hiểu về các hành vi vi phạm sự trung thực trong học thuật. Tôi cam kết bằng danh dự cá nhân rằng luận án này do tôi tự thực hiện và không vi phạm yêu cầu về sự trung thực trong học thuật. Nghiên cứu sinh Đoàn Mạnh Tú ii LỜI CẢM ƠN Trước tiên, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Viện Ngân hàng – Tài chính, các quý thầy cô trường Đại học Kinh tế Quốc dân đã tận tình giảng dạy, giúp đỡ, hướng dẫn tôi hoàn thành luận án.

Tôi xin chân thành gửi lời biết ơn tới PGS. TS Lê Thanh Tâm người đã hướng dẫn, định hướng và giúp tôi những quy chuẩn về kiến thức, nội dung, phương pháp nghiên cứu để hoàn thành luận án này. Tôi xin chân thành cảm ơn tới Vụ Hợp tác Quốc tế, các Vụ, Cục và Học viện Ngân hàng thuộc Ngân hàng Nhà nước, các đồng nghiệp ở Ngân hàng Thế giới đã tạo điều kiện cho tôi tham gia nghiên cứu, cung cấp cho tôi các số liệu, tài liệu hữu ích để hoàn thành luận án tiến sỹ này. Cuối cùng, tôi xin trân trọng cảm ơn gia đình, bố mẹ, vợ, con, đồng nghiệp, bạn bè đã tận tình hỗ trợ, động viên tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu.

Xin chân thành cảm ơn tất cả mọi người. Nghiên cứu sinh Đoàn Mạnh Tú iii MỤC LỤC LỜI CAM KẾT. ii MỤC LỤC.iii DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT.vii DANH MỤC BẢNG. viii DANH MỤC HÌNH.ix MỞ ĐẦU.

Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu. Mục tiêu nghiên cứu. Câu hỏi nghiên cứu. Đối tượng - phạm vi.

Đóng góp mới của nghiên cứu. Đóng góp mới về mặt lý thuyết. Đóng góp mới về mặt thực tiễn. Cấu trúc của nghiên cứu.8 CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU.

Tài chính toàn diện. Sự ra đời và phát triển tài chính toàn diện. Khái niệm về tài chính toàn diện. Vai trò của tài chính toàn diện.

Tài chính toàn diện có vai trò thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Tài chính toàn diện thúc đẩy sự đóng góp của các cá thể tới nền kinh tế, tăng cường ổn định tài chính. Tài chính toàn diện giúp xóa đói, nghèo và giảm bất bình đẳng. Tài chính toàn diện giúp tạo việc làm và thu nhập.

Tài chính toàn diện thúc đẩy đầu tư và tiết kiệm. Tài chính toàn diện thúc đẩy bình đẳng giới. Các trụ cột của tài chính toàn diện. Các chỉ số đánh giá tài chính toàn diện.

Chỉ số đánh giá tài chính toàn diện của Global Findex. Chỉ số đánh giá tài chính toàn diện theo phương pháp thành phần cơ bản (PCA). Chỉ số đánh giá tài chính toàn diện của Sarma (2015). Tổng quan nghiên cứu các nhân tố tác động tới tài chính toàn diện.

Các nhân tố phía cầu. Các nhân tố từ phía cung. Các nhân tố thuộc môi trường-xã hội. Khoảng trống nghiên cứu.

Lý thuyết cơ bản liên quan đến hành vi khách hàng cá nhân. Lý thuyết hành động hợp lý - TRA. Lý thuyết hành vi có kế hoạch - TPB. Lý thuyết chấp nhận công nghệ (TAM).

Lý thuyết chấp nhận sử dụng công nghệ (UTAUT).5 Lý thuyết mô hình hữu dụng ngẫu nhiên - RUM.45 TÓM TẮT CHƯƠNG 1.47 CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu định tính. Phương pháp nghiên cứu định lượng.

Mô hình nghiên cứu. Mô tả biến phụ thuộc trong mô hình. Mô tả biến độc lập trong mô hình. Các giả thuyết nghiên cứu.

Khung nghiên cứu. Dữ liệu nghiên cứu. Dữ liệu thứ cấp. Dữ liệu sơ cấp.61 TÓM TẮT CHƯƠNG 2.64 CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ MỨC ĐỘ TÀI CHÍNH TOÀN DIỆN.

Đánh giá chỉ số tài chính toàn diện ở Việt Nam. Kết quả đánh giá chỉ số tài chính toàn diện theo Sarma (2015). Kết quả đánh giá chỉ số tài chính toàn diện theo phương pháp PCA. So sánh kết quả nghiên cứu của tác giả với các nghiên cứu trước.

Đánh giá thực trạng tài chính toàn diện ở Việt Nam. Khuôn khổ pháp lý cho tài chính toàn diện. Mạng lưới kênh phân phối sản phẩm dịch vụ tài chính. Các định chế chuyên biệt phục vụ người nghèo, người thu nhập thấp phát huy hiệu quả.

Các dịch vụ tài chính ngân hàng phát triển mạnh. Cơ sở hạ tầng tài chính. Hiểu biết tài chính. Bảo vệ người tiêu dùng tài chính.

Thực trạng các nhân tố tác động phía cầu tài chính toàn diện. Hạn chế về khuôn khổ pháp lý. Hạn chế về cơ sở hạ tầng tài chính. Hạn chế về sản phẩm và dịch vụ tài chính.

Hạn chế về mạng lưới và kênh phân phối dịch vụ. Hạn chế về năng lực tiếp cận và hiểu biết về tài chính của đối tượng tiêu dùng. Bảo vệ người tiêu dùng tài chính chưa được quan tâm đúng mức. Nguyên nhân của các hạn chế.

Nguyên nhân phía các cơ quan Nhà nước. Nguyên nhân từ các tổ chức cung ứng dịch vụ tài chính. Nguyên nhân từ phía người tiêu dùng tài chính.99 TÓM TẮT CHƯƠNG 3.100 CHƯƠNG 4: KIỂM ĐỊNH NHÂN TỐ PHÍA CẦU TÁC ĐỘNG TỚI TÀI CHÍNH TOÀN DIỆN Ở VIỆT NAM. Thống kê mô tả.

Thống kê mô tả biến phụ thuộc. Thống kê mô tả biến độc lập. Kết quả nghiên cứu. Các đặc điểm cá nhân tác động tới tài chính toàn diện.

Các đặc điểm cá nhân ảnh hưởng tới hành vi sở hữu tài khoản. Các đặc điểm cá nhân ảnh hưởng tới hành vi tiết kiệm. Các đặc điểm cá nhân ảnh hưởng tới hành vi vay tiền. Các đặc điểm cá nhân ảnh hưởng tới hành vi thanh toán không dùng tiền mặt.

Các đặc điểm cá nhân ảnh hưởng tới hành vi sử dụng bảo hiểm. Kết quả kiểm định các giả thuyết. Kiểm định độ tin cậy và độ vững của kết quả.124 TÓM TẮT CHƯƠNG 4.131 CHƯƠNG 5: MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ. Một số khuyến nghị.

Xây dựng bộ chỉ số để đánh giá tài chính toàn diện ở Việt Nam. Tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý có xét đến ưu tiên cho người yếu thế. Tăng cường giáo dục tài chính đặc biệt cho người yếu thế. Tiếp tục hoàn thiện cơ sở dữ liệu cá nhân về tài chính toàn diện.

Tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân, nhất là đối tượng yếu thế. Tiếp tục pháp triển hạ tầng tài chính. Phát triển mạng lưới và đa dạng hóa sản phẩm tài chính. Tiếp tục phát huy vai trò của các định chế đặc biệt.

Tiếp tục đẩy nhanh áp dụng công nghệ thông tin vào các sản phẩm tài chính. Đẩy mạnh công tác bảo vệ người tiêu dùng. Hạn chế của luận án và hướng nghiên cứu tiếp theo.142 TÓM TẮT CHƯƠNG 5.144 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU.146 TÀI LIỆU THAM KHẢO.187 vii DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT 1 ATM Máy rút tiền tự động (Automated Teller Machine) 2 Asean Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á 3 CFI Trung tâm Tài chính Toàn diện 4 FI Tài chính Toàn diện (Finance Inclusion) 5 IFI Chỉ số tài chính toàn diện (Finance Inclusion Index) 6 GDP Tổng sản phẩm quốc nội (Gross Domestic Product) 7 GLS Bình phương tối thiểu tổng quát 8 IMF Quỹ Tiền tệ Quốc tế (International Monetary Fund) 9 OLS Phương pháp bình phương nhỏ nhất 10 PCA Phương pháp thành phần cơ bản (Principal Component Analysis) 11 POS Phần mềm bán hàng thông minh (Point of Sale) 12 QTDND Quỹ Tín dụng nhân dân 13 NHCSXH Ngân hàng Chính sách Xã hội 14 NHNN Ngân hàng Nhà nước 15 NHNN&PTNT Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn 16 NHTM Ngân hàng thương mại 17 RUM Lý thuyết mô hình hữu dụng ngẫu nhiên (Random Unility Model) 18 TCTCVM Tổ chức Tài chính vi mô 19 TCTD Tổ chức tín dụng 20 TPB Lý thuyết hành vi có kế hoạch (Theory of Planned Behavior) 21 TRA Lý thuyết hành động hợp lý (Theory of Reasoned Action) 22 UBND Ủy ban Nhân dân 23 WB Ngân hàng Thế giới (the World Bank) viii DANH MỤC BẢNG Bảng 1.1 Cấu phần và chỉ báo tài chính toàn diện.2 Tổng hợp các nhân tố phía cầu tác động tới tài chính toàn diện từ tổng quan nghiên cứu.1 Mô tả các biến trong mô hình.2 Số lượng người được phỏng vấn và tỷ lệ trả lời.1 Xếp hạng IFI của Việt Nam và một số quốc gia 2010-2019.2 Tài chính của Việt Nam giai đoạn 2010 - 2019.3 Xếp hạng IFI của Việt Nam và một số quốc gia năm 2017.4 Một số tiêu chí về tài chính toàn diện của Việt Nam và các quốc gia ASEAN năm 2017.5 Độ tin cậy của chỉ số IFI trong nghiên cứu dựa trên phương pháp so sánh.1 Thống kê mô tả của các biến phụ thuộc.2 Thống kê mô tả của các biến độc lập.3 Kết quả ước lượng mô hình Probit (Mô hình 1).4 Kết quả ước lượng mô hình đo lường tác động của các đặc điểm cá nhân đến hành vi sở hữu tài khoản.5 Kết quả ước lượng mô hình đo lường tác động của các đặc điểm cá nhân đến hành vi tiết kiệm.6 Kết quả ước lượng mô hình đo lường tác động của các đặc điểm cá nhân đến hành vi vay tiền.7 Kết quả ước lượng mô hình đo lường tác động cùa các đặc điểm cá nhân đến hành vi thanh toán không dùng tiền mặt.8 Kết quả ước lượng mô hình đo lường tác động của các đặc điểm cá nhân đến hành vi sử dụng bảo hiểm.9 Kiểm định giả thuyết.10 Kết quả ước lượng mô hình Probit ( Mô hình 2).11 Kết quả ước lượng mô hình Probit thêm biến tài chính (Mô hình 3).12 Kết quả ước lượng mô hình Probit thêm biến khu vực sống (4).13 Kết quả ước lượng mô hình Probit thêm biến hiểu biết tài chính và khu vực sống (5). 127 ix DANH MỤC HÌNH Hình 1.1 Thuyết hành động hợp lý TRA.

Mô hình TPB.3 Mô hình TAM.4 Mô hình UTAUT.1 Số lượng chi nhánh/phòng giao dịch.2 Tỷ lệ người dân có tài khoản giao dịch.3 Tốc độ tăng giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt.4 Tăng trưởng ngành bảo hiểm tại Việt Nam.5 Tỷ lệ phí bảo hiểm đóng góp GDP. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Trong thời gian qua, tài chính toàn diện hay còn gọi là tài chính bao trùm (tiếng Anh là Finance inclusion) là chủ đề nhận được nhiều sự quan tâm của các quốc gia và cộng đồng quốc tế do tầm quan trọng và ý nghĩa lớn mà tài chính toàn diện mang lại.