Luận án tiến sĩ đánh giá hiệu quả kinh tế môi trường đất keo lai và rừng tràm tại U Minh Hạ, Cà Mau

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ KHOA MÔI TRƯỜNG VÀ TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN NGUYỄN VĂN ÚT BÉ ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ SỬ DỤNG ĐẤT TRỒNG KEO LAI VÀ ĐẤT RỪNG TRÀM VỀ MẶT KINH TẾ VÀ MÔI TRƯỜNG TẠI U MINH HẠ, CÀ MAU LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ ĐẤT ĐAI Cần Thơ, năm 2021 luan an TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ KHOA MÔI TRƯỜNG VÀ TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN NGUYỄN VĂN ÚT BÉ ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ SỬ DỤNG ĐẤT TRỒNG KEO LAI VÀ ĐẤT RỪNG TRÀM VỀ MẶT KINH TẾ VÀ MÔI TRƯỜNG TẠI U MINH HẠ, CÀ MAU Chuyên ngành: Quản lý Đất đai Mã ngành: 62850103 LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ ĐẤT ĐAI NGƯỜI HƯỚNG KHOA HỌC PGS. LÊ TẤN LỢI Cần Thơ, 2021 luan an TÓM LƯỢC Đề tài “Đánh giá hiệu quả sử dụng đất trồng keo lai và đất rừng tràm về mặt kinh tế và môi trường tại U Minh Hạ, Cà Mau”, được thực hiện từ tháng 08/2016 đến tháng 8/2020. Mục tiêu nhằm đánh giá hiệu quả kinh tế và môi trường sử dụng đất trồng cây keo lai và tràm, làm cơ sở đề xuất những giải pháp quản lý và phát triển rừng hiệu quả và bền vững cho vùng U Minh Hạ, Cà Mau. Nghiên cứu được bố trí theo thể thức hoàn toàn ngẫu nhiên trên hai loại đất phèn tiềm tàng nông và sâu trên hai quy mô diện tích cho cả hai vùng trồng keo lai và tràm.

Tổng cộng có 72 mẫu đất, 72 mẫu nước được thu thập để phân tích. Nghiên cứu cũng lập 9 ô tiêu chuẩn để đo đạc và thu thập các chỉ tiêu sinh khối cây. Áp dụng phương pháp thu mẫu sinh khối rừng để tính toán sản lượng gỗ và xác định chu kì canh tác tối ưu và hiệu quả kinh tế của hai loại rừng. Ngoài ra, nghiên cứu áp dụng phương pháp khảo sát nông hộ để xác định hiệu quả kinh tế của các mô hình sản xuất trong hai loại rừng.

Phương pháp thống kê mô tả được sử dụng để xử lý và phân tích số liệu bằng phần mền thống kê SPSS qua phân tích ANOVA và phép kiểm định Duncan ở độ tin cậy 95% để so sánh các chỉ tiêu tính chất đất nước. Về hiệu quả kinh tế, kết quả nghiên cứu cho thấy: cây keo lai đạt sản lượng gỗ và hiệu quả kinh tế tối ưu với chu kì canh tác 5 năm. Hiệu quả kinh tế gỗ keo lai cao hơn 2,4 lần so với tràm. Hiệu quả kinh tế cá đồng kiểu sử dụng đất trồng keo lai gần tương đương so với tràm và hiệu quả kinh tế mật ong kiểu sử dụng đất trồng tràm cao hơn 2,2 lần so với keo lai.

Tổng hiệu quả kinh tế kiểu sử dụng đất trồng tràm cao hơn 1,3 lần so với keo lai. Các chỉ tiêu môi trường đất, nước đất phèn nông và phèn sâu vùng trồng keo lai đang bị ô nhiễm, đa dạng sinh học động vật thủy sinh thấp. Tuy nhiên, chất lượng môi trường đất nước vùng đất phèn nông trồng keo lai sẽ được cải thiện trong thời gian tới khi chuyển sang trồng tràm. Bên cạnh đó, chất lượng môi trường đất nước đất phèn sâu vùng trồng keo lai được cải thiện khi người dân áp dụng kỹ thuật kê liếp, thuật ém phèn.

Các chỉ tiêu môi trường đất phèn nông và sâu vùng trồng tràm đang bị ô nhiễm, nước ô nhiễm thấp, đa dạng sinh học động vật thủy sinh thấp. Kết quả nghiên cứu cho thấy, chất lượng môi trường đất nước đất phèn nông vùng trồng tràm sẽ ổn định, do cây tràm thích nghi với đất loại đất này. Tuy nhiên, khi chuyển sang trồng keo lai tại khu vực đất phèn sâu, sẽ giúp giữ ổn định môi trường đất nước trong thời gian tới. Sử dụng đất phèn tiềm tàng sâu trồng keo lai để vừa mang lại hiệu quả kinh tế vừa giảm thiểu tác động môi trường thấp nhất.

Khi trồng keo lai trên đất phèn sâu, cần khảo sát độ sâu xuất hiện tầng phèn để khi lên liếp ít tác động đến tầng phèn. Cần áp dụng kỹ thuật ém phèn khi lên liếp để hạn chế đưa tầng phèn lên bề mặt. Sử dụng đất phèn tiềm tàng nông trồng tràm, vừa làm lớp phủ ém phèn, vừa bảo vệ môi trường vừa mang lại hiệu quả tổng hợp kinh tế lâu dài. Từ khóa: Hiệu quả sử dụng đất, đất rừng trồng keo lai, đất rừng trồng tràm, đất phèn tiềm tàng, hiệu quả kinh tế và môi trường, U minh Hạ, Cà Mau i luan an ABSTRACT The project "Evaluation of the economic and environmental efficiency of the land use for cultivating Hybrid acacia and Melaleuca cajuputi trees in U Minh Ha, Ca Mau province" was conducted from August 2016 to August 2020.

The objective is to evaluate the economic and environmental efficiency of the land use for cultivating Acacia hybrid and Melaleuca cajuputi trees, as a basis for proposing effective and sustainable forest management and development solutions for the U Minh Ha and Ca Mau regions. The study was arranged in a completely randomized design on shallow and deep potential acid sulfate soils on two area scales for both Acacia hybrid and Melaleuca cajuputi tree plantations. A total of 72 soil and 72 water samples were collected for analysis. The study also set up 9 standard splots to measure and collect tree biomass indicators.

The forest biomass sampling method was used to calculate the yield of wood and determine the optimal farming cycle and economic efficiency of the two forest types. Besides, the study applied the household survey method to determine the economic efficiency of production models in two types of forests. The descriptive statistical method was used to analyze data by SPSS statistical software through ANOVA analysis and Duncan test at 95% confidence level to compare the soil and water characteristics. In terms of economic efficiency, the data shows that the Acacia hybrid tree has the optimal wood yield and economic efficiency with a 5-year farming cycle.

The economic efficiency of Acacia hybrid trees is 2.4 times higher than Melaleuca cajuputi tree. The economic efficiency of the fresh fish species on Acacia hybrid trees area is similar to Melaleuca cajuputi trees area and the honey economic efficiency of planting Melaleuca cajuputi tree area is 2.2 times higher than Acacia hybrid trees area. The total economic efficiency of Melaleuca cajuputi trees plantation is 1.3 times higher than that of Acacia hybrid tree plantation. The environmental indicators of soil and water in shallow and deep acid sulfate soil where Acacia hybrid farming are polluted, aquatic animal biodiversity is low.

However, the quality of water and soil environment in shallow acid sulfate soil where Acacia hybrid farming will be improved in the future when converted to Melaleuca cajuputi cultivation. Besides, the environmental quality of water and soil environment in deep acid sulfate soil where Acacia hybrid farming is improved when farmer apply soil preparation and acid sulfate soil prevention techniques. The environmental indicators of shallow and deep acid sulfate soil for Melaleuca cajuputi cultivation are polluted, polluted-water, aquatic animal biodiversity is low. Research results show that, the environmental quality of water and soil environment will be stable, because Melaleuca cajuputi prefer adaptable for this soil type.

However, when applying Acacia hybrid planting techniques in deep acid sulfate soil for Melaleuca cajuputi, it will help to stabilize the water and soil environment soon. ii luan an Using deep acid sulfate soil for planting Acacia hybrid can bring both economic efficiency and minimize environmental impacts. There is a need to investigate the depth of alum level so that the alum layer is less affected when preparing soil for planting. Implementing acid sulfate soil prevention techniques help to keep acid sulfate soil not exposed to the air.

Using shallow acid sulfate soil for farming Melaleuca cajuputi as the layer cover the acid sulfate soil, protects the environment, and provide long-term economic outcome. Keywords: Land use efficiency, Acacia hybrid forest land, Melaleuca cajuputi forest land, potential acid sulfate soil, economic and environmental efficiency, U Minh Ha, Ca Mau iii luan an LỜI CẢM ƠN Để thực hiện được luận án này, ngoài sự nổ lực của bản thân còn có sự đóng góp giúp đỡ của nhiều tổ chức và cá nhân giúp tôi hoàn thành luận án tốt nghiệp này, vì thế tôi xin chân thành cảm ơn đến: Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS. TS Lê Tấn Lợi, là người hướng dẫn tôi thực hiện luận án này, đã quan tâm, giúp đỡ, và tận tình đóng góp những ý kiến quý báo giúp cho tôi hoàn thành luận án này. Ban quản lý Vườn quốc gia U Minh Hạ, Trung tâm nghiên cứu thực nghiệm lâm nghiệp Tây Nam Bộ, Công ty Cổ phần Đầu tư Thúy Sơn đã hỗ trợ tôi trong quá trình khảo sát, làm thí nghiệm ngoài thực địa.

Lý Trung Nguyên, Ths Lý Hằng Ni, Ths Nguyễn Việt Trung, Ths Hồ Thị Kiều Trân, Ths Phan Thị Ngọc Thuận, Ths Nguyễn Minh Hiền, Ths Nguyễn Thị Hồng Thanh, Ths Nguyễn Hoàng Phương Anh đã cùng tham gia và hỗ trợ và chia sẽ với tôi trong quá trình khảo sát, thu thập và phân tích mẫu. Chân thành cảm ơn Ban chủ nhiệm chương trình nghiên cứu E4-3 thuộc Dự án nâng cấp trường Đại học Cần Thơ VN14-P6 bằng nguồn vốn vay từ chính phủ Nhật Bản đã cho tôi tham gia dự án và hỗ trợ trong quá trình thực hiện nghiên cứu này. Sau cùng, xin được cảm ơn gia đình luôn là điểm tựa và động lực lớn lao cho tôi phấn đấu vượt qua hành trình học tập và nghiên cứu thời gian qua. Nguyễn Văn Út Bé iv luan an luan an MỤC LỤC TÓM LƯỢC.

iv LỜI CAM ĐOAN. vi DANH SÁCH BẢNG. x DANH SÁCH HÌNH. xii DANH SÁCH TỪ VIẾT TẮT VÀ KÝ HIỆU TIẾNG VIỆT.

xv DANH SÁCH KÝ HIỆU TIẾNG ANH. xvi Chương 1: GIỚI THIỆU .1 Tính cấp thiết của đề tài .2 Mục tiêu nghiên cứu .1 Mục tiêu tổng quát .2 Mục tiêu cụ thể .3 Phạm vi nghiên cứu.4 Đối tượng nghiên cứu .5 Nội dung nghiên cứu .6 Tính mới của luận án .7 Ý nghĩa nghiên cứu .1 Ý nghĩa khoa học .2 Ý nghĩa thực tiễn. 5 Chương 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU .1 Tổng quan về cây Keo lai (Acacia hybrid) .2 Đặc tính sinh trưởng cây keo lai .3 Hiệu quả kinh tế cây keo lai .4 Tác động môi trường cây keo lai .2 Tổng quan về cây Tràm (Melalueca cajuputi Powell) .1 Nguồn gốc cây tràm. 13 vi luan an 2.3 Đặc tính sinh trưởng cây tràm .4 Hiệu quả kinh tế cây tràm .5 Hiệu quả môi trường cây tràm .3 Tổng quan về hấp thu CO2 .4 Tổng quan về động vật thủy sinh và gác kèo ong .1 Phiêu sinh thực vật .2 Phiêu sinh động vật .3 Nguồn lợi cá đồng .5 Tổng quan về hiệu quả sử dụng đất .1 Tiêu chuẩn đánh giá hiệu quả sử dụng đất .2 Khái quát về hiệu quả sử dụng đất .3 Hiệu quả kinh tế sử dụng đất .4 Hiệu quả môi trường sử dụng đất .6 Khái quát tính chất đất phèn .5 Tổng độ chua hiện tại (TAA: Titratable actual acidity) (mol/cm3) .6 Tổng độ chua tiềm tàng (Titratable peroxide acidity) (mol/cm3) .7 Khái quát tính chất nước phèn.