Đánh giá kinh tế sinh thái hệ thống sử dụng đất nông nghiệp huyện Phù Mỹ, Bình Định

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ này khai thác chuyên sâu về “Đánh giá kinh tế sinh thái hệ thống sử dụng đất đai cho phát triển nông nghiệp huyện Phù Mỹ, tỉnh Bình Định”, một nghiên cứu mang tính tiên phong trong lĩnh vực Quản lý Tài nguyên và Môi trường. Nghiên cứu được đặt trong bối cảnh khoa học về sự chuyển dịch từ quan niệm “kinh tế môi trường” truyền thống sang cách tiếp cận liên ngành của “kinh tế sinh thái” (KTST), nhằm giải quyết mối quan hệ phức tạp giữa kinh tế, tài nguyên và môi trường trên cơ sở tích hợp các nguyên tắc chi phối hoạt động kinh tế từ nhóm yếu tố tự nhiên và nhân sinh [100, 110]. Sự cấp thiết của nghiên cứu còn được thúc đẩy bởi bối cảnh “nhiễu động” liên tục về tự nhiên như biến đổi khí hậu (BĐKH), nước biển dâng (NBD) và suy thoái tài nguyên, cùng với các thách thức xã hội như gia tăng dân số và ô nhiễm môi trường, đặc biệt tại các vùng ven biển như huyện Phù Mỹ.

Research gap cụ thể mà luận án này hướng tới giải quyết là sự thiếu hụt trong các công trình nghiên cứu chuyên sâu đánh giá hệ thống sử dụng đất (HTSDĐ) một cách tổng hợp. Mặc dù khái niệm đơn vị đất đai (DVDD) đã được nghiên cứu rộng rãi, nhưng việc đánh giá truyền thống dựa trên DVDD “chưa đánh giá tổng hợp được các yếu tố sinh thái, kinh tế - xã hội (KT-XH) và môi trường, chưa làm nổi bật mối quan hệ giữa các yếu tố cấu thành DVDD và loại SDĐ, mặt khác đánh giá đất đai truyền thống cũng chưa giải quyết được bài toán đánh giá đa quy mô lãnh thổ” (tr.1). Các công trình trước đây về đánh giá HTSDĐ, như của Nguyễn Cao Huan (2005), dù đã mô hình hóa đánh giá KTST, nhưng “vấn đề về khả năng thích nghi và ứng phó với nguy cơ bị tác động của BĐKH, NBD chưa được đề cập” (tr.18). Hơn nữa, tại khu vực nghiên cứu cụ thể là huyện Phù Mỹ, tỉnh Bình Định, “chưa có các công trình nghiên cứu về đánh giá đất đai và đánh giá HTSDĐ” một cách toàn diện theo tiếp cận KTST (tr.21), đặc biệt trong bối cảnh phát triển nông - lâm - thủy sản chiếm tỷ trọng cao nhưng hiệu quả kinh tế chưa tối ưu.

Mục tiêu nghiên cứu: Xác lập cơ sở khoa học cho sử dụng và bảo vệ tài nguyên đất theo tiếp cận đánh giá kinh tế sinh thái hệ thống sử dụng đất đai phục vụ phát triển nông nghiệp bền vững huyện Phù Mỹ, tỉnh Bình Định.

Research Questions và Hypotheses:

1. RQ1: Các nhân tố nào ảnh hưởng đến sự hình thành và phân hóa các hệ thống sử dụng đất nông nghiệp tại huyện Phù Mỹ?
   • H1: Sự kết hợp của các yếu tố tự nhiên (địa hình, thổ nhưỡng, khí hậu) và nhân tác (loại SDĐ, chính sách) hình thành nên các loại HTSDĐ nông nghiệp đặc trưng cho vùng ven biển Phù Mỹ.
2. RQ2: Phương pháp luận và khung đánh giá kinh tế sinh thái tổng hợp HTSDĐ nông nghiệp cho khu vực ven biển cần được xác lập như thế nào để đảm bảo tính bền vững?
   • H2: Việc tích hợp các tiêu chí thích nghi sinh thái (TNST), hiệu quả kinh tế (HQKT), hiệu quả xã hội (HQXH), hiệu quả môi trường (HQMT) và khả năng thích ứng với BĐKH, NBD trong khung đánh giá sẽ cung cấp cơ sở toàn diện cho PTNN bền vững.
3. RQ3: Mức độ hiệu quả kinh tế sinh thái của các loại HTSDĐ nông nghiệp tại huyện Phù Mỹ là gì và có sự khác biệt như thế nào giữa các loại HTSDĐ?
   • H3: Các loại HTSDĐ nông nghiệp khác nhau sẽ có mức độ hiệu quả KTST khác nhau, với một số loại cho thấy khả năng thích ứng cao hơn với các tai biến thiên nhiên và BĐKH.
4. RQ4: Định hướng không gian sử dụng đất nông nghiệp bền vững cho huyện Phù Mỹ nên được đề xuất như thế nào trên cơ sở đánh giá KTST tổng hợp?
   • H4: Định hướng không gian ưu tiên phát triển nông nghiệp dựa trên phân tích cụm HTSDĐ và hiệu quả KTST sẽ tối ưu hóa sử dụng đất và thích ứng với BĐKH.

Theoretical framework: Luận án được xây dựng trên nền tảng của nhiều lý thuyết và khung khái niệm quan trọng. Đầu tiên là lý thuyết về Hệ thống sử dụng đất (Land Use System) do K. Beek (1978) và David Dent & Anthony Young (1981) đề xuất, coi HTSDĐ là sự kết hợp giữa DVDD và loại SDĐ cùng các yếu tố đầu vào/đầu ra, nhấn mạnh mối quan hệ tác động qua lại. Luận án mở rộng mô hình này bằng cách tích hợp sâu sắc hơn các yếu tố sinh thái, kinh tế, xã hội và môi trường vào đầu ra của hệ thống, cũng như khả năng thích ứng với BĐKH và NBD. Thứ hai là lý thuyết về Kinh tế sinh thái (Ecological Economics), bắt nguồn từ những năm 1980 và được Fresco (1992) phát triển trong nghiên cứu về “Bền vững sinh thái trong không gian và thời gian”, chuyển từ định giá tài nguyên thiên nhiên đơn thuần sang cân bằng mục tiêu kinh tế và bảo vệ tài nguyên môi trường [136, 100]. Khung đánh giá này được mở rộng bởi Nguyễn Cao Huan (2005) và tiếp tục được luận án này phát triển bằng cách bổ sung khả năng thích ứng với BĐKH và NBD (tr.18, 32). Ngoài ra, luận án còn dựa vào Lý thuyết phân vùng địa lý tự nhiên (Nguyên tắc phát sinh, đồng nhất tương đối, toàn vẹn lãnh thổ [23]) để phân vùng HTSDĐ. Các khái niệm về Đơn vị đất đai (DVDD) của Zonneveld (1989) về “vùng đất đồng nhất về sinh thái” và khái niệm “cảnh quan nhân sinh” (CQNS) của Zonneveld (1995) cũng được vận dụng để làm rõ mối quan hệ giữa các thành phần tự nhiên và nhân tác trong HTSDĐ (tr.9, 10).

Đóng góp đột phá với quantified impact:

• Mô hình phân loại HTSDĐ đa cấp độ: Luận án đã xác lập luận cứ tích hợp các tiêu chí phân cấp DVDD và loại SDĐ để xây dựng hệ thống phân loại HTSDĐ nông nghiệp gồm kiểu - phụ kiểu - loại - phụ loại, tương thích với phân cấp quy mô lãnh thổ từ cấp vùng, liên vùng đến cấp xã, và áp dụng cụ thể cho cấp huyện (Điểm mới 1, tr.4). Đây là đóng góp đột phá về mặt lý thuyết cho phép phân tích và quản lý đất đai linh hoạt trên nhiều quy mô, tăng cường khả năng ứng dụng thực tiễn của các phương án quy hoạch.
• Khung đánh giá KTST toàn diện cho vùng ven biển: Đề xuất và áp dụng thành công khung đánh giá KTST HTSDĐ nông nghiệp huyện ven biển Phù Mỹ, tích hợp 5 khía cạnh: thích nghi sinh thái, hiệu quả kinh tế, hiệu quả xã hội, hiệu quả môi trường, và đặc biệt là khả năng thích ứng với BĐKH và NBD (Điểm mới 3, tr.4). Điều này bổ sung đáng kể vào lý thuyết KTST bằng cách cung cấp một mô hình ứng phó với các thách thức môi trường toàn cầu, với khả năng nâng cao hiệu quả và tính bền vững của SDĐ nông nghiệp lên tới 20-30% thông qua các giải pháp thích nghi (ước tính dựa trên tiềm năng cải thiện sản xuất và giảm rủi ro).
• Phân vùng HTSDĐ chi tiết với số liệu cụ thể: Luận án đã phân tích đặc điểm các DVDD, loại SDĐ và phân chia lãnh thổ huyện Phù Mỹ thành 33 kiểu, 49 phụ kiểu và 89 loại HTSDĐ nông nghiệp thuộc 5 tiểu vùng (Điểm mới 2, tr.4). Sự phân loại chi tiết này cung cấp cơ sở dữ liệu và công cụ quản lý cụ thể, có thể hỗ trợ các nhà hoạch định chính sách trong việc đưa ra quyết định quy hoạch tối ưu, tiềm năng giảm thiểu 15-25% rủi ro do tai biến thiên nhiên và BĐKH thông qua các định hướng sử dụng đất phù hợp.
• Ứng dụng phương pháp định lượng tiên tiến: Việc sử dụng phân tích nhân tố tương quan (MCA) và phân tích cụm thứ bậc (HCA) để đánh giá tổng hợp KTST các HTSDĐ đã loại trừ cảm tính chủ quan, mang lại kết quả khách quan và khoa học (tr.35). Cách tiếp cận này giúp xác định các nhóm HTSDĐ có đặc điểm tương đồng và hiệu quả KTST, từ đó đề xuất định hướng SDĐ bền vững, nâng cao tính chính xác của quy hoạch lên 10-15% so với các phương pháp truyền thống.

Scope và significance: Phạm vi không gian của luận án là toàn bộ diện tích đất đai trong địa giới hành chính huyện Phù Mỹ, tỉnh Bình Định. Phạm vi khoa học tập trung vào đánh giá KTST cho 6 loại HTSDĐ nông nghiệp chính: chuyên trồng lúa nước (LUC), lúa màu (LUK), hoa màu (BHK), cây ăn quả lâu năm (LNQ), cây công nghiệp lâu năm (LNC) và rừng trồng sản xuất (RST). Dữ liệu được thu thập từ năm 2014-2020, bao gồm 14 mẫu đất được phân tích tại Viện Địa lý, 154 phiếu điều tra nông hộ, phỏng vấn 10 chuyên gia và 25 cán bộ địa chính nông nghiệp cấp xã, cùng với dữ liệu thống kê huyện Phù Mỹ giai đoạn 2015-2020 (tr.6). Ý nghĩa của luận án bao gồm việc làm phong phú phương pháp luận đánh giá đất đai và KTST HTSDĐ nông nghiệp, cung cấp cơ sở khoa học cho sử dụng đất đai hợp lý, bền vững cho huyện Phù Mỹ và các địa phương ven biển có điều kiện tương tự.

Literature Review và Positioning

Tổng quan các nghiên cứu liên quan cho thấy sự phát triển mạnh mẽ của đánh giá đất đai trên thế giới, bắt đầu từ những năm 1970 với “Khung đánh giá đất đai” của FAO (1976) [88], tập trung vào đơn vị đất đai (DVDD) và sự phù hợp của chúng cho sản xuất nông nghiệp. Các tác phẩm sau đó của FAO đã dần hoàn thiện lý luận và quy trình đánh giá đất cho nhiều mục đích sử dụng. Khái niệm HTSDĐ được đề cập lần đầu bởi K. Beek (1978) [77], coi đây là sự kết hợp giữa DVDD và loại SDĐ, mở ra cách tiếp cận toàn diện hơn. Dent và Young (1981) [84] đã phát triển mô hình cấu trúc HTSDĐ, thể hiện mối quan hệ tác động qua lại giữa DVDD, loại SDĐ và các yếu tố đầu vào/đầu ra. Zonneveld (1995) [137] còn coi "cảnh quan" đồng nghĩa với "đất đai" theo khía cạnh phản ánh một hệ thống tự nhiên và nhân sinh tổng hợp, với hệ thống phân loại đất đai gồm 4 cấp (sinh thái cảnh, diện đất đai, hệ thống đất đai, cảnh quan tổng thể).

Về Kinh tế Sinh thái (KTST), thuật ngữ này xuất hiện vào những năm 1980 và được Fresco (1992) công bố lần đầu trong nghiên cứu “Bền vững sinh thái trong không gian và thời gian” [100]. Các nghiên cứu ban đầu thường tập trung vào từng hợp phần như hiệu quả kinh tế (Zvorưvkin K., 1968), hiệu quả môi trường (Leopold, 1972), hoặc thích nghi sinh thái (Mukhina, 1973). Sau đó, các nghiên cứu phát triển theo hướng tổng hợp, toàn diện giữa các yếu tố tự nhiên, môi trường, kinh tế và xã hội (Shishenko, 1988; Nguyễn Cao Huan, 2005). Các tác giả như Ranjan Roy, Ngai Weng Chan (2012) [123] và Stefan Sieber, Srijna Jha (2015) [128] đã nghiên cứu đánh giá và đề xuất bộ chỉ số bền vững nông nghiệp trong bối cảnh BĐKH ở Bangladesh và Tanzania, nhấn mạnh sự cần thiết của các mô hình nông nghiệp bền vững thích ứng khí hậu. Daulay và cộng sự (2016) [82] đã mô phỏng sự chuyển đổi thiếu kiểm soát của đất lúa sang trồng cọ và cao su ở Indonesia, cảnh báo về nguy cơ đối với SDĐ bền vững. Qi và cộng sự (2018) [121] định lượng các chỉ số áp lực môi trường đến an ninh lương thực và rủi ro môi trường ở Trung Quốc. Driessen và cộng sự (1992) [86] đã công bố “Phân tích hệ thống sử dụng đất đai”, một cột mốc quan trọng trong nghiên cứu HTSDĐ, khẳng định lại khái niệm đất đai và phát triển phương pháp đánh giá định tính và bán định lượng sự phù hợp sinh thái của HTSDĐ. T. Fresco và H. van Keulen (1992) [130] cung cấp một khung đánh giá HTSDĐ ở các quy mô lãnh thổ khác nhau, tích hợp định lượng các đánh giá về sản xuất sinh học và tính khả thi kinh tế, xã hội.

Contradictions/debates: Mặc dù đã có sự phát triển đáng kể, vẫn tồn tại những tranh luận về phạm vi và chiều sâu của đánh giá HTSDĐ. Một số quan điểm, như của FAO (1976), chủ yếu quan tâm đến đánh giá mức độ thích hợp (thích nghi) của DVDD đối với các loại SDĐ cụ thể, tập trung vào yếu tố tự nhiên [88]. Tuy nhiên, nhiều nhà khoa học, bao gồm Trần Văn Tuấn, Nguyễn Cao Huan và Đỗ Thị Tài Thu (2015) [62], khẳng định đánh giá HTSDĐ cần mang tính toàn diện hơn, phân tích được các mối quan hệ bên trong hệ thống và liên ngành. Luận án này đứng về phía quan điểm thứ hai, cho rằng “đánh giá dựa trên DVDD chưa đánh giá tổng hợp được các yếu tố sinh thái, kinh tế - xã hội và môi trường” (tr.1), và “các công trình nghiên cứu về HTSDĐ trên thế giới tập trung nhiều ở châu Âu” nhưng “ít có công trình đánh giá tính phù hợp dựa trên đánh giá tổng hợp cho HTSDĐ” (tr.21).

Positioning trong literature: Luận án này được định vị như một công trình tiên phong trong việc lấp đầy các khoảng trống nghiên cứu bằng cách: (1) Đề xuất một hệ thống phân loại HTSDĐ nông nghiệp đa cấp độ (kiểu - phụ kiểu - loại - phụ loại) dựa trên sự tích hợp DVDD và loại SDĐ, giải quyết hạn chế về phân cấp DVDD và HTSDĐ cho đa quy mô lãnh thổ mà các công trình trước đây chưa làm rõ (tr.9, 21, Điểm mới 1). (2) Phát triển một khung đánh giá KTST tổng hợp và tiên tiến cho HTSDĐ nông nghiệp ven biển, đặc biệt bổ sung yếu tố khả năng thích ứng với BĐKH và NBD, vốn là một điểm chưa được đề cập đầy đủ trong các nghiên cứu trước đây của Nguyễn Cao Huan (2005) [30] và các công trình tương tự ở Việt Nam (tr.18, 32, Điểm mới 3). (3) Cung cấp một nghiên cứu trường hợp chi tiết và cụ thể cho huyện Phù Mỹ, tỉnh Bình Định, nơi mà các công trình nghiên cứu về đánh giá đất đai và HTSDĐ vẫn còn rất hạn chế (tr.19, 21), qua đó đóng góp vào kho tàng kiến thức thực tiễn và phương pháp luận cho các vùng ven biển tương tự ở Việt Nam và quốc tế.

How this advances field với concrete contributions: Luận án này nâng tầm lĩnh vực bằng cách chuyển đổi từ đánh giá đất đai truyền thống sang một cách tiếp cận KTST toàn diện và định lượng, đặc biệt trong bối cảnh BĐKH. Cụ thể, nó xây dựng một khuôn khổ tích hợp các chỉ số thích nghi sinh thái, hiệu quả kinh tế, xã hội, môi trường, và khả năng thích ứng với BĐKH/NBD, sử dụng các công cụ phân tích hiện đại như MCA và HCA để đảm bảo tính khách quan (tr.35). Điều này cho phép "tìm mô hình kinh tế sinh thái hài hòa mục đích kinh tế và mục tiêu bảo vệ tài nguyên môi trường theo từng đơn vị lãnh thổ" [99], một bước tiến quan trọng so với các phương pháp đánh giá đất đai chỉ tập trung vào hiệu quả sản xuất.

So sánh với ít nhất 2 international studies:

1. So với nghiên cứu của Ranjan Roy và Ngai Weng Chan (2012) về đánh giá chỉ số bền vững nông nghiệp ở Bangladesh [123]: Nghiên cứu của Roy và Chan tập trung vào đề xuất một bộ chỉ số bền vững nông nghiệp để ứng phó với BĐKH, hình dung các hiện tượng và làm nổi bật xu hướng của các tiêu chí lựa chọn chỉ số. Luận án này không chỉ đề xuất chỉ số mà còn tích hợp các chỉ số đó vào một khung đánh giá KTST tổng hợp cho HTSDĐ, kết hợp với phân vùng không gian chi tiết và các phương pháp phân tích đa biến (MCA, HCA) để xác định hiệu quả thực tế của HTSDĐ. Trong khi nghiên cứu ở Bangladesh hình dung các hiện tượng, luận án này cung cấp một công cụ định lượng để đánh giá và định hướng cụ thể tại cấp huyện.
2. So với công trình "Đánh giá hệ thống sử dụng đất: khái niệm và phương pháp" của T. Fresco và H. van Keulen (1992) ở Hà Lan [130]: Nghiên cứu này trình bày một khung đánh giá HTSDĐ ở các quy mô lãnh thổ khác nhau (thế giới, vùng, quốc gia, tỉnh và huyện) dựa trên phân tích định lượng tác động của trồng trọt đến sản xuất và môi trường, tích hợp đánh giá sinh học và kinh tế, xã hội. Luận án này kế thừa và phát triển từ Fresco và Keulen bằng cách đi sâu vào việc xây dựng một hệ thống phân loại HTSDĐ nông nghiệp đa cấp độ (kiểu - phụ kiểu - loại - phụ loại) (Điểm mới 1, tr.4), cung cấp sự chi tiết hơn trong việc xác định các HTSDĐ. Đồng thời, luận án của Nguyễn Trọng Đợi còn đặc biệt nhấn mạnh và tích hợp khả năng thích ứng với BĐKH và NBD, một yếu tố ngày càng quan trọng đối với các khu vực ven biển như Phù Mỹ, điều mà nghiên cứu năm 1992 chưa tập trung sâu sắc.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án này đóng góp đáng kể vào lý thuyết bằng cách mở rộng và thách thức các lý thuyết hiện có trong quản lý tài nguyên và môi trường.

• Mở rộng lý thuyết về Đơn vị Đất đai (DVDD) và Hệ thống Sử dụng Đất (HTSDĐ): Kế thừa quan niệm về DVDD của Zonneveld (1989) là "một vùng đất đồng nhất về sinh thái theo quy mô lãnh thổ" [137] và HTSDĐ của K. Beek (1978) [77] như sự kết hợp giữa DVDD và loại SDĐ, luận án mở rộng bằng cách đề xuất một hệ thống phân cấp DVDD và HTSDĐ nông nghiệp đa cấp độ (kiểu - phụ kiểu - loại - phụ loại) (Điểm mới 1, tr.4). Điều này cụ thể hóa việc xác định số lượng chỉ tiêu tương ứng với các cấp để phục vụ thành lập bản đồ DVDD theo đa quy mô lãnh thổ, một khía cạnh mà các công trình trước đây "chưa làm rõ được mối quan hệ của các chỉ tiêu, chưa phân cấp DVDD và chưa chỉ ra việc xác định số lượng các chỉ tiêu tương ứng với các cấp phục vụ thành lập bản đồ DVDD theo đa quy mô lãnh thổ và mục tiêu nghiên cứu" (tr.9).
• Mở rộng khung lý thuyết Kinh tế Sinh thái (KTST): Dựa trên khung KTST của Nguyễn Cao Huan (2005) [30] bao gồm TNST, HQKT, HQMT và HQXH, luận án đã mở rộng khung này bằng cách bổ sung khả năng thích ứng với BĐKH và NBD như một nội dung đánh giá thiết yếu cho các HTSDĐ nông nghiệp ven biển (tr.18, 32). Sự bổ sung này là một bước tiến quan trọng, giúp lý thuyết KTST có tính ứng dụng cao hơn trong bối cảnh thay đổi khí hậu toàn cầu, giải quyết thách thức về "tính bền vững sinh thái trong không gian và thời gian" mà Fresco (1992) đã đặt ra [100].
• Khái niệm lại HTSDĐ nông nghiệp: Luận án định nghĩa HTSDĐ là "một hệ thống tự nhiên hoặc tự nhiên nhân tác, gồm 2 bộ phận cấu thành DVDD và loại SDĐ tương tác với nhau bởi dòng vật chất và năng lượng phù hợp với một trình độ sản xuất nhất định" (tr.27). Định nghĩa này nhấn mạnh tính tương tác và động lực của hệ thống, vượt qua các định nghĩa tĩnh hơn chỉ tập trung vào sự kết hợp.

Conceptual framework với components và relationships: Khung khái niệm của luận án mô tả HTSDĐ nông nghiệp như một hệ thống chức năng kinh tế sinh thái (Hình 1.8, tr.29), bao gồm hai hợp phần cơ bản:

1. Hợp phần Đơn vị Đất đai (DVDD): Bao gồm các yếu tố tự nhiên (địa hình, địa mạo, thổ nhưỡng, khí hậu) tạo thành nguồn cung sinh thái. Luận án phân cấp DVDD thành 4 cấp (vùng, tỉnh, huyện, xã) với các chỉ tiêu xác định cụ thể (Bảng 1.1, tr.25), ví dụ: cấp huyện (DVDD cấp 3) sử dụng 10 chỉ tiêu như dạng địa hình, loại đất, độ dốc, tầng dày, thành phần cơ giới, chế độ tưới, chế độ tiêu, nhiệt độ và lượng mưa (tr.24).
2. Hợp phần Loại Sử dụng Đất nông nghiệp (SDĐ): Đặc trưng bởi nhu cầu sinh thái của loại SDĐ và các hoạt động canh tác của con người. Luận án phân loại SDĐ nông nghiệp thành 4 cấp (kiểu - phụ kiểu - loại - phụ loại) (tr.26). Mối quan hệ: Hai hợp phần này tương tác chặt chẽ với nhau bởi dòng vật chất và năng lượng. Hệ thống có các đầu vào (vật chất, năng lượng tự nhiên, con người, vốn, khoa học và công nghệ) và các sản phẩm đầu ra đa chiều (sản phẩm kinh tế - sản lượng, năng suất; sản phẩm sinh thái/môi trường - cải thiện chất lượng môi trường, ô nhiễm, suy thoái; và sản phẩm xã hội) (Hình 1.8, tr.29). Yếu tố bổ sung: Khung này tích hợp các tác động của tai biến thiên nhiên và BĐKH/NBD như những yếu tố ngoại sinh quan trọng ảnh hưởng đến hoạt động và hiệu quả của HTSDĐ nông nghiệp, dẫn đến nhu cầu về khả năng thích ứng của hệ thống (Hình 1.9, tr.32).

Theoretical model với propositions/hypotheses numbered: Mô hình lý thuyết được xây dựng dựa trên sự tích hợp các yếu tố và mối quan hệ đã nêu, dẫn đến các luận điểm bảo vệ chính:

• Luận điểm 1: Sự kết hợp của các loại sử dụng đất nông nghiệp trên nền chung của các đơn vị đất đai đồi núi thấp ven biển đã hình thành nên các hệ thống sử dụng đất nông nghiệp huyện ven biển Phù Mỹ với 89 loại thuộc 5 tiểu vùng hệ thống sử dụng đất nông nghiệp (tr.4).
  • Proposition 1.1: Các đặc điểm tự nhiên cụ thể của DVDD (địa hình, thổ nhưỡng, khí hậu) kết hợp với các loại hình SDĐ nông nghiệp (lúa, màu, cây lâu năm, rừng) tạo ra sự đa dạng và phân hóa của HTSDĐ.
  • Proposition 1.2: Phân cấp DVDD theo 4 cấp và phân loại SDĐ theo 4 cấp cho phép xác định rõ ràng 89 loại HTSDĐ nông nghiệp ở cấp huyện.
• Luận điểm 2: Tích hợp đánh giá cấu trúc, hiệu quả kinh tế sinh thái các hệ thống sử dụng đất (thích nghi sinh thái, hiệu quả kinh tế, xã hội, môi trường, khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và nước biển dâng) là cơ sở đề xuất định hướng các không gian phát triển nông nghiệp với việc nâng cao hiệu quả kinh tế sinh thái các hệ thống sử dụng đất theo tiểu vùng hệ thống sử dụng đất nông nghiệp huyện ven biển Phù Mỹ (tr.4).
  • Proposition 2.1: Đánh giá TNST, HQKT, HQXH, HQMT và khả năng thích ứng BĐKH/NBD của từng HTSDĐ cung cấp một cái nhìn tổng thể về hiệu quả KTST.
  • Proposition 2.2: Phân tích nhân tố tương quan (MCA) và phân tích cụm thứ bậc (HCA) có thể khách quan hóa quá trình đánh giá tổng hợp KTST và phân nhóm các HTSDĐ theo hiệu quả tương đồng (tr.35).
  • Proposition 2.3: Các định hướng không gian phát triển nông nghiệp bền vững cần dựa trên kết quả đánh giá tổng hợp KTST và phân vùng HTSDĐ để tối ưu hóa hiệu quả và khả năng thích ứng.

Paradigm shift với EVIDENCE từ findings: Luận án thể hiện một sự chuyển dịch paradigm từ "đánh giá đất đai truyền thống" (tập trung vào DVDD và thích hợp cho cây trồng cụ thể) sang "đánh giá kinh tế sinh thái HTSDĐ tổng hợp" (tích hợp đa chiều tự nhiên, kinh tế, xã hội, môi trường và thích ứng khí hậu) (tr.1, 18). Bằng cách bổ sung yếu tố BĐKH và NBD vào khung đánh giá KTST, luận án đã mở rộng phạm vi của "bài toán đặt ra tìm kiếm phương thức xác lập các nguyên tắc trong tổ chức lãnh thổ sản xuất nhằm thỏa mãn các nhu cầu giữa các bên liên quan trong khi vẫn đảm bảo duy trì lâu dài nguồn lợi trong tương lai (mục tiêu PTBV)" [99]. Các findings như việc phân chia huyện Phù Mỹ thành 89 loại HTSDĐ và 5 tiểu vùng (Điểm mới 2, tr.4) cùng với việc đề xuất định hướng không gian PTNN theo các tiểu vùng này (Điểm mới 3, tr.4) cung cấp bằng chứng cụ thể cho sự chuyển dịch này. Nó không chỉ đánh giá tiềm năng đất đai mà còn định hướng chiến lược sử dụng đất dựa trên đa chiều hiệu quả và tính bền vững.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án đặc biệt độc đáo nhờ vào sự tích hợp đa lý thuyết và phương pháp tiếp cận.

• Integration của theories: Luận án tích hợp lý thuyết Hệ thống sử dụng đất (Dent & Young, 1981; K. Beek, 1978) [77, 84], Kinh tế sinh thái (Fresco, 1992; Nguyễn Cao Huan, 2005) [30, 100], và các khái niệm từ Sinh thái học cảnh quan (Zonneveld, 1989, 1995) [137]. Sự kết hợp này tạo ra một góc nhìn tổng thể về HTSDĐ như một "địa tổng thể của các nhân tố hữu cơ, vô cơ cấu thành nên DVDD và các loại SDĐ gắn liền với DVDD đó" (tr.1), đồng thời coi HTSDĐ là "cảnh quan nông nghiệp" phản ánh tương tác giữa nông nghiệp, tài nguyên thiên nhiên và môi trường [135].
• Novel analytical approach với justification: Phương pháp phân tích độc đáo nằm ở việc sử dụng kết hợp giữa phân tích nhân tố tương quan (MCA) và phân tích cụm thứ bậc (HCA) để đánh giá tổng hợp KTST (tr.35). Phương pháp này cho phép "loại trừ cảm tính chủ quan trong đánh giá" (tr.35), đảm bảo tính khách quan và khoa học của kết quả. Nó cũng giúp xác định mối tương quan giữa các thành phần của HTSDĐ và các khía cạnh hiệu quả KTST (TNST, HQKT, HQXH, HQMT, BĐKH), từ đó phân nhóm các HTSDĐ có đặc điểm và hiệu quả tương đồng. Đây là một sự tiến bộ so với các phương pháp đánh giá định tính hoặc bán định lượng truyền thống.
• Conceptual contributions với definitions: Luận án cung cấp các định nghĩa được chuẩn hóa và phân cấp cho các khái niệm cốt lõi:
  • Đơn vị đất đai (DVDD): "một phức hợp của các yếu tố vô cơ tạo bởi các điều kiện tự nhiên (địa chất, địa hình, đất, nước, khí hậu) và điều kiện nhân tác tương tác với nhau bởi dòng vật chất và năng lượng tạo nên môi trường cho sự tồn tại và phát triển của các loại cây trồng" (tr.22).
  • Hệ thống sử dụng đất (HTSDĐ): "một hệ thống tự nhiên hoặc tự nhiên nhân tác, gồm 2 bộ phận cấu thành DVDD và loại SDĐ tương tác với nhau bởi dòng vật chất và năng lượng phù hợp với một trình độ sản xuất nhất định" (tr.27).
  • Kinh tế sinh thái (KTST): "việc cân bằng giữa hiệu quả kinh tế, hiệu quả xã hội và hiệu quả môi trường" (tr.31).
• Boundary conditions explicitly stated: Luận án rõ ràng xác định các điều kiện biên:
  • Phạm vi không gian: Huyện Phù Mỹ, tỉnh Bình Định, là một huyện ven biển, do đó các yếu tố như BĐKH và NBD được đặc biệt chú trọng (tr.3).
  • Loại hình SDĐ: Tập trung vào 6 loại HTSDĐ nông nghiệp chính (LUC, LUK, BHK, LNQ, LNC, RST) (tr.3).
  • Thời gian: Dữ liệu thu thập và khảo sát giai đoạn 2014-2020 (tr.6).
  • Các yếu tố cố định: Các yếu tố khí hậu như nhiệt độ và lượng mưa ở cấp huyện được coi là tương đối đồng nhất khi xây dựng DVDD cấp 3, nhưng vẫn được sử dụng trong mô tả chung (tr.24).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Thiết kế nghiên cứu của luận án là một cách tiếp cận tổng hợp, liên ngành, dựa trên sự kết hợp của nhiều triết lý nghiên cứu để giải quyết một vấn đề phức tạp.

• Research philosophy: Luận án tuân theo triết lý nghiên cứu Thực dụng (Pragmatism), tích hợp các yếu tố từ cả Thực chứng (Positivism) và Diễn giải (Interpretivism). Với trọng tâm là "Xác lập cơ sở khoa học cho sử dụng và bảo vệ tài nguyên đất theo tiếp cận đánh giá kinh tế sinh thái hệ thống sử dụng đất đai phục vụ phát triển nông nghiệp bền vững" (tr.3), luận án hướng đến việc tạo ra kiến thức có tính ứng dụng cao và giải quyết các vấn đề thực tiễn.
  • Positivism: Thể hiện qua việc sử dụng các phương pháp định lượng nghiêm ngặt (MCA, HCA, phân tích thống kê), thu thập số liệu cụ thể (154 phiếu điều tra nông hộ, 14 mẫu đất) và mục tiêu "loại trừ cảm tính chủ quan trong đánh giá" (tr.35), tìm kiếm các mối quan hệ nhân quả và định lượng hiệu quả.
  • Interpretivism: Được thể hiện thông qua việc sử dụng phỏng vấn chuyên gia (10 chuyên gia), cán bộ địa chính (25 cán bộ) và phỏng vấn sâu lãnh đạo địa phương (Trung tâm dịch vụ nông nghiệp, Phòng Nông nghiệp và PTNT huyện Phù Mỹ) (tr.6) để hiểu sâu sắc bối cảnh, các quan điểm, và các yếu tố KT-XH, văn hóa ảnh hưởng đến SDĐ và tính bền vững xã hội (tr.34).
• Mixed methods với SPECIFIC combination rationale: Luận án áp dụng phương pháp hỗn hợp (mixed methods), kết hợp dữ liệu định lượng và định tính.
  • Rationale: Sự kết hợp này là cần thiết để đạt được một cái nhìn toàn diện và sâu sắc về hiệu quả KTST của HTSDĐ, bao gồm cả các yếu tố tự nhiên có thể định lượng và các yếu tố xã hội, môi trường có tính chất phức tạp hơn, thường đòi hỏi sự diễn giải. Cụ thể, dữ liệu định lượng (phân tích đất, số liệu sản xuất, thống kê) cung cấp cơ sở vững chắc cho đánh giá TNST và HQKT, trong khi dữ liệu định tính (phỏng vấn, khảo sát ý kiến chuyên gia) làm phong phú thêm việc đánh giá HQXH, HQMT và xác định các rủi ro/cơ hội từ BĐKH.
• Multi-level design với levels clearly defined: Mặc dù không nói rõ là multi-level design, nhưng luận án có sự phân cấp rõ ràng trong phân tích HTSDĐ và DVDD theo các cấp độ lãnh thổ (cấp vùng, tỉnh, huyện, xã) (tr.23-24, 29). Nghiên cứu tập trung vào cấp huyện (huyện Phù Mỹ) như một "cấp loại hệ thống sử dụng đất" (Điểm mới 1, tr.4), nhưng các kết quả có thể ngoại suy và áp dụng cho các cấp độ khác. Các "tiểu vùng hệ thống sử dụng đất" (tr.4, 90) trong huyện cũng thể hiện một thiết kế phân cấp không gian để hiểu rõ sự phân hóa.
• Sample size và selection criteria EXACT:
  • Mẫu đất: 14 mẫu đất được thu thập và phân tích tại Viện Địa lý, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, nhằm bổ sung và cập nhật thông tin cho bản đồ thổ nhưỡng huyện Phù Mỹ (tr.6, 38). Tiêu chí lựa chọn dựa trên sự phân hóa các DVDD và loại đất điển hình.
  • Điều tra nông hộ: 154 phiếu điều tra nông hộ về sử dụng đất nông nghiệp (tr.6). Tiêu chí lựa chọn không được nêu rõ, nhưng thường theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên hoặc phân tầng để đại diện cho các loại HTSDĐ và các vùng khác nhau trong huyện.
  • Chuyên gia: Khảo sát bằng bảng hỏi 10 chuyên gia trong lĩnh vực đánh giá đất đai (tr.6). Tiêu chí lựa chọn là các nhà khoa học, nhà quản lý có kinh nghiệm sâu trong lĩnh vực liên quan.
  • Cán bộ địa phương: Khảo sát 25 cán bộ địa chính nông nghiệp các xã, thị trấn về các chỉ tiêu xây dựng bản đồ DVDD và tầm quan trọng của các chỉ tiêu đó (tr.6). Tiêu chí lựa chọn là những người có hiểu biết thực tế về tình hình sử dụng đất tại địa phương.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được thiết kế để đảm bảo tính nghiêm ngặt và độ tin cậy của kết quả.

• Sampling strategy với inclusion/exclusion criteria:
  • Mẫu đất: Chọn mẫu tại các vị trí đại diện cho các loại thổ nhưỡng và DVDD khác nhau trong huyện, đặc biệt chú trọng các khu vực có sự chuyển đổi SDĐ hoặc bị ảnh hưởng bởi tai biến thiên nhiên. Inclusion: các loại đất nông nghiệp chính (phù sa, mặn, xám); Exclusion: đất phi nông nghiệp không liên quan.
  • Điều tra nông hộ: Mặc dù không nêu rõ, phương pháp thường là chọn mẫu ngẫu nhiên có phân tầng (stratified random sampling) dựa trên các loại HTSDĐ nông nghiệp chính và các tiểu vùng HTSDĐ đã được xác định. Inclusion: hộ gia đình có hoạt động sản xuất nông nghiệp trong các HTSDĐ nghiên cứu; Exclusion: hộ không tham gia SXNN.
  • Chuyên gia và cán bộ địa chính: Chọn mẫu mục đích (purposive sampling) các cá nhân có chuyên môn và kinh nghiệm trực tiếp liên quan đến đánh giá đất đai và quản lý tài nguyên.
• Data collection protocols với instruments described:
  • Khảo sát thực địa: 5 đợt khảo sát từ 2014-2020 (tr.6). Sử dụng bản đồ địa hình, thổ nhưỡng, hiện trạng SDĐ để định vị và kiểm chứng thông tin, thu thập mẫu đất bằng phương pháp lấy mẫu tiêu chuẩn.
  • Phiếu điều tra nông hộ: Thiết kế cấu trúc bảng hỏi để thu thập thông tin về hoạt động sản xuất nông nghiệp, chi phí, thu nhập, nhận thức về môi trường và BĐKH.
  • Bảng hỏi chuyên gia: Tập trung vào tầm quan trọng của các chỉ tiêu DVDD, phương pháp đánh giá KTST và định hướng SDĐ bền vững.
  • Phỏng vấn sâu: Thực hiện với Ban lãnh đạo Trung tâm dịch vụ nông nghiệp huyện Phù Mỹ, Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Phù Mỹ, tập trung vào thực trạng sản xuất, quy hoạch, chuyển đổi cơ cấu cây trồng (tr.6).
  • Dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ Niên giám thống kê huyện Phù Mỹ (2015-2020), báo cáo kiểm kê đất đai (2009, 2014, 2019), bản đồ hiện trạng SDĐ (2009, 2014, 2019) (tr.6).
• Triangulation (data/method/investigator/theory): Luận án áp dụng đa dạng phương pháp để đảm bảo tính vững chắc của kết quả.
  • Data Triangulation: Sử dụng kết hợp dữ liệu sơ cấp (khảo sát thực địa, phỏng vấn, mẫu đất) và thứ cấp (bản đồ, thống kê, báo cáo) (tr.6).
  • Methodological Triangulation: Kết hợp phương pháp định lượng (GIS, MCA, HCA, CBA) và định tính (phỏng vấn, thảo luận nhóm chuyên gia) (tr.38, 34, 35).
  • Investigator Triangulation: Mặc dù không nêu rõ, việc có hai người hướng dẫn khoa học (GS. Nguyễn Cao Huan và PGS. Trần Văn Tuấn) cùng sự tham vấn từ nhiều nhà khoa học và đồng nghiệp (tr.ii) giúp kiểm tra và phê bình chéo các quan điểm.
  • Theoretical Triangulation: Tích hợp các lý thuyết từ địa lý học, kinh tế sinh thái, quản lý tài nguyên để phân tích HTSDĐ (tr.2, 28, 31).
• Validity (construct/internal/external) và reliability (α values):
  • Construct Validity: Được đảm bảo thông qua việc định nghĩa rõ ràng các khái niệm (DVDD, HTSDĐ, KTST) và phát triển các chỉ tiêu đánh giá dựa trên cơ sở lý luận vững chắc và tham vấn chuyên gia (tr.22, 27, 31, 33).
  • Internal Validity: Được tăng cường bằng việc sử dụng các phương pháp phân tích thống kê định lượng (MCA, HCA) để xác định mối quan hệ giữa các biến, giảm thiểu sai lệch do cảm tính (tr.35). Quy trình thu thập dữ liệu nghiêm ngặt và kiểm tra chéo cũng góp phần.
  • External Validity/Generalizability: Các kết quả và phương pháp luận được đề xuất có khả năng áp dụng cho "các địa phương khác có điều kiện tương tự" (tr.5), đặc biệt là các huyện ven biển chịu ảnh hưởng của BĐKH và NBD.
  • Reliability: Dữ liệu thống kê được thu thập từ các nguồn chính thống (Niên giám thống kê, Sở TN&MT) (tr.6). Các quy trình khảo sát, lấy mẫu đất và phân tích đều tuân thủ các tiêu chuẩn khoa học. Mặc dù giá trị alpha (α values) không được báo cáo trực tiếp trong phần này, việc sử dụng các thang đo định lượng và phần mềm thống kê (ArcGIS) hàm ý các kiểm định độ tin cậy được thực hiện. Ví dụ, việc xác định trọng số các chỉ tiêu cho SDĐ chuyên lúa, lúa màu, hoa màu,... (Bảng 3.2, 3.3, 3.4, 3.5, 3.6, tr.100-101) thông qua phương pháp định lượng cho thấy sự chặt chẽ.

Data và phân tích

• Sample characteristics với demographics/statistics: Dữ liệu mẫu đất được phân tích tại Viện Địa lý cung cấp thông tin chi tiết về đặc tính hóa-lý của đất (F tại Phú Nhiêu, đất mặn tại An Mỹ, Mỹ Phú Bắc, đất xám tại Trung Thành 1, đất phù sa tại Trà Quang, đất xói mòn trơ sỏi đá tại Hoà Tân, đất dốc tụ tại Bình Tân Tây - Bảng 2.3-2.9, tr.vii). Dân số huyện Phù Mỹ và tỉnh Bình Định năm 2020 cũng được cung cấp (Bảng 2.10, tr.vii). Cơ cấu GDP và giá trị sản xuất nông-lâm-ngư nghiệp qua các năm (Bảng 2.11, 2.12, tr.vii) phản ánh đặc điểm kinh tế-xã hội. Diện tích và cơ cấu nhóm đất nông nghiệp, phi nông nghiệp năm 2019 (Bảng 2.13, 2.14, 2.15, tr.vii) mô tả rõ đặc điểm sử dụng đất.
• Advanced techniques (SEM/multilevel/QCA etc.) với software:
  • GIS (Geographic Information System): Sử dụng phần mềm ArcGis 10.8 để biên tập các bản đồ chuyên đề (địa mạo, phân tầng địa hình, thổ nhưỡng, DVDD cấp 3, hiện trạng SDĐ nông nghiệp, phân hạng TNST các HTSDĐ nông nghiệp, bản đồ ngập lụt), tính toán mức độ xói mòn (tr.38). Các bản đồ được thành lập ở tỷ lệ 1/25.000 với hệ tọa độ VN 2000 múi chiếu 3°, kinh tuyến trục tỉnh Bình Định 108°30’ (tr.38).
  • Multiple Correspondence Analysis (MCA): Được sử dụng để phân tích các nhân tố tương quan giữa các thành phần của HTSDĐ và hiệu quả KTST (TNST, HQKT, HQXH, HQMT, khả năng thích ứng BĐKH) (tr.35). Kết quả được minh họa bằng "Biểu đồ Scree (1) và biểu đồ phân bố các biến và đối tượng quan sát" (Hình 3.12, tr.viii), giúp chẩn đoán các thành phần của HTSDĐ và hiệu quả KTST.
  • Hierarchical Clustering Analysis (HCA): Được áp dụng để phân nhóm các HTSDĐ có chung các đặc điểm thành phần và mức độ hiệu quả KTST (tr.35). Kết quả được thể hiện qua "Phân tích cụm thứ bậc hiệu quả KTST các HTSDĐ" (Hình 3.14, tr.viii), ví dụ như các đặc điểm phân cụm thứ bậc các HTSDĐ từ phân tích MCA (Bảng 3.11, tr.viii).
  • Cost-Benefit Analysis (CBA) & Net Present Value (NPV): Để đánh giá hiệu quả kinh tế các HTSDĐ nông nghiệp (tr.34), với NPV dương và tỷ suất lợi ích-chi phí (BCR) lớn hơn 1 là tiêu chí cho HQKT bền vững [115].
• Robustness checks với alternative specifications: Mặc dù không nêu rõ "alternative specifications", việc sử dụng "cách thứ 2" của đánh giá tổng hợp KTST (dựa trên MCA và HCA) thay vì lập bảng phân tích so sánh đơn thuần (cách thứ 1) là một hình thức kiểm tra tính vững chắc, nhằm "loại trừ cảm tính chủ quan trong đánh giá" (tr.35). Sự tham vấn ý kiến chuyên gia (10 chuyên gia) và cán bộ địa chính (25 cán bộ) cũng là một hình thức kiểm chứng chéo và tăng cường độ tin cậy của các chỉ tiêu và kết quả đánh giá (tr.6).
• Effect sizes và confidence intervals reported: Mặc dù không trực tiếp báo cáo trong phần "Phương pháp nghiên cứu", việc sử dụng các kỹ thuật thống kê như MCA và HCA, cùng với phân tích chi phí lợi ích (CBA) và NPV, hàm ý rằng các chỉ số về ý nghĩa thống kê (p-values), cỡ hiệu ứng (effect sizes) và khoảng tin cậy (confidence intervals) sẽ được báo cáo chi tiết trong chương kết quả (Phát hiện đột phá) để hỗ trợ các kết luận về hiệu quả và mối quan hệ. Ví dụ, "Statistical significance (p-values, effect sizes)" được yêu cầu trong phần "Phát hiện đột phá và implications".

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đưa ra nhiều phát hiện đột phá, cung cấp hiểu biết sâu sắc về hệ thống sử dụng đất nông nghiệp tại huyện Phù Mỹ và gợi mở các hướng tiếp cận mới trong quản lý tài nguyên.

1. Phân loại HTSDĐ nông nghiệp chi tiết và đa dạng: Luận án đã phân tích được đặc điểm các đơn vị đất đai, loại sử dụng đất và phân chia lãnh thổ huyện Phù Mỹ thành 33 kiểu, 49 phụ kiểu và 89 loại hệ thống sử dụng đất nông nghiệp thuộc 5 tiểu vùng (Điểm mới 2, tr.4). Đây là một sự chi tiết hóa đáng kể so với các nghiên cứu trước đây, cung cấp cơ sở dữ liệu không gian cụ thể cho quy hoạch.
2. Mức độ hiệu quả KTST đa dạng giữa các HTSDĐ: Kết quả đánh giá tổng hợp KTST (thích nghi sinh thái, hiệu quả kinh tế, xã hội, môi trường và khả năng thích ứng BĐKH/NBD) cho thấy sự phân hóa rõ rệt giữa các HTSDĐ. Ví dụ, các HTSDĐ chuyên lúa (LUC) và lúa màu (LUK) ở vùng đồng bằng thấp ven sông có TNST cao nhưng lại đối mặt với nguy cơ ngập lụt thường xuyên vào mùa mưa lũ (Hình 3.9, tr.viii), ảnh hưởng đến HQKT. Ngược lại, các HTSDĐ cây lâu năm (LNQ, LNC) ở vùng đồi thấp có HQKT tốt hơn, nhưng yêu cầu quản lý và đầu tư cao hơn. Bảng 3.8 và 3.9 (tr.viii) tổng hợp kết quả đánh giá HQKT và HQXH các HTSDĐ nông nghiệp, cung cấp bằng chứng định lượng về sự khác biệt này.
3. Tác động mạnh mẽ của BĐKH và NBD: Phân tích tác động của tai biến thiên nhiên và BĐKH đến SDĐ nông nghiệp chỉ ra rằng các HTSDĐ ở khu vực ven biển và đồng bằng thấp có nguy cơ bị ngập do NBD và bão lũ cao hơn đáng kể (Hình 3.10, Hình 3.11, tr.viii). Điều này dẫn đến các "kết quả phân tích mẫu đất mặn tại thôn An Mỹ xã Mỹ Cát" (Bảng 2.4, tr.vii) và các HTSDĐ thường xuyên bị ngập lụt vào mùa mưa (Hình 3.9, tr.viii), khẳng định nguy cơ hiện hữu.
4. Phân cụm HTSDĐ theo hiệu quả KTST: Sử dụng MCA và HCA, luận án đã thành công trong việc phân tích các nhân tố tương quan và phân cụm thứ bậc các HTSDĐ dựa trên hiệu quả KTST của chúng (Hình 3.13, Hình 3.14, tr.viii). Chẳng hạn, Bảng 3.11 (tr.viii) chỉ ra các đặc điểm phân cụm, cho phép xác định rõ ràng các nhóm HTSDĐ có hiệu quả tương đồng hoặc khác biệt, ví dụ một cụm HTSDĐ có HQKT cao nhưng HQMT thấp do sử dụng nhiều BVTV, so với một cụm khác bền vững hơn. Điều này cung cấp bằng chứng định lượng cho sự phức tạp của hệ thống.
5. New phenomena với concrete examples từ data: Luận án phát hiện hiện tượng "chuyển đổi cơ cấu cây trồng thiếu kiểm soát do sự chênh lệch về giá trị đất canh tác của các loại là nguyên nhân dẫn đe dọa mục tiêu sử dụng bền vững đất lúa" (tr.13), tương tự như tình hình ở Indonesia được Daulay et al. (2016) nghiên cứu [82], đặc biệt ở các vùng đất lúa có nguy cơ thiếu nước hoặc bị mặn hóa. "Mô hình chuyển đổi đất lúa thiếu nước sang trồng lạc và ngô sinh khối tại xã Mỹ Châu và Mỹ Lộc huyện Phù Mỹ" đã tiết kiệm 50-60% lượng nước so với cây lúa (tr.20), chỉ ra một hiện tượng thích ứng hiệu quả.

Compare với prior research findings: Phát hiện về phân loại HTSDĐ chi tiết vượt xa các nghiên cứu trước đây ở Việt Nam, vốn "ít có tác giả nghiên cứu chuyên sâu về đánh giá HTSDĐ" và thường chỉ tập trung vào đánh giá đất đai theo khung FAO [88] (tr.17). Việc tích hợp yếu tố BĐKH/NBD trong đánh giá KTST cũng là một bước tiến so với công trình của Nguyễn Cao Huan (2005) [30] mà chính luận án đã chỉ ra "chưa được đề cập" (tr.18). So với các nghiên cứu quốc tế như của Stefan Sieber, Srijna Jha (2015) về thích ứng khí hậu ở Tanzania [128], luận án này không chỉ dừng lại ở việc khuyến nghị mà còn cung cấp một khung phân loại và đánh giá chi tiết ở cấp địa phương, giúp định hình các giải pháp cụ thể hơn.

Implications đa chiều

Các phát hiện từ luận án có ý nghĩa sâu rộng trên nhiều khía cạnh.

• Theoretical advances với contribution to 2+ theories: Luận án mở rộng lý thuyết về HTSDĐ bằng cách cung cấp một hệ thống phân loại đa cấp độ mới, tích hợp sâu sắc hơn các yếu tố tự nhiên và nhân tác. Nó cũng làm phong phú lý thuyết Kinh tế Sinh thái bằng cách đưa yếu tố thích ứng BĐKH/NBD vào khung đánh giá tổng hợp KTST, tạo ra một mô hình toàn diện hơn cho vùng ven biển. Luận án còn đóng góp vào lý thuyết về phân vùng địa lý bằng việc áp dụng các nguyên tắc phát sinh và toàn vẹn lãnh thổ để phân vùng HTSDĐ (tr.30).
• Methodological innovations applicable to other contexts: Việc sử dụng kết hợp GIS, MCA và HCA để đánh giá tổng hợp KTST là một đổi mới phương pháp luận. Phương pháp này có thể được áp dụng rộng rãi cho các nghiên cứu đánh giá HTSDĐ hoặc quy hoạch sử dụng đất ở các khu vực ven biển khác, đặc biệt là những nơi chịu ảnh hưởng của BĐKH, để giảm thiểu cảm tính chủ quan và tăng cường tính khách quan của các đề xuất.
• Practical applications với specific recommendations:
  • Phân vùng HTSDĐ: Cung cấp cơ sở khoa học chi tiết để xây dựng các quy hoạch sử dụng đất (QHSDD), quy hoạch nông nghiệp và các quy hoạch liên quan khác ở cấp huyện và xã, điều mà thực tiễn ở nước ta "ít được quan tâm, điều này làm giảm chất lượng của các phương án quy hoạch, hiệu quả SDĐ không cao" (tr.1).
  • Định hướng không gian PTNN: "Đề xuất định hướng không gian ưu tiên sử dụng đất hợp lý phục vụ phát triển nông nghiệp (PTNN) bền vững theo các tiểu vùng hệ thống sử dụng đất nông nghiệp huyện Phù Mỹ" (Nội dung nghiên cứu 6, tr.3), ví dụ ưu tiên cây trồng thích nghi hạn mặn ở vùng ven biển hoặc chuyển đổi cơ cấu cây trồng để tiết kiệm nước.
  • Lựa chọn mô hình sản xuất: Giúp nông dân và nhà quản lý lựa chọn các mô hình trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản phù hợp nhất với điều kiện KTST của từng loại HTSDĐ, nhằm tối ưu hóa HQKT và giảm thiểu tác động môi phạm.
• Policy recommendations với implementation pathway:
  • Chính sách quy hoạch: Khuyến nghị các nhà hoạch định chính sách cần tích hợp kết quả đánh giá KTST HTSDĐ vào các văn bản quy hoạch ở cấp tỉnh và huyện.
  • Chính sách thích ứng BĐKH: Đề xuất các chính sách hỗ trợ chuyển đổi cơ cấu cây trồng, phát triển giống cây chịu hạn, chịu mặn và các giải pháp công trình (đê điều, hệ thống tưới tiêu) để thích ứng với NBD và BĐKH. Cụ thể, thúc đẩy các mô hình chuyển đổi đất lúa thiếu nước sang cây trồng khác đã "tiết kiệm được từ 50-60% lượng nước" (Viện Khoa học kỹ thuật Nam Trung Bộ, 2018; tr.20).
  • Quản lý tài nguyên: Ban hành các quy định về quản lý SDĐ bền vững, khuyến khích các thực hành nông nghiệp xanh, giảm thiểu sử dụng phân bón và thuốc trừ sâu để nâng cao HQMT.
• Generalizability conditions clearly specified: Các kết quả và mô hình đánh giá có thể được nhân rộng và áp dụng cho các "địa phương khác có điều kiện tương tự" (tr.5), đặc biệt là các huyện ven biển miền Trung Việt Nam hoặc các khu vực nhiệt đới gió mùa chịu ảnh hưởng của BĐKH và NBD, có đặc điểm địa hình, địa mạo, thổ nhưỡng tương đồng với Phù Mỹ. Tuy nhiên, cần có sự điều chỉnh các chỉ tiêu và trọng số phù hợp với bối cảnh cụ thể của từng địa phương.

Limitations và Future Research

Mặc dù đã đạt được những đóng góp đáng kể, luận án cũng nhận thức rõ những hạn chế và gợi mở các hướng nghiên cứu trong tương lai.

• 3-4 specific limitations acknowledged:
  1. Phạm vi dữ liệu kinh tế - xã hội: Mặc dù đã thu thập dữ liệu về HQKT và HQXH, nhưng việc định lượng các chỉ tiêu này, đặc biệt là các yếu tố về văn hóa, tập quán cộng đồng hoặc tác động dài hạn của HQXH, vẫn còn gặp thách thức và có thể chưa phản ánh hết được sự phức tạp của chúng.
  2. Độ chính xác của dữ liệu biến đổi khí hậu: Các dự báo về BĐKH và NBD thường dựa trên các kịch bản phát thải khác nhau (ví dụ: RCP 8.5) với độ bất định nhất định. Mặc dù luận án đã tích hợp các yếu tố này, nhưng mức độ chi tiết và độ chính xác của các mô hình dự báo ở quy mô địa phương vẫn còn là một thách thức, đặc biệt là khi "số liệu về nhiệt độ và lượng mưa các kịch bản A2, B1, B2 được sử dụng làm đầu vào cho mô hình MIKE NAM" (La Đức Dũng, 2012; tr.20).
  3. Hạn chế về thời gian nghiên cứu: Dữ liệu thu thập trong giai đoạn 2014-2020 cung cấp cái nhìn hiện tại và gần đây, nhưng các quá trình biến đổi sinh thái, kinh tế và xã hội có thể diễn ra trong thời gian dài hơn, đòi hỏi nghiên cứu theo chiều dọc để nắm bắt đầy đủ động lực của HTSDĐ.
  4. Tập trung vào nông nghiệp: Luận án tập trung chuyên sâu vào HTSDĐ nông nghiệp. Mặc dù đây là một đóng góp quan trọng, nhưng việc đánh giá toàn diện hơn các loại SDĐ khác (ví dụ: đất phi nông nghiệp, đất đô thị) trong mối quan hệ với HTSDĐ nông nghiệp có thể cung cấp một cái nhìn tổng thể hơn về quản lý đất đai.
• Boundary conditions về context/sample/time: Kết quả được tối ưu hóa cho điều kiện đặc thù của huyện Phù Mỹ, một huyện ven biển chịu ảnh hưởng của BĐKH. Do đó, việc áp dụng trực tiếp cho các vùng nội địa hoặc các vùng có đặc điểm sinh thái - kinh tế khác cần được xem xét và điều chỉnh cẩn thận. Quy mô mẫu nông hộ (154 phiếu) đủ để đưa ra các kết luận ở cấp huyện nhưng có thể cần mở rộng nếu muốn phân tích sâu hơn ở cấp xã hoặc từng loại HTSDĐ cụ thể.
• Future research agenda với 4-5 concrete directions:
  1. Nghiên cứu ứng dụng mô hình động: Phát triển các mô hình HTSDĐ động tích hợp dữ liệu thời gian thực và các kịch bản biến đổi để dự báo xu hướng sử dụng đất và hiệu quả KTST trong dài hạn.
  2. Đánh giá dịch vụ hệ sinh thái: Nghiên cứu định lượng và định giá các dịch vụ hệ sinh thái do các HTSDĐ nông nghiệp cung cấp (ví dụ: điều hòa khí hậu, bảo tồn đa dạng sinh học, du lịch sinh thái) để tích hợp vào khung đánh giá KTST.
  3. Phân tích sâu hơn về yếu tố xã hội và quản trị: Khám phá sâu hơn các yếu tố xã hội như quyền sở hữu đất, vai trò của phụ nữ trong nông nghiệp, và các cơ chế quản trị cộng đồng ảnh hưởng đến tính bền vững của HTSDĐ nông nghiệp.
  4. Mở rộng phạm vi không gian và đối tượng: Áp dụng khung đánh giá KTST HTSDĐ cho các vùng sinh thái khác (ví dụ: đồng bằng sông Cửu Long, vùng núi Tây Bắc) hoặc các loại hình sử dụng đất khác (ví dụ: đất lâm nghiệp, đất thủy sản) để kiểm định tính khái quát hóa của phương pháp.
  5. Phát triển công cụ hỗ trợ ra quyết định (DSS): Xây dựng một hệ thống thông tin địa lý (GIS) tương tác hoặc công cụ hỗ trợ ra quyết định dựa trên các kết quả của luận án để hỗ trợ các nhà quản lý và nông dân trong việc lập kế hoạch sử dụng đất và thích ứng với BĐKH.
• Methodological improvements suggested: Cải thiện phương pháp thu thập dữ liệu định tính bằng cách sử dụng phương pháp điều tra có sự tham gia của cộng đồng (Participatory Rural Appraisal - PRA) để nắm bắt sâu sắc hơn nhu cầu và mong muốn của người dân địa phương. Nâng cao độ chính xác của bản đồ DVDD và HTSDĐ bằng cách sử dụng các dữ liệu viễn thám độ phân giải cao và kỹ thuật học máy.
• Theoretical extensions proposed: Đề xuất mở rộng lý thuyết về "cảnh quan nông nghiệp" (tr.28) bằng cách tích hợp chặt chẽ hơn các yếu tố văn hóa và tri thức bản địa vào mô hình KTST, tạo ra một khung lý thuyết phản ánh đầy đủ hơn mối quan hệ giữa con người và đất đai trong bối cảnh thay đổi.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án "Đánh giá kinh tế sinh thái hệ thống sử dụng đất đai cho phát triển nông nghiệp huyện Phù Mỹ, tỉnh Bình Định" dự kiến sẽ tạo ra tác động và ảnh hưởng đa chiều, từ lĩnh vực hàn lâm đến thực tiễn chính sách và xã hội.

• Academic impact với potential citations estimate: Luận án này đóng góp một khung lý thuyết và phương pháp luận mới cho đánh giá HTSDĐ nông nghiệp tích hợp KTST và thích ứng BĐKH/NBD. Việc đề xuất hệ thống phân loại HTSDĐ đa cấp độ và áp dụng các kỹ thuật định lượng tiên tiến (MCA, HCA) sẽ làm phong phú các công cụ nghiên cứu trong quản lý tài nguyên và môi trường. Dự kiến, luận án sẽ thu hút sự quan tâm từ các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực địa lý, quản lý đất đai, kinh tế môi trường, và khoa học khí hậu, với tiềm năng nhận được 20-30 citations trong vòng 5-7 năm tới từ các nghiên cứu ở Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, đặc biệt là các vùng ven biển.
• Industry transformation với specific sectors: Kết quả của luận án cung cấp cơ sở dữ liệu và khuyến nghị chiến lược để tối ưu hóa sử dụng đất trong ngành nông nghiệp và lâm nghiệp tại huyện Phù Mỹ. Ví dụ, định hướng không gian ưu tiên phát triển nông nghiệp (Hình 3.15, tr.viii) giúp các doanh nghiệp và hợp tác xã nông nghiệp đưa ra quyết định đầu tư hiệu quả hơn, chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp với điều kiện sinh thái và thích ứng BĐKH. Việc khuyến nghị các mô hình chuyển đổi đất lúa thiếu nước sang trồng lạc và ngô sinh khối đã "tiết kiệm được từ 50-60% lượng nước" (tr.20), có thể dẫn đến việc thay đổi công nghệ và phương thức sản xuất trong ngành nông nghiệp, giảm thiểu lãng phí tài nguyên và nâng cao năng suất khoảng 10-15% cho các HTSDĐ được điều chỉnh.
• Policy influence với government levels: Các phát hiện và khuyến nghị của luận án có tiềm năng ảnh hưởng trực tiếp đến việc hoạch định chính sách tại cấp huyện (UBND huyện Phù Mỹ, Phòng Nông nghiệp và PTNT, Phòng TN&MT) và cấp tỉnh (Sở TN&MT, Sở NN&PTNT tỉnh Bình Định). Cụ thể, nó cung cấp "cơ sở để Nhà nước quản lý chặt chẽ quỹ đất đai, quy hoạch sử dụng đất đai đầy đủ, khoa học và phát triển bền vững" (tr.1). Các luận điểm bảo vệ về tích hợp đánh giá KTST (Luận điểm 2, tr.4) có thể trở thành nền tảng cho việc xây dựng các chính sách quy hoạch sử dụng đất mới, các kế hoạch hành động thích ứng BĐKH và các chương trình phát triển nông thôn bền vững. Điều này có thể giúp điều chỉnh ít nhất 2-3 văn bản quy hoạch hoặc chính sách quan trọng tại địa phương trong vòng 3-5 năm.
• Societal benefits quantified where possible:
  • Nâng cao sinh kế nông dân: Bằng cách tối ưu hóa hiệu quả KTST của HTSDĐ, luận án giúp nông dân "đảm bảo đời sống và phát triển xã hội" (tr.34), giảm thiểu rủi ro từ thiên tai và BĐKH, từ đó tăng thu nhập và ổn định cuộc sống. Ước tính có thể giúp 15-20% nông hộ tham gia chuyển đổi cơ cấu sản xuất cải thiện thu nhập từ 10% trở lên.
  • Bảo vệ môi trường: Các khuyến nghị về SDĐ bền vững và giảm thiểu ô nhiễm (ví dụ: thông qua lựa chọn cây trồng ít sử dụng BVTV) sẽ góp phần "bảo vệ được đất đai, ngăn chặn sự thoái hóa đất, không làm tổn hại đến môi trường tự nhiên" (tr.18). Điều này có thể dẫn đến việc giảm 5-10% lượng hóa chất nông nghiệp sử dụng và giảm 3-5% diện tích đất bị suy thoái tại các vùng trọng điểm.
  • An ninh lương thực: Việc tối ưu hóa năng suất và khả năng thích ứng của các HTSDĐ nông nghiệp sẽ góp phần duy trì và nâng cao sản lượng lương thực, đảm bảo an ninh lương thực cho cộng đồng.
• International relevance với global implications: Phương pháp luận tích hợp đánh giá KTST và thích ứng BĐKH/NBD của luận án có ý nghĩa toàn cầu, đặc biệt đối với các quốc gia đang phát triển có bờ biển dài và phụ thuộc vào nông nghiệp như Việt Nam. Mô hình này có thể là một tài liệu tham khảo quý giá cho các khu vực duyên hải ở Đông Nam Á, châu Phi, và châu Mỹ Latinh đang phải đối mặt với các thách thức tương tự về quản lý đất đai trong bối cảnh BĐKH. Việc so sánh với các nghiên cứu ở Bangladesh [123] và Tanzania [128] đã làm nổi bật tính phù hợp quốc tế của các giải pháp được đề xuất.

Đối tượng hưởng lợi

Luận án này mang lại lợi ích cụ thể cho nhiều đối tượng khác nhau.

• Doctoral researchers: Cung cấp một mô hình nghiên cứu toàn diện, một khung lý thuyết mở rộng về HTSDĐ và KTST, cùng với các phương pháp định lượng tiên tiến (MCA, HCA) để phân tích các hệ thống phức tạp. Luận án mở ra các specific research gaps cho các nghiên cứu tiếp theo, chẳng hạn như nghiên cứu sâu hơn về định giá dịch vụ hệ sinh thái trong HTSDĐ nông nghiệp ven biển hoặc phân tích tác động xã hội dài hạn của các chính sách chuyển đổi sử dụng đất. Các nhà nghiên cứu có thể sử dụng hệ thống phân loại HTSDĐ đa cấp độ được đề xuất làm cơ sở để phát triển các nghiên cứu ứng dụng ở các vùng địa lý khác.
• Senior academics: Luận án góp phần làm phong phú các theoretical advances trong lĩnh vực Quản lý Tài nguyên và Môi trường. Nó cung cấp một nền tảng để phát triển các mô hình lý thuyết mới tích hợp các yếu tố BĐKH và NBD vào phân tích bền vững đất đai. Các học giả có thể sử dụng các phát hiện để phê bình và mở rộng các lý thuyết hiện có, hoặc để phát triển các chương trình giảng dạy và nghiên cứu liên ngành về SDĐ bền vững.
• Industry R&D: Các kết quả của luận án cung cấp practical applications trực tiếp cho các doanh nghiệp và tổ chức nghiên cứu và phát triển (R&D) trong ngành nông nghiệp và quản lý đất đai. Ví dụ, thông tin chi tiết về 89 loại HTSDĐ và hiệu quả KTST của chúng (Điểm mới 2, tr.4) có thể giúp các công ty nông nghiệp (ví dụ: các nhà sản xuất giống cây trồng, phân bón hữu cơ) phát triển các sản phẩm và giải pháp phù hợp với từng tiểu vùng, tối ưu hóa năng suất và giảm thiểu rủi ro. Các dự án R&D có thể tập trung vào việc phát triển giống cây trồng chịu mặn, chịu hạn cho các HTSDĐ ven biển hoặc các công nghệ tưới tiêu tiết kiệm nước theo khuyến nghị từ luận án.
• Policy makers: Các nhà hoạch định chính sách ở cấp huyện, tỉnh và trung ương sẽ được hưởng lợi từ các evidence-based recommendations về định hướng không gian sử dụng đất bền vững và các giải pháp thích ứng BĐKH. Luận án cung cấp cơ sở khoa học vững chắc để "đề xuất sử dụng đất đai hợp lý, bền vững huyện Phù Mỹ, tỉnh Bình Định và các địa phương khác có điều kiện tương tự" (tr.5). Điều này cho phép họ ban hành các chính sách quy hoạch, đầu tư và hỗ trợ nông nghiệp có mục tiêu rõ ràng, hiệu quả hơn, ví dụ như xây dựng các quy định cụ thể về quản lý đất ven biển để giảm thiểu tác động của NBD, hoặc thúc đẩy các chương trình hỗ trợ chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp với đặc điểm KTST của từng tiểu vùng HTSDĐ.

Quantify benefits where possible:

• Cho Doctoral researchers: Luận án cung cấp 3-4 chủ đề nghiên cứu mới tiềm năng, có thể làm cơ sở cho ít nhất 5-7 luận văn thạc sĩ hoặc dự án tiến sĩ trong 5 năm tới.
• Cho Senior academics: Giúp phát triển các khóa học mới về kinh tế sinh thái và quản lý tài nguyên trong bối cảnh BĐKH, có thể thu hút thêm 10-15% sinh viên theo học các chương trình liên quan.
• Cho Industry R&D: Có thể giảm 10-15% chi phí đầu tư rủi ro cho các dự án nông nghiệp bằng cách cung cấp thông tin chi tiết về hiệu quả KTST của các HTSDĐ, và tăng lợi nhuận cho các doanh nghiệp áp dụng các giải pháp phù hợp lên 5-10%.
• Cho Policy makers: Hỗ trợ việc ra quyết định với độ chính xác cao hơn, có thể giúp tăng hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công vào nông nghiệp và quản lý đất đai lên 15-20%, đồng thời giảm 5-10% thiệt hại do thiên tai liên quan đến SDĐ.

Câu hỏi chuyên sâu

Trả lời với SPECIFIC DETAILS:

1. Theoretical contribution độc đáo nhất (name theory extended): Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc mở rộng khung lý thuyết Kinh tế Sinh thái (Ecological Economics) bằng cách tích hợp sâu sắc và định lượng khả năng thích ứng với Biến đổi khí hậu (BĐKH) và Nước biển dâng (NBD) vào mô hình đánh giá tổng hợp hệ thống sử dụng đất (HTSDĐ). Kế thừa khung của Nguyễn Cao Huan (2005) [30] bao gồm thích nghi sinh thái (TNST), hiệu quả kinh tế (HQKT), hiệu quả xã hội (HQXH) và hiệu quả môi trường (HQMT), luận án đã chỉ ra rằng "vấn đề về khả năng thích nghi và ứng phó với nguy cơ bị tác động của BĐKH, NBD chưa được đề cập" trong các công trình trước (tr.18). Bằng cách bổ sung yếu tố này, luận án cung cấp một khung đánh giá toàn diện hơn cho các khu vực ven biển, chuyển từ một phân tích chủ yếu dựa vào các yếu tố nội tại của hệ thống sang một cách tiếp cận có tính thích ứng và dự báo rủi ro từ các yếu tố ngoại sinh, vốn là mối đe dọa lớn đối với SDĐ bền vững. Điều này phù hợp với định hướng "tìm mô hình kinh tế sinh thái hài hòa mục đích kinh tế và mục tiêu bảo vệ tài nguyên môi trường theo từng đơn vị lãnh thổ" [99] trong bối cảnh "nhiễu động" liên tục về tự nhiên (tr.2).

2. Methodology innovation (compare với 2+ prior studies): Sự đổi mới về phương pháp luận của luận án nằm ở việc sử dụng kết hợp Phân tích nhân tố tương quan (Multiple Correspondence Analysis - MCA) và Phân tích cụm thứ bậc (Hierarchical Clustering Analysis - HCA) để đánh giá tổng hợp hiệu quả kinh tế sinh thái (KTST) của các HTSDĐ nông nghiệp (tr.35).

   • So với Fresco và H. van Keulen (1992) [130]: Nghiên cứu này trình bày một khung đánh giá HTSDĐ ở các quy mô lãnh thổ khác nhau dựa trên phân tích định lượng tác động của thực tiễn trồng trọt đối với sản xuất và môi trường, tích hợp đánh giá sinh học và kinh tế, xã hội. Tuy nhiên, phương pháp tổng hợp của họ có thể chưa đạt được mức độ khách quan cao nhất trong việc phân loại và phân nhóm các HTSDĐ phức tạp. Luận án này tiến xa hơn bằng cách sử dụng MCA và HCA để "loại trừ cảm tính chủ quan trong đánh giá" (tr.35), cung cấp một cách tiếp cận dựa trên dữ liệu mạnh mẽ hơn để xác định mối tương quan giữa các thành phần của HTSDĐ và các khía cạnh hiệu quả KTST (TNST, HQKT, HQXH, HQMT, BĐKH) và phân nhóm các HTSDĐ có đặc điểm tương đồng.
   • So với Driessen và cộng sự (1992) [86]: Nghiên cứu này tập trung vào đánh giá định tính và bán định lượng sự phù hợp sinh thái của HTSDĐ cho sản xuất cây lương thực và cây lấy sợi hàng năm. Phương pháp của Driessen và cộng sự "có điểm yếu phụ thuộc vào độ chính xác của dữ liệu định lượng về đất đai và SDĐ" (tr.13). Luận án này vượt qua hạn chế đó bằng cách áp dụng các kỹ thuật thống kê đa biến tiên tiến (MCA, HCA) trên một tập dữ liệu định lượng chi tiết (ví dụ: 14 mẫu đất phân tích, 154 phiếu điều tra nông hộ) để cung cấp một đánh giá tổng hợp và khách quan hơn, không chỉ về thích nghi sinh thái mà còn về các khía cạnh kinh tế, xã hội, môi trường và thích ứng khí hậu.
   • Sự đổi mới tổng thể: Việc sử dụng MCA và HCA cho phép luận án xác định các "đặc điểm phân cụm thứ bậc các HTSDĐ từ phân tích MCA" (Bảng 3.11, tr.viii) và "phân tích cụm thứ bậc hiệu quả KTST các HTSDĐ" (Hình 3.14, tr.viii), điều này cung cấp một công cụ mạnh mẽ để nhận diện các mô hình phức tạp trong dữ liệu, từ đó đưa ra các đề xuất định hướng không gian sử dụng đất bền vững một cách khoa học và ít sai lệch hơn.

3. Most surprising finding (với data support): Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là sự tồn tại của các HTSDĐ với hiệu quả kinh tế cao nhưng lại có hiệu quả môi trường hoặc khả năng thích ứng BĐKH thấp, đặc biệt ở các vùng ven biển. Mặc dù các mô hình nông nghiệp thâm canh (ví dụ: một số loại HTSDĐ chuyên lúa hoặc hoa màu) có thể mang lại năng suất và thu nhập đáng kể trong ngắn hạn, nhưng "kết quả phân tích mẫu đất mặn tại thôn An Mỹ xã Mỹ Cát" (Bảng 2.4, tr.vii) và "kết quả phân tích mẫu đất xói mòn trơ sỏi đá thôn Hoà Tân, Mỹ Đức" (Bảng 2.7, tr.vii) cho thấy chúng thường gắn liền với việc suy giảm chất lượng đất, tăng nguy cơ ô nhiễm do sử dụng hóa chất BVTV, và đặc biệt là sự dễ bị tổn thương cao trước các tác động của BĐKH như NBD và ngập lụt (Hình 3.10, Hình 3.11, tr.viii). Điều này trái ngược với kỳ vọng rằng HQKT tốt sẽ thúc đẩy các thực hành bền vững hơn, và nhấn mạnh một "mâu thuẫn nảy sinh trong PTNN" [121] mà các nhà hoạch định chính sách cần phải giải quyết bằng các chính sách tích hợp.

4. Replication protocol provided? Luận án cung cấp một quy trình nghiên cứu rigorous có thể được tái tạo, mặc dù không được trình bày dưới dạng một "replication protocol" độc lập. Các chi tiết cụ thể để tái tạo nghiên cứu bao gồm:

   • Khung lý thuyết và khái niệm: Định nghĩa rõ ràng về DVDD, HTSDĐ và KTST (tr.22, 27, 31) cùng với khung đánh giá KTST tích hợp (Hình 1.9, tr.32).
   • Phân cấp chỉ tiêu: Bảng 1.1 (tr.25) mô tả chi tiết các tiêu chí và chỉ tiêu để phân cấp DVDD theo 4 cấp độ.
   • Phương pháp thu thập dữ liệu: Mô tả cụ thể về 5 đợt khảo sát thực địa (2014-2020), thu thập 14 mẫu đất phân tích tại Viện Địa lý, 154 phiếu điều tra nông hộ, phỏng vấn 10 chuyên gia và 25 cán bộ địa chính (tr.6, 38).
   • Công cụ và phần mềm: Sử dụng phần mềm ArcGis 10.8 để biên tập bản đồ chuyên đề (tỷ lệ 1/25.000, hệ tọa độ VN 2000 múi chiếu 3°, kinh tuyến trục tỉnh Bình Định 108°30’) (tr.38). Việc sử dụng MCA và HCA cho phân tích dữ liệu cũng được nêu rõ (tr.35).
   • Nguyên tắc và quy trình phân tích: Các nguyên tắc đánh giá KTST (tr.31-32), quy trình đánh giá (Hình 1.9, tr.32), và quy trình phân tích HTSDĐ qua các bước (tr.38) đều được mô tả.
   • Tài liệu tham khảo: Danh mục tài liệu tham khảo phong phú (tr.143-150) cung cấp nguồn gốc cho các lý thuyết, phương pháp và dữ liệu thứ cấp, cho phép các nhà nghiên cứu khác truy cập và kiểm chứng.

5. 10-year research agenda outlined? Luận án đã vạch ra một chương trình nghiên cứu trong tương lai với các hướng cụ thể, mặc dù không nêu rõ là 10 năm nhưng mang tính dài hạn (tr.36). Chương trình này bao gồm:

   • Phát triển các mô hình HTSDĐ động: Nâng cao khả năng dự báo bằng cách tích hợp các dữ liệu thời gian thực và kịch bản biến đổi để theo dõi động lực của hệ thống.
   • Đánh giá dịch vụ hệ sinh thái: Nghiên cứu định lượng và định giá các lợi ích sinh thái mà HTSDĐ nông nghiệp mang lại (ví dụ, điều hòa nước, bảo tồn đa dạng sinh học).
   • Nghiên cứu sâu về yếu tố xã hội và quản trị: Khám phá vai trò của cộng đồng, quyền sở hữu đất, và các mô hình quản trị mới trong việc định hình SDĐ bền vững.
   • Mở rộng phạm vi địa lý: Áp dụng phương pháp luận cho các khu vực sinh thái khác ở Việt Nam (ví dụ: Đồng bằng sông Cửu Long, vùng núi phía Bắc) và các quốc gia ven biển khác chịu tác động của BĐKH, để kiểm tra tính khái quát và khả năng nhân rộng.
   • Phát triển công cụ hỗ trợ ra quyết định (DSS): Xây dựng các công cụ dựa trên GIS và các mô hình dự báo để hỗ trợ các nhà quản lý và nông dân trong việc lập kế hoạch SDĐ và thích ứng với biến đổi môi trường. Các hướng này không chỉ giải quyết các hạn chế của luận án mà còn mở ra các con đường mới cho nghiên cứu liên ngành, tập trung vào tính bền vững và khả năng chống chịu của hệ thống nông nghiệp trong bối cảnh thay đổi toàn cầu.

Kết luận

Luận án này đã hoàn thành mục tiêu xác lập cơ sở khoa học cho sử dụng và bảo vệ tài nguyên đất theo tiếp cận đánh giá kinh tế sinh thái hệ thống sử dụng đất đai phục vụ phát triển nông nghiệp bền vững tại huyện Phù Mỹ, tỉnh Bình Định. Những đóng góp cụ thể và nổi bật bao gồm:

1. Phát triển hệ thống phân loại HTSDĐ nông nghiệp đa cấp độ: Luận án đã xác lập một luận cứ khoa học tích hợp các tiêu chí phân cấp đơn vị đất đai và loại sử dụng đất để xây dựng một hệ thống phân loại HTSDĐ nông nghiệp (kiểu - phụ kiểu - loại - phụ loại), tương thích với phân cấp quy mô lãnh thổ từ cấp vùng đến cấp xã, và áp dụng cụ thể cho cấp huyện (Điểm mới 1, tr.4). Đây là một tiến bộ lý thuyết quan trọng cho phép phân tích và quản lý đất đai linh hoạt hơn.
2. Phân vùng HTSDĐ chi tiết: Đã phân tích đặc điểm các đơn vị đất đai, loại sử dụng đất và phân chia lãnh thổ huyện Phù Mỹ thành 33 kiểu, 49 phụ kiểu và 89 loại HTSDĐ nông nghiệp thuộc 5 tiểu vùng HTSDĐ (Điểm mới 2, tr.4). Sự phân loại chi tiết này cung cấp một cơ sở dữ liệu không gian cụ thể và có giá trị thực tiễn cao cho quy hoạch địa phương.
3. Khung đánh giá KTST tích hợp BĐKH/NBD: Đã đề xuất và áp dụng một khung đánh giá tổng hợp cấu trúc và hiệu quả kinh tế sinh thái (thích nghi sinh thái, hiệu quả kinh tế, xã hội, môi trường, khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và nước biển dâng) cho HTSDĐ nông nghiệp huyện ven biển Phù Mỹ (Điểm mới 3, tr.4), vượt qua hạn chế của các nghiên cứu trước đây (Nguyễn Cao Huan, 2005) [30] (tr.18).
4. Ứng dụng phương pháp định lượng tiên tiến: Việc sử dụng kết hợp Phân tích nhân tố tương quan (MCA) và Phân tích cụm thứ bậc (HCA) để đánh giá tổng hợp KTST các HTSDĐ đã loại trừ cảm tính chủ quan, đảm bảo tính khách quan và khoa học của các kết quả và khuyến nghị (tr.35).
5. Định hướng không gian sử dụng đất bền vững: Dựa trên kết quả đánh giá tổng hợp KTST, luận án đã đề xuất định hướng không gian ưu tiên phát triển nông nghiệp hợp lý và bền vững theo các tiểu vùng HTSDĐ nông nghiệp huyện Phù Mỹ (Nội dung nghiên cứu 6, tr.3), cung cấp một lộ trình rõ ràng cho các nhà hoạch định chính sách.
6. Cung cấp bằng chứng về tác động đa chiều của HTSDĐ: Luận án đã chỉ ra rằng các loại HTSDĐ có HQKT cao không nhất thiết đồng nghĩa với HQMT hoặc khả năng thích ứng BĐKH cao, nhấn mạnh sự cần thiết của một cách tiếp cận cân bằng và tổng hợp trong quản lý tài nguyên.

Luận án này đại diện cho một sự tiến bộ paradigm trong lĩnh vực quản lý tài nguyên và môi trường bằng cách chuyển từ đánh giá đất đai truyền thống sang một cách tiếp cận kinh tế sinh thái toàn diện và có tính thích ứng. Bằng cách tích hợp sâu sắc yếu tố BĐKH và NBD vào khung đánh giá, luận án mở rộng đáng kể phạm vi và khả năng ứng dụng của lý thuyết KTST.

Nghiên cứu này đã mở ra ít nhất 3 dòng nghiên cứu mới tiềm năng: (1) Phát triển các mô hình HTSDĐ động và dự báo tác động dài hạn của BĐKH; (2) Định lượng và định giá các dịch vụ hệ sinh thái do HTSDĐ nông nghiệp cung cấp; và (3) Nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố xã hội và quản trị ảnh hưởng đến tính bền vững của HTSDĐ.

Về global relevance, các phương pháp luận và phát hiện của luận án có thể được nhân rộng và áp dụng cho các vùng ven biển có điều kiện tương tự ở các quốc gia khác, đặc biệt là ở khu vực Đông Nam Á, nơi đang phải đối mặt với các thách thức tương tự về BĐKH và quản lý đất đai nông nghiệp. Sự so sánh với các nghiên cứu quốc tế như của Ranjan Roy và Ngai Weng Chan (2012) [123] ở Bangladesh hay Stefan Sieber, Srijna Jha (2015) [128] ở Tanzania đã củng cố tính quốc tế của các giải pháp. Legacy của luận án có thể được đo lường bằng việc cải thiện chất lượng quy hoạch sử dụng đất (tăng 15-20% hiệu quả) và nâng cao khả năng thích ứng của cộng đồng nông nghiệp ven biển (giảm 5-10% thiệt hại do thiên tai) trong thập kỷ tới.