Nghiên cứu Xây dựng Hệ thống Chỉ tiêu Phát triển Bền vững Sinh thái & Tài nguyên Sinh vật Việt Nam

1 BỘ BỘGIÁO GIÁODỤC DỤCVÀ VÀ VIỆN VIỆNHÀN HÀNLÂM LÂMKHOA KHOAHỌC HỌC ĐÀO ĐÀOTẠO TẠO VÀ VÀCÔNG CÔNGNGHỆ NGHỆVIỆT VIỆTNAM NAM VIỆN VIỆNSINH SINHTHÁI THÁIVÀ VÀTÀI TÀINGUYÊN NGUYÊNSINH SINHVẬT VẬT LÊ VĂN HỮU LÊ VĂN HỮU NGHIÊN CỨU XÂY DỰNG HỆ THỐNG CHỈ TIÊU PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG VỀ SINH THÁI VÀ TÀI NGUYÊN SINH VẬT Ở VIỆT NAM NGHIÊN CỨU XÂY DỰNG HỆ THỐNG CHỈ TIÊU PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG Chuyên ngành: Sinh VỀ SINH THÁI học TÀI NGUYÊN SINH VẬT tháiVÀ Mã số: 62.20 Ở VIỆT NAM Phản biện độc lập 1: GS.TSKH Trần Đình Lý Phản biện độc lập 2: TS. Phạm Anh Cƣờng Phản biện 1: TS. Phạm Anh Cƣờng LUẬNNguyễn Phản biện 2: PGS.TS ÁN TIẾN SỸ SINH HỌC Thế Chinh Phản biện 3: TS. Đỗ Hữu Thƣ NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC 1.TS Lê Xuân Cảnh 2.TS Nguyễn Danh Sơn Hà Nội, năm 2013 Hà Nội, năm 2013 2 LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của bản thân, nội dung nghiên cứu xuất phát từ yêu cầu thực tế trong công tác quản lý nhà nƣớc về tài nguyên và môi trƣờng.

Kết quả trình bày trong luận án là trung thực, chƣa từng đƣợc công bố trƣớc đây. Hà Nội, ngày 18 tháng 6 năm 2013 TÁC GIẢ LUẬN ÁN Lê Văn Hữu 3 LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án tôi đã nhận đƣợc sự giúp đỡ nhiệt tình của cơ quan, thầy cô giáo, gia đình, đồng nghiệp và bạn bè. Tôi xin trân trọng cảm ơn PGS. Lê Xuân Cảnh, Viện trƣởng Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam và TS.

Nguyễn Danh Sơn, nguyên Viện trƣởng Viện Phát triển bền vững vùng Bắc Bộ, Viện Hàn Lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, các thầy giáo đã trực tiếp hƣớng dẫn tôi trong thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án tiến sỹ. Tôi xin trân trọng cảm ơn Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Tổng Cục thống kê và Văn phòng Phát triển bền vững thuộc Bộ Kế hoạch và Đầu tƣ và Sở Tài nguyên và Môi trƣờng Bình Thuận đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu, thực hiện luận án tiến sỹ. Tôi xin trân trọng cám ơn Quỹ Hỗ trợ Sáng tạo Kỹ thuật Việt Nam (VIFOTEC), Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam và Vụ Kế hoạch, Bộ Tài nguyên và Môi trƣờng, nơi tôi đã và đang công tác tạo mọi điều kiện thuận lợi, giúp đỡ tôi hoàn thành khóa đào tạo tiến sỹ. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn của mình tới cơ quan, thầy cô giáo, gia đình, đồng nghiệp và bạn bè những ngƣời luôn bên cạnh động viên, khích lệ, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu.

Tôi xin gửi lời cảm ơn trân trọng tới sự giúp đỡ quý báu đó. Hà Nội, ngày 18 tháng 6 năm 2013 NGHIÊN CỨU SINH Lê Văn Hữu 4 MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN 1 LỜI CẢM ƠN 2 CÁC TỪ VIẾT TẮT VÀ KÝ HIỆU SỬ DỤNG TRONG 7 LUẬN ÁN MỞ ĐẦU 9 Chƣơng I TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Một số khái niệm, quan điểm liên quan đến phát triển bền 11 vững và hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững 1. Khái niệm phát triển bền vững 11 1.

Quan điểm về con đƣờng phát triển bền vững hiện thực 11 1. Bối cảnh thực tiễn phát triển bền vững trên thế giới 12 1. Một số nguyên tắc phát triển bền vững cơ bản 21 1. Khái niệm về ngƣỡng phát triển trên con đƣờng tiến tới phát 22 triển bền vững 1.

Khái niệm về các thông số, chỉ tiêu/chỉ thị và chỉ số phát triển 22 bền vững 2. Kết quả nghiên cứu về phân loại các chỉ tiêu phát triển 24 bền vững 3. Tổng quan về hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững trong 24 đó có lĩnh vực về sinh thái và tài nguyên sinh vật 3. Các nƣớc trong khu vực 26 4.

Tổng quan về phƣơng pháp tổng hợp, phân tích và kinh 30 nghiệm xây dựng các chỉ tiêu, chi số phát triển bền vững, trong đó có liên quan đến lĩnh vực sinh thái và tài nguyên sinh vật 4. Nhóm các nƣớc phát triển 32 4. Nhóm các nƣớc đang phát triển lân cận 34 5 5. Tổng quan nghiên cứu về phát triển bền vững về sinh thái 34 và tài nguyên sinh vật ở Việt Nam Chƣơng II ĐỐI TƢỢNG, NỘI DUNG, PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1.

Đối tƣợng nghiên cứu 36 2. Nội dung nghiên cứu 36 3. Phƣơng pháp nghiên cứu 36 3. Phƣơng pháp thu thập, phân tích các tài liệu và số liệu đã có 36 liên quan đến PTBV ở Việt Nam 3.

Phƣơng pháp thu thập, phân tích các tài liệu và số liệu thực 38 địa tại tỉnh Bình Thuận 3. Phƣơng pháp lựa chọn các chỉ tiêu PTBV về sinh thái và tài 38 nguyên sinh vật 3. Phƣơng pháp tính toán các chỉ tiêu PTBV về sinh thái và tài 38 nguyên sinh vật 3. Phƣơng pháp chuyên gia 38 Chƣơng III KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 1.

Đặc điểm tự nhiên, kinh tế xã hội của Việt Nam và tỉnh 40 Bình Thuận 1. Đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội của Việt Nam 40 1. Đặc điểm kiện tự nhiên 40 1. Đặc điểm kinh tế - xã hội của Việt Nam 43 1.

Đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội tỉnh Bình Thuận 46 1. Đặc điểm tự nhiên 46 1. Đặc điểm kinh tế 50 1. Đặc điểm văn hóa - xã hội 55 2.

Xây dựng hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững về sinh 57 thái và tài nguyên sinh vật ở Việt Nam 2. Xây dựng các nguyên tắc đánh giá về phát triển bền vững sinh 58 thái và tài nguyên sinh vật 6 2. Đề xuất hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững về sinh thái và 64 tài nguyên sinh vật ở Việt Nam 2. Phƣơng pháp tính toán các chỉ tiêu, chỉ số phát triển bền vững 66 về sinh thái và tài nguyên sinh vật ở Việt Nam 2.

Phƣơng pháp tính toán hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững 66 về sinh thái và tài nguyên sinh vật ở Việt Nam 2. Xây dựng phƣơng pháp tính toán các chỉ số đánh giá tính bền 68 vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật (ISDEBR) 2. Ứng dụng phƣơng pháp xử lý thống kê hiện đại để tính toán 76 chỉ tiêu và chỉ số phát triển bền vững 2. So sánh các ƣu và nhƣợc điểm giữa phƣơng pháp xử lý thống 78 kê cổ điển và phƣơng pháp xử lý thống kê hiện đại trong việc tính toán chỉ tiêu, chỉ số đánh giá tính bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật 3.

Kết quả thử nghiệm hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững 80 về sinh thái và tài nguyên sinh vật tại tỉnh Bình Thuận 4. Kết quả nghiên cứu và đề xuất giải pháp thực hiện phát 91 triển bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật ở Việt Nam 4. Hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật về tài nguyên và 91 môi trƣờng 4. Tăng cƣờng đầu tƣ nguồn lực 91 4.

Hợp tác quốc tế 92 4. Tăng cƣờng sự tham gia của cộng đồng vào việc đƣa ra quyết 93 định, quản lý và cung cấp tài chính 4. Giải pháp thực hiện có hiệu quả phát triển bền vững về sinh 93 thái và tài nguyên sinh vật 7 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 1. Xây dựng hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững về sinh 99 thái và tài nguyên sinh vật ở Việt Nam 2.

Nghiên cứu, xây dựng phƣơng pháp tính toán các chỉ tiêu, 99 chỉ số phát triển bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật ở Việt Nam 3. Nghiên cứu và thử nghiệm hệ thống chỉ tiêu phát triển bền 99 vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật ở tỉnh Bình Thuận 4. Đề xuất giải pháp thực hiện phát triển bền vững về sinh 99 thái và tài nguyên sinh vật ở Việt Nam TÀI LIỆU THAM KHẢO 101 PHỤ LỤC 106 8 CÁC TỪ VIẾT TẮT VÀ KÝ HIỆU SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN Tiếng Anh: CSD Hội đồng phát triển bền vững thế giới (thuộc Liên Hợp Quốc) ESI Chỉ số phát triển bền vững về môi trƣờng ESIVN Chỉ số phát triển bền vững về môi trƣờng của Việt Nam ISDEBR Chỉ số phát bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật - Indicator of Sustainable development in Ecology and Biological Resources GDP Tổng sản phẩm quốc nội GNP Tổng sản phẩm quốc gia HDI-UNDP Chỉ số phát triển nguồn nhân lực của UNDP NCSD Hội đồng phát triển bền vững quốc gia (thuộc các nƣớc) OECD Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế PPP Sức mua tƣơng đƣơng (về tiền tệ) RESI Chỉ số phát triển bền vững về tài nguyên RESIVN Chỉ số phát triển bền vững về tài nguyên của Việt Nam REESI Chỉ số phát triển bền vững về tài nguyên và môi trƣờng REESIVN Chỉ số phát triển bền vững về tài nguyên và môi trƣờng của Việt Nam ISDEBRVN Chỉ số phát triển bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật ở Việt Nam SS Chất rắn lơ lửng UN Liên Hợp Quốc (LHQ) UNDP Uỷ ban phát triển Liên Hợp Quốc UNEP Uỷ ban môi trƣờng Liên Hợp Quốc UNESCO Tổ chức giáo dục, khoa học và văn hoá của thuộc Liên Hợp Quốc VOC Chất hữu cơ bay hơi 9 Tiếng Việt: ANQP An ninh quốc phòng BOD5 Nhu cầu oxy sinh hoá đo ở 20 0C, trong 5 ngày BVMT Bảo vệ môi trƣờng CNH Công nghiệp hóa COD Nhu cầu oxy hóa học ĐTH Đô thị hóa GTVT Giao thông vận tải HĐH Hiện đại hóa KH&ĐT Kế hoạch và đầu tƣ KT-XH Kinh tế - xã hội LHQ Liên Hợp Quốc NPT Nƣớc phát triển NĐPT Nƣớc đang phát triển PTBV Phát triển bền vững TN&MT Tài nguyên và môi trƣờng 10 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Nhƣ chúng ta đã thấy, mỗi một đất nƣớc, quốc gia trên thế giới đều đặt mục tiêu tăng trƣởng kinh tế lên hàng đầu.

Do đó, việc khai thác tài nguyên thiên nhiên quá mức và phát triển các ngành công nghiệp nặng là điều tất yếu [26].Vì vậy, hiện nay hầu hết tất cả các nƣớc phát triển và đang phát triển đều đang đứng trƣớc một thực trạng chung là khan hiếm tài nguyên thiên nhiên, suy giảm đa dạng sinh học, môi trƣờng sinh thái bị suy thoái nghiêm trọng. Hậu quả là thiên tai nhƣ động đất, sóng thần, bão, lụt, hạn hán diễn ra ngày càng phức tạp và dữ dội. Đứng trƣớc thực trạng đó, các nhà khoa học trên thế giới và các tổ chức môi trƣờng thế giới nhƣ UNCEP, IUCN, WWF,UNEP… đã vào cuộc để nghiên cứu làm giảm thiểu sự suy thoái môi trƣờng, phục hồi các hệ sinh thái bị suy thoái.