Luận án tiến sĩ: Xác định chỉ số bền vững của lưu vực sông và thí điểm cho lưu vực sông Cầu - Lê Thị Mai Vân

TÍNH CẤP THIẾT, MỤC TIÊU CỦA LUẬN ÁN 1. Tính cấp thiết của luận án Phát triển bền vững hiện nay đang là mối quan tâm trên phạm vi toàn cầu và đang trở thành yêu cầu bức thiết đối với toàn thế giới. Quá trình này cần có sự điều tiết hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với bảo đảm an ninh xã hội và bảo vệ môi trường. Tại Hội nghị về phát triển bền vững đồng bằng sông Cửu Long ở thành phố Cần Thơ, tháng 9 năm 2017, các nhà khoa học đã cho rằng, nguyên nhân chính ảnh hưởng đến phát triển bền vững trên lưu vực sông là do khai thác, sử dụng không hợp lý tài nguyên thiên nhiên và tác động của biến đổi khí hậu Trong đó, nguyên nhân quan trọng nhất, được đề cập trong luận án này là do khai thác, sử dụng chưa hợp lý tài nguyên nước khiến cho nguồn nước vừa thiếu lại vừa lãng phí.

Mặt khác, trước sức ép về gia tăng dân số, nhu cầu phát triển kinh tế xã hội, ô nhiễm môi trường… đã ảnh hưởng rất lớn đến việc phát triển bền vững kinh tế, xã hội và hài hòa lợi ích khác nhau của các đối tượng sử dụng nước trong lưu vực sông Do đó, quản lý bền vững lưu vực sông là một vấn đề lớn, đòi hỏi các cơ quan quản lý, các nhà nghiên cứu cần đưa ra các phương pháp đánh giá mức độ bền vững, các giải pháp để phục vụ phát triển bền vững kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường lưu vực sông đáp ứng các nhu cầu của hiện tại và tương lai Lưu vực sông hiện nay được coi là trung tâm của những thách thức về an ninh nước, an ninh lương thực, phát triển kinh tế - xã hội và biến đổi khí hâu. Vì thế, nghiên cứu đề xuất chỉ số đánh giá tính bền vững lưu vực sông là rất cần thiết nhằm cung cấp cho các nhà hoạch định chính sách, các nhà quản lý, các nhà khoa học, kỹ thuật và người dân về tình trạng lưu vực sông, để trên cơ sở đó đưa ra các giải pháp quản lý tổng hợp lưu vực sông nói chung và tài nguyên nước nói riêng, phục vụ phát triển bền vững kinh tế - xã hội. Lưu vực sông Cầu bao gồm các tỉnh Bắc Kạn, Thái Nguyên, Bắc Giang, Bắc Ninh, Vĩnh Phúc, Hải Dương và một phần Tp.Hà Nội (huyện Sóc Sơn, Đông Anh) được đánh giá là một trong các lưu vực sông có rất nhiều vấn đề ảnh hưởng đến tính 2 bền vững của lưu vực. Với nguồn tài nguyên nước không dồi dào, chỉ chiếm 0.75% tổng lượng dòng chảy năm của các sông toàn quốc, trong khi đó, nhu cầu dùng nước ngày càng tăng, rừng đầu nguồn bị khai thác quá mức và môi trường nước đang bị ô nhiễm nghiêm trọng, nhất là ở các đoạn sông chảy qua các khu vực khai thác khoáng sản, Tp.

Thái Nguyên và các làng nghề ở hạ lưu Theo thống kê của Tổng cục Môi trường (2012), trong lưu vực sông Cầu, có khoảng 370 mỏ, cơ sở khai thác và chế biến khoáng sản; 69 làng nghề, 111 khu công nghiệp, cụm công nghiệp, trên 3000 cơ sở thuộc các loại hình: chế biến thực phẩm, cơ khí chế tạo, kinh doanh xăng dầu, sắt thép, sản xuất bao bì… Chất thải từ các khu công nghiệp, làng nghề hai bên bờ sông cùng với ý thức của người dân không cao làm cho nguồn nước đã và đang bị ô nhiễm trầm trọng. Vì vậy, lưu vực sông Cầu đang phải chịu một sức ép rất lớn. Nếu không nghiên cứu các biện pháp bảo vệ hợp lý, lưu vực sông ngày càng sẽ mất bền vững, ảnh hưởng đến kinh tế, xã hội trong lưu vực. Do đó, tác giả luận án lựa chọn LVS Cầu để áp dụng thử nghiện kết quả tính chỉ số bền vững LVS ở Việt Nam.

Vì vậy, Luận án “Nghiên cứu xác định chỉ số bền vững lưu vực sông và áp dụng thí điểm cho lưu vực sông Cầu” nhằm đưa ra phương pháp xác định Chỉ số phát triển bền vững của lưu vực sông ở Việt Nam và áp dụng cụ thể tính toán mức độ bền vững cho lưu vực sông Cầu. Mục tiêu của luận án - Xác lập được cơ sở khoa học cho việc lựa chọn phương pháp đánh giá tính bền vững của lưu vực sông Việt Nam; - Lựa chọn được bộ tham số của các chỉ thị phù hợp để tính chỉ số bền vững lưu vực sông Việt Nam; - Áp dụng thí điểm tính toán chỉ số bền vững của lưu vực sông Cầu. ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 2. ối tư ng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu là Chỉ số bền vững lưu vực sông, bao gồm các chỉ thị với các tham số ảnh hưởng đến tính bền vững lưu vực sông về các lĩnh vực, như Tài 3 nguyên nước, Môi trường, Đời sống, Chính sách.

Theo Từ điển Tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ, Viện Khoa học Xã hội, 1992), các đối tượng nghiên cứu được giải thích và phân biệt cụ thể như sau: - Chỉ số (Index) là một hệ thống các số được sử dụng để so sánh các giá trị hoặc là một số thể hiện một tiêu chuẩn cố định. Trong luận án này, Chỉ số bền vững lưu vực sông (Watershed Subtainabilyti Index-WSI) được hiểu là một số gồm tập hợp nhiều chỉ thị của các lĩnh vực: Tài nguyên nước, Môi trường, Đời sống, Chính sách. - Chỉ thị (Indicator) là một con số, đại diện cho sự vật, hiện tượng để phân biệt với các sự vật, hiện tượng khác. Trong nghiên cứu này, các thành phần của chỉ số BVLVS là bốn chỉ thị: Chỉ thị Tài nguyên nước (W), Môi trường (E), Đời sống (L), Chính sách (P).

- Tham số (Parameter) là một hằng số, có giá trị xác định cho mỗi phần tử của một hệ thống. Trong luận án này, mỗi chỉ thị Tài nguyên nước, Môi trường, Đời sống, Chính sách có các tham số thành phần ảnh hưởng đến chúng. - Trọng số (Weighted): là đại lượng để so sánh tầm quan trọng của các tham số, là hằng số biểu thị cho mức độ ảnh hưởng, mức độ quan trọng của tham số, chỉ thị hay yếu tố đó; trọng số có giá trị từ 0-1. Trong luận án này, thống nhất cách gọi đối tượng nghiên cứu là Chỉ số bền vững lưu vực sông.

Trong chỉ số có các chỉ thị thành phần là Tài nguyên nước, Môi trường, Đời sống, Chính sách. Các chỉ thị này gồm các tham số cho từng loại chỉ thị của Sức ép, Hiện trạng và Ứng phó. Mỗi chỉ thị, tham số đều có trọng số thể hiện mức độ ảnh hưởng của yếu tố đó 2. Phạm vi và giới hạn nghiên cứu Tính bền vững của lưu vực sông thể hiện trên 4 thành phần, bao gồm: Tài nguyên nước, Môi trường, Đời sống, Chính sách Trong lưu vực sông, thành phần quan trọng nhất là Tài nguyên nước, vì thế ưu tiên nghiên cứu các tham số ảnh hưởng đến lĩnh vực Tài nguyên nước của lưu vực sông.

Phạm vi không gian của luận án là các lưu vực sông Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu cụ thể là lưu vực sông Cầu 4 Ở nước ta hiện nay, tính toán Chỉ số bền vững lưu vực sông là một vấn đề rất phức tạp do nội dung rộng và từ trước đến nay chưa có công trình nghiên cứu nào về vấn đề này Do đó, trong luận án không thể xem xét, đưa vào tính toán tất cả các yếu tố ảnh hưởng đến tính bền vững của LVS mà chỉ xét đến hầu hết trên lĩnh vực tài nguyên thiên nhiên. Do vậy, tác giả giới hạn nghiên cứu như sau: + Nguồn tài nguyên thiên nhiên trong đó tài nguyên nước chi phối tất cả các hoạt động kinh tế- xã hội, môi trường và con người nên là thành phần quan trọng nhất. Do vậy, luận án tập trung nghiên cứu đối với lĩnh vực Tài nguyên nước, trong đó chủ yếu là tài nguyên nước sông, bao gồm: số lượng nước, chất lượng nước, tình hình khai thác sử dụng nước… + Chỉ xem xét các tham số chính của các lĩnh vực: Môi trường, Đời sống, Chính sách.

Do môi trường nước được xem xét ở phần Tài nguyên nước, nên trong lĩnh vực Môi trường, không nhắc lại nội dung trên. + Đưa ra bộ tham số ảnh hưởng đến tính bền vững cho tất cả các lưu vực sông ở Việt Nam, nhưng khi áp dụng cho một lưu vực sông cụ thể nào đó, như lưu vực sông Cầu, tùy thuộc tình hình số liệu, tài liệu hiện có và đặc điểm của LVS mà lựa chọn các tham số phù hợp cho các chỉ thị. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN 1. Xây dựng được cơ sở khoa học cho việc xác định chỉ số bền vững lưu vực sông Việt Nam trên cơ sở bộ chỉ thị, tham số phản ánh 4 lĩnh vực: Tài nguyên nước, Môi trường, Đời sống và Chính sách.

2 Đề xuất phương pháp tính chỉ số bền vững lưu vực sông và áp dụng thử nghiệm thành công cho lưu vực sông Cầu. CÁC LUẬN ĐIỂM BẢO VỆ Luận điểm 1: Sự phát triển bền vững của lưu vực sông là sự phản ánh một cách tổng hợp các yếu tố khai thác, sử dụng và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên hiện có và phải được đánh giá qua một chỉ số định lượng gọi là Chỉ số bền vững lưu vực sông từ các nhân tố tác động chủ yếu; Luận điểm 2: Chỉ số bền vững lưu vực sông là chỉ số tổng hợp của các chỉ thị Tài nguyên nước, Môi trường, Đời sống, Chính sách biểu thị thông qua các tham số 5 Sức ép - Trạng thái – Ứng phó và được tính toán dựa trên mức độ tác động của các nhân tố trong mỗi lưu vực sông. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN 5. Ý nghĩa khoa học Ý nghĩa khoa học của luận án là đã đưa ra phương pháp có cơ sở khoa học để đánh giá tính bền vững của lưu vực sông, dựa vào chỉ số bền vững với bộ tham số phản ánh 4 mặt chính trong lưu vực sông là: Tài nguyên nước, Môi trường, Đời sống, Chính sách và góp phần giải quyết một vấn đề khoa học về quản lý tổng hợp lưu vực sông Đây là một vấn đề mới mẻ và phức tạp trên thế giới nói chung và ở nước ta nói riêng.

Ý nghĩa thực tiễn Kết quả đánh giá chỉ số bền vững sông có thể cung cấp cho các nhà quản lý, các nhà khoa học kỹ thuật và người dân nhận biết được hiện trạng, mức độ bền vững của lưu vực sông.