Nghiên cứu tác động sinh kế đến môi trường tại khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------------------- LÂM VĨNH SƠN NGHIÊN CỨU TÁC ĐỘNG CỦA CÁC LOẠI HÌNH SINH KẾ ĐẾN MÔI TRƯỜNG CHO MỤC TIÊU BẢO TỒN KHU DỰ TRỮ SINH QUYỂN RỪNG NGẬP MẶN CẦN GIỜ LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG Thành phố Hồ Chí Minh – năm 2023 ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------------------- LÂM VĨNH SƠN NGHIÊN CỨU TÁC ĐỘNG CỦA CÁC LOẠI HÌNH SINH KẾ ĐẾN MÔI TRƯỜNG CHO MỤC TIÊU BẢO TỒN KHU DỰ TRỮ SINH QUYỂN RỪNG NGẬP MẶN CẦN GIỜ Ngành: Quản lý Tài nguyên và Môi trường Mã số: 9850101 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Lê Thanh Hòa PHẢN BIỆN ĐỘC LẬP: 1. Tôn Thất Lãng 2. Chế Đình Lý PHẢN BIỆN: 1.

Bùi Xuân An 2. Tôn Thất Lãng 3. Đặng Viết Hùng Thành phố Hồ Chí Minh – năm 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án “NGHIÊN CỨU TÁC ĐỘNG CỦA CÁC LOẠI HÌNH SINH KẾ ĐẾN MÔI TRƯỜNG CHO MỤC TIÊU BẢO TỒN KHU DỰ TRỮ SINH QUYỂN RỪNG NGẬP MẶN CẦN GIỜ” do chính tôi thực hiện. Ngoại trừ các nội dung đã được trích dẫn và các công bố của chính tác giả, tất cả các số liệu, kết quả nêu trong Luận án là chính xác, trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ Luận án cùng cấp nào trước đây.

Tác giả luận án Lâm Vĩnh Sơn LỜI CẢM ƠN Trước tiên, tôi xin trân trọng và bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS. Võ Lê Phú và GVC. Lê Thanh Hòa đã tận tình hướng dẫn khoa học, động viên, giúp đỡ và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn thành Luận án này. Xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến quí Thầy, Cô trong Hội đồng đánh giá các chuyên đề, cùng quý Thầy, Cô của Khoa Địa lý – Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - ĐHQG Tp.HCM đã truyền đạt những kiến thức quý báu trong thời gian học tập và nghiên cứu.

Tôi xin gửi lời cảm ơn đến tập thể cán bộ UBND cấp Xã, Huyện, Ban quản lý khu Dự trữ Sinh quyển Rừng ngập mặn (KDTSQ RNM) Cần Giờ đã cung cấp thông tin, tài liệu và tạo điều kiện cho tôi được tiếp cận các hộ dân trong khu vực nghiên cứu. Xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Tp.HCM, Ban Chủ nhiệm khoa Khoa Địa lý, Phòng Đào tạo Sau Đại học – Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn – ĐHQG Tp.HCM và các em học viên, sinh viên đã giúp đỡ cho tôi hoàn thành chương trình nghiên cứu sinh. Xin được cảm ơn Ban Giám Hiệu Trường Đại học Công nghệ TPHCM và các đồng nghiệp, Ban lãnh đạo Viện Khoa học Ứng dụng HUTECH đã tạo những điều kiện thuận lợi trong công tác cho tôi hoàn thành việc nghiên cứu của mình. Cuối cùng xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến gia đình nhỏ bé của mình, đặc biệt là vợ của tôi - người luôn đồng hành, động viên, hỗ trợ, gánh vác gia đình trong suốt quá trình tôi làm nghiên cứu.

Cảm ơn những người thân, bạn bè của tôi đã luôn động viên, chia sẻ để tôi hoàn thành Luận án này. LÂM VĨNH SƠN MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài. Câu hỏi nghiên cứu.

Mục tiêu của đề tài. Mục tiêu tổng quát. Mục tiêu cụ thể. Nội dung nghiên cứu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu:. Phạm vi nghiên cứu. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án.

Đối với lĩnh vực khoa học và công nghệ có liên quan. Đối với Kinh tế - Xã hội và Môi trường. Các đóng góp ý nghĩa cụ thể khác. Những đóng góp mới của luận án.

Đóng góp về mặt KHOA HỌC:. Đóng góp về mặt THỰC TIỄN:. Bố cục của Luận án. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU.

Tổng quan về sinh kế. Tổng quan các nghiên cứu trong và ngoài nước về sinh kế và các động của hoạt động sinh kế. Tình hình nghiên cứu ngoài nước. Tình hình nghiên cứu trong nước.

Tổng quan về khu vực nghiên cứu (RNM Cần Giờ ). Điều kiện tự nhiên kinh tế xã hội Huyện Cần Giờ. Tổng quan về rừng ngập mặn Cần Giờ. Hiện trạng các loại hình sinh kế trong khu Dự trữ Sinh quyển Rừng ngâp mặn Cần Giờ.

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ DỮ LIỆU. Phương pháp luận. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp tổng quan tài liệu (phục vụ nội dung 1, 2).

Phương pháp phân tích và xử lý dữ liệu chất lượng môi trường (Phục vụ nội dung 2; 4. Phương pháp điều tra, khảo sát thực địa (Phục vụ nội dung 1, 2, 3, 5. Phương pháp phân tích đa tiêu chí (phương pháp trọng số cộng đơn giản – sơ đồ mạng nhện) (Phục vụ nội dung 2, 3). Phương pháp đánh giá rủi ro (Phục vụ nội dung 3).

Phương pháp đánh giá toàn diện dựa trên thuật toán mờ Fuzzy (Phục vụ nội dung 4. Phương pháp bản đồ, GIS và phân tích thống kê Địa lý (Geostatistical analysis) (Phục vụ cho Nội dung 4. Phương pháp phân tích sinh kế bền vững (theo DFID, 2001) (Phục vụ nội dung 5. Phương pháp SWOT (Phục vụ nội dung 5.

Phương pháp chuyên gia (Phục vụ nội dung 2, 3, 6). Dữ liệu và các kỹ thuật. Dữ liệu thứ cấp. Dữ liệu sơ cấp.

Hệ thống hóa các CSQH và hỗ trợ phát triển sinh kế của địa phương. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN. Phân tích so sánh lựa chọn loại hình sinh kế ít tác động đến môi trường. Hiện trạng tác động đến môi trường của các loại hình sinh kế tại Khu Dự trữ Sinh quyển Rừng ngập mặn Cần Giờ.

Hiện trạng tác động, khai thác của con người và quản lý đối Khu Dự trữ Sinh quyển Rừng ngập mặn Cần Giờ. Phân tích các tác động của các LHSK tại KDTSQ-RNM Cần Giờ. Đánh giá rủi ro các yếu tố tác động đến loại hình sinh kế nuôi trồng thủy sản tại khu DTSQ RNM Cần Giờ. Đánh giá và nhận diện vùng ô nhiễm môi trường nước ven biển Cần Giờ do hoạt động nuôi trồng thuỷ sản sản.

Đánh giá hiện trạng hoạt động NTTS trên địa bàn huyện Cần Giờ. Đánh giá hiện trạng chất lượng môi trường nước vùng nuôi trồng thủy sản trên địa bàn huyện Cần Giờ. Đánh giá và phân vùng chất lượng nước mặt ven biển Cần Giờ theo FCE và thống kê địa lý. Phân tích tính bền vững của sinh kế nuôi trồng thủy sản và lựa chọn mô hình sinh kế ít tác động làm suy giảm đến nguồn tài nguyên rừng ngập mặn Cần Giờ.

Xác định và lựa chọn phát triển các mô hình sinh kế phù hợp với điều kiện của cộng đồng địa phương đáp ứng mục tiêu phát triển bền vững Khu Dự trữ Sinh quyển Rừng ngập mặn Cần Giờ. Phân tích QSWOT (điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức) nhằm lựa chọn loại hình sinh kế NTTS tối ưu. Đề xuất loại hình sinh kế nuôi trồng thủy sản theo hướng phát triển bền vững tại khu Dự trữ Sinh quyển Rừng ngập mặn Cần Giờ. Mô tả tóm tắt LH nuôi tôm theo mô hình nuôi tôm tôm công nghệ cao.

Thúc đẩy giải pháp mô hình. Quy trình thực hiện mô hình. Chi phí và tài chính. Thực hiện mô hình .161 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.

167 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Mẫu phiếu điều tra sinh kế. Kết quả xử lý độ tin cậy và tương quan giữa môi trường và sinh kết của mẫu khảo sát áp dụng cho đánh giá tác động đến môi trường (lấy điển hình cho sinh kế nuôi tôm). Chất lượng các nguồn tài nguyên trong tương lai phân theo các loại hình sinh kế.

Kết quả phân tích mẫu môi trường nước. Kết quả tính toán bậc ô nhiễm theo thuật toán mờ Fuzzy dựa trên QD 1460 (chi số WQI). Kết quả xử lý phân tích QSWOT. Kết quả xử lý rủi ro của các loại hình sinh kế đến 5 vốn nguồn lực232304 Phụ lục 8.

Một số hình ảnh trong thời gian thực hiện đề tài. Các vị trí lấy mẫu bổ sung chất lượng nước mặt ven biển và nước thải các khu vực ao nuôi ở RNM Cần Giờ. Tổng hợp các phương pháp phân tích chỉ tiêu môi trường. Tổng hợp các phương pháp nghiên cứu của các nghiên cứu trong và ngoài nước.

Qui trình nuôi tôm công nghệ cao. Danh mục các hộ điều tra sinh kế .254 DANH MỤC HÌNH ẢNH Hình 1: Phạm vi không gian của khu vực nghiên cứu .1: Cách tiếp cận sinh kế theo Chamber và Conway (1992) .2: Vị trí địa lý Huyện Cần Giờ - Thành Phố Hồ Chí Minh .3: Địa chất trầm tích – khoáng sản huyện Cần Giờ (Lê Ngọc Thanh, 2016) .4: Độ che phủ của rừng ngập mặn huyện Cần Giờ khi bị hủy diệt năm 1973 và sau khi phục hồi vào năm 1989 (J. Brunner được trích dẫn trong V. Tuan và Kuenzer (2012)) .5: Sự thay đổi diện tích một số loại cây lương thực, cây ăn quả, và hoa màu giai đoạn 2000-2019 .6: Diễn tiến diện tích đất sản xuất huyện Cần Giờ giai đoạn 2010 - 2019.7: Hiện trạng sử dụng đất trong vùng lõi và vùng đệm của một số sinh kế phân theo xã năm 2019 .1: Khung tiếp cận nghiên cứu của đề tài .2: Bản đồ phân bố mẫu phỏng vấn hộ dân tại KDTSQ RNM Cần Giờ .3: Đánh giá tổng hợp các thành phần rủi ro sinh kế của khu vực nghiên cứu .4: Các bước thực hiện đánh giá phân bậc theo thuật toán fuzzy (Lê Hoàng Bảo Trân, 2014) .5: Phương pháp nội suy IDW .6: Các bước thực hiện xây dựng bản đồ nội suy chất lượng nước bằng thuật toán IDW (Trần Thanh Hà, 2017) .7: Phân tích khung sinh kế của nông dân nghèo.8: Phương pháp phân tích SWOT.1: Diễn biến chất lượng nước mặt tại Cần Giờ đối với COD, DO, BOD5 .2: RNM bị phá để làm đầm nuôi tôm (bỏ hoang) ở Cần Giờ, TP.3: Diễn biến chất lượng nước tại 3 khu vực nuôi tôm công nghiệp qua các chỉ tiêu DO, COD, BOD5 .4: Diễn biến chất lượng nước tại 3 khu vực nuôi tôm công nghiệp qua các chỉ tiêu N-NH3 và N-NO2- .5: Tỷ trọng các loại hình sinh kế tại Huyện Cần Giờ .6: Bản đồ phân bố không gian sinh kế tại huyện Cần Giờ .7: Mức tác động của các loại hình sinh kế đến chất lượng nguồn nước 10 năm trước và 10 năm gần đây .