Luận án tiến sĩ tư tưởng giáo dục của fukuzawa yukichi và ảnh hưởng của nó đến v

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ===================== DƢƠNG THỊ NHẪN TƢ TƢỞNG GIÁO DỤC CỦA FUKUZAWA YUKICHI VÀ ẢNH HƢỞNG CỦA NÓ ĐẾN VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XX LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Hà Nội, 2016 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ===================== DƢƠNG THỊ NHẪN TƢ TƢỞNG GIÁO DỤC CỦA FUKUZAWA YUKICHI VÀ ẢNH HƢỞNG CỦA NÓ ĐẾN VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XX Chuyên ngành: CNDVBC & CNDVLS Mã số: 62.02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG N NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS. Nguyễn Anh Tuấn PGS,TS Phạm Hồng Thái Hà Nội, 2016 Lời cam đoan Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các tư liệu, kết quả nêu trong luận án này là trung thực, chính xác và có xuất xứ rõ ràng. Tác giả luận án Dƣơng Thị Nhẫn MỤC LỤC MỞ ĐẦU 03 Chƣơng 1.

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 09 1.Những nghiên cứu về Duy tân Minh Trị và cải cách giáo dục 09 thời kỳ Duy tân Minh Trị 1.Những nghiên cứu về Fukuzawa Yukichi và tư tưởng giáo 16 dục của ông 1.Những nghiên cứu về ảnh hưởng của công cuộc Minh Trị 27 duy tân và tư tưởng duy tân của Fukuzawa Yukichi đến Việt Nam đầu thế kỷ XX 1.Những vấn đề luận án cần tiếp tục giải quyết 33 Chƣơng 2. NHỮNG ĐIỀU KIỆN VÀ TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH 36 TƢ TƢỞNG GIÁO DỤC CỦA FUKUZAWA YUKICHI 2. Bối cảnh thế giới và khu vực Đông Á nửa sau thế kỷ XIX 36 2. Điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội và tiền đề văn hóa, tư 39 tưởng cho sự hình thành tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi 2.Điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội 40 2.

Tiền đề văn hóa và tư tưởng 48 2. Cuộc đời và sự nghiệp của Fukuzawa Yukichi 62 2.1 Cuộc đời của Fukuzawa Yukichi 62 2. Sự nghiệp của Fukuzawa Yukichi với tư cách nhà giáo 67 dục Chƣơng 3. NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG TƢ TƢỞNG 73 GIÁO DỤC CỦA FUKUZAWA YUKICHI 3.Giáo dục là chìa khóa của văn minh 73 3.

Cốt lõi của giáo dục là thực học 80 3. Mục tiêu quan trọng của giáo dục là hình thành nhân cách 89 độc lập 3. Nội dung căn bản của giáo dục là khoa học phương Tây và 94 tinh thần phương Đông 3. Vai trò của tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi đối 100 với xã hội Nhật Bản đương thời Chƣơng 4.

ẢNH HƢỞNG CỦA TƢ TƢỞNG GIÁO DỤC 109 FUKUZAWA YUKICHI ĐẾN VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XX 4. Bối cảnh chính trị, xã hội và văn hóa, giáo dục Việt Nam 109 cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX 4. Về chính trị - xã hội 109 4. Về văn hóa, giáo dục 112 4.

Ảnh hưởng của tư tưởng giáo dục Fukuzawa Yukichi đến 115 quá trình chuyển biến tư tưởng và hành động trong thực tiễn của tầng lớp nho sĩ ở Việt Nam đầu thế kỷ XX 4.3 Một số nhận xét về sự ảnh hưởng của tư tưởng giáo dục 140 Fukuzawa Yukichi đến Việt Nam đầu thế kỷ XX 4. Ý nghĩa từ sự ảnh hưởng của tư tưởng giáo dục Fukuzawa 146 Yukichi đối với sự nghiệp cải cách giáo dục ở Việt Nam hiện nay KẾT LUẬN 153 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ 157 LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO 158 MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết của đề tài luận án Quan hệ đối tác chiến lược toàn diện Việt Nam – Nhật Bản đang phát triển ngày một sâu rộng đòi hỏi việc nghiên cứu Nhật Bản tại Việt Nam cần tiếp tục được đẩy mạnh. Đặc biệt, sự phát triển kỳ diệu của Nhật Bản đưa nước này trở thành một siêu cường kinh tế, tiếp thu văn minh phương Tây, hiện đại hóa đất nước mà vẫn giữ được bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc luôn là đề tài hấp dẫn, thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu Việt Nam. Thực tiễn lịch sử cho thấy, giáo dục là lĩnh vực chiếm vị trí quan trọng và trở thành một trong những động lực căn bản tạo nên những “nhảy vọt” mà Nhật Bản đã đạt được trong tiến trình phát triển đất nước kể từ công cuộc Minh Trị Duy tân và thời kỳ sau Chiến tranh Thế giới thứ hai.

Nhờ có nền giáo dục tốt mà Nhật Bản đã có được những con người có khả năng đáp ứng được đòi hỏi của thời đại, biết khéo léo học hỏi kinh nghiệm, tri thức, thành tựu khoa học công nghệ, văn hóa từ bên ngoài, đặc biệt là các nước phương Tây và vận dụng thành tựu ấy một cách có hiệu quả để viết lên những trang sử “thần kỳ” đầu tiên của thời cận hiện đại. Vậy nền tảng giáo dục ấy của Nhật Bản được hình thành như thế nào? Để làm sáng tỏ điều này không thể không tìm hiểu vai trò của những nhà tư tưởng khai sáng về giáo dục của Nhật Bản thời Minh Trị. Khi nói đến những nhà tư tưởng có vai trò khai sáng cho nền giáo dục mới của chính quyền Minh Trị, một chính quyền đưa Nhật Bản trở thành một đất nước hùng cường trong một thời gian chưa đầy nửa thế kỷ không thể không kể đến Fukuzawa Yukichi. Fukuzawa Yukichi (1835 - 1901) là nhà tư tưởng cấp tiến trong xã hội Nhật Bản cuối thế kỷ XIX, người mở đầu cho sự nghiệp hiện đại hóa giáo dục, làm nền tảng cho những bước nhảy vọt của đất nước nhằm bắt kịp các nước phương Tây.

Với nhãn quan tinh tế, nhạy cảm với thực trạng đất nước, lại được chứng kiến những biến chuyển sâu sắc trong giai đoạn giao thời từ chế độ phong kiến tiến lên xây dựng đất nước hiện đại đã làm nảy sinh ở Fukuzawa Yukichi những tư tưởng cải cách sâu sắc, toàn diện trên hầu hết các lĩnh vực kinh tế, chính trị, đời sống xã hội v. Những tư tưởng duy tân của ông, nhất là những tư tưởng duy tân về giáo dục được thể hiện trong hàng loạt các tác phẩm mà ông đã viết và cho công bố trong suốt thời kỳ từ năm 1866 đến năm 1899 mà điển hình là : “Tây dương sự tình” (1866 - 1870), “Khuyến học” (1872 - 1876), “Thoát Á luận” (1885), “Phúc ông tự truyện” (1899) v. Với những công lao đóng góp cho nước nhà, người Nhật tôn vinh ông là “Voltaire của Nhật Bản”, người đem lại linh hồn, động lực và sự hậu thuẫn tinh thần cho công cuộc Duy tân của chính phủ Minh Trị. Vào lúc Fukuzawa Yukichi tạ thế, tờ báo Japan Time đã nhận định về ông: “Nước Nhật đã mất đi một trong những người xuất sắc nhất trong thế kỷ vừa qua.

Thật không quá đáng khi nói rằng, chưa ai đã từng ảnh hưởng cuộc sống và tư tưởng của nước Nhật hiện đại sâu sắc bằng Nhà hiền triết ở Mita như cách mà vô số người ngưỡng mộ vẫn gọi ông… Rõ ràng thành công trong vai trò là một nhà giáo theo nghĩa hẹp, Fukuzawa Yukichi đã thành công trong vai trò này theo nghĩa rộng… Dẫu là đối với một nhà văn, một nhà giáo, một nhà luân lý hay chỉ là một con người, thì Fukuzawa Yukichi cũng để lại một khoảng trống trong nhiều năm tới” [81, tr. Phong cho Fukuzawa Yukichi danh hiệu Nhà hiền triết ở Mita, tờ báo Japan Times muốn nhấn mạnh không chỉ đến những tư tưởng quan trọng của ông về giáo dục và văn minh mà còn đến vai trò của một nhà truyền bá tư tưởng phương Tây vào Nhật Bản. Tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi, như lịch sử đã ghi nhận, ảnh hưởng mạnh mẽ đến xã hội Nhật Bản đương thời. Bắt đầu từ đây, trong xã hội Nhật Bản hình thành phong trào “học tập suốt đời”.

Giáo dục thực sự đã cho thấy vai trò của nó trong việc hình thành nên những nét đặc trưng của con người Nhật Bản. Đồng thời, những tư tưởng ấy cũng góp phần tạo nền tảng cho công cuộc cải cách giáo dục thời cận đại. Ảnh hưởng của tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi không chỉ giới hạn trong xã hội Nhật Bản đương thời mà còn vượt ra ngoài phạm vi quốc gia, có tác động mạnh mẽ đến các nước trong khu vực và trên thế giới. Việt Nam là quốc gia chung dòng văn hóa Á Đông cũng chịu ảnh hưởng sâu sắc của những tư tưởng ấy.

Bằng nhiều con đường, hình thức khác nhau, những tư tưởng duy tân nói chung và tư tưởng giáo dục nói riêng của Fukuzawa Yukichi đã được giới trí thức Việt Nam đón nhận vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, qua đó góp phần tạo nên những chuyển biến mạnh mẽ không chỉ trong nhận thức, tư tưởng mà còn biến thành hành động, trong các phong trào duy tân. Sự chuyển biến ấy tạo tiền đề, là gạch nối giữa hai giai đoạn, hai thời kỳ nhưng có ý nghĩa rất quan trọng làm nên thành công của phong trào cách mạng sau này. Để đổi mới và thực hiện thành công sự nghiệp công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước, trong nhiều năm qua, Việt Nam đã và đang thực hiện quá trình cải cách giáo dục sâu rộng ở các cấp học. Việc tìm hiểu, học hỏi những bài học kinh nghiệm cả về lý luận lẫn thực tiễn nền giáo dục các nước là rất cần thiết.

Sự nghiệp và tư tưởng của các nhà giáo dục xuất sắc trên thế giới chính là một trong những nguồn tư liệu quý giá cho các nhà hoạch định chính sách giáo dục và chính những cá nhân đang theo đuổi sự nghiệp nghiên cứu giáo dục của chúng ta. Vì lẽ đó, việc nghiên cứu tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi một cách có hệ thống, công phu có ý nghĩa lý luận và thực tiễn to lớn. Với những lý do đó, cùng với sự đam mê của một người nghiên cứu triết học, tôi mạnh dạn chọn đề tài “Tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi và ảnh hưởng của nó đến Việt Nam đầu thế kỷ XX” cho luận án tiến sĩ của mình.Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Mục đích của luận án là: Làm rõ nội dung tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi và ảnh hưởng của nó đến Việt Nam đầu thế kỷ XX. Để thực hiện được mục đích trên, luận án có nhiệm vụ: + Phân tích điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội và tiền đề văn hóa, tư tưởng làm hình thành và phát triển tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi.

+ Phân tích nội dung tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi trong một số tác phẩm tiêu biểu của ông; chỉ ra những ảnh hưởng của tư tưởng đó đến xã hội Nhật Bản đương thời. + Phân tích những ảnh hưởng của tư tưởng giáo dục Fukuzawa Yukichi đến Việt Nam đầu thế kỷ XX, ý nghĩa từ tư tưởng đó đối với sự nghiệp cải cách giáo dục ở Việt Nam hiện nay.