Luận án Vốn xã hội với tìm kiếm việc làm của sinh viên sau tốt nghiệp - Nghiên cứu trường hợp cựu sinh viên ĐH KHXH&NV

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN PHẠM HUY CƯỜNG VỐN XÃ HỘI VỚI TÌM KIẾM VIỆC LÀM CỦA SINH VIÊN SAU KHI TỐT NGHIỆP (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP CỰU SINH VIÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN, ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI) LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC Hà Nội - 2016 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN Phạm Huy Cường VỐN XÃ HỘI VỚI TÌM KIẾM VIỆC LÀM CỦA SINH VIÊN SAU KHI TỐT NGHIỆP (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP CỰU SINH VIÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN, ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI) Chuyên ngành: Xã hội học Mã số: 62313001 LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS. NGUYỄN THỊ KIM HOA XÁC NHẬN NCS ĐÃ CHỈNH SỬA THEO QUYẾT NGHỊ CỦA HỘI ĐỒNG ĐÁNH GIÁ LUẬN ÁN Người hướng dẫn khoa học Chủ tịch hội đồng đánh giá Luận án Tiến sĩ PGS. Nguyễn Thị Kim Hoa GS. Trịnh Duy Luân Hà Nội - 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.

Phạm Văn Quyết (Hướng dẫn chính từ tháng 12/2010 đến tháng 4/2013) và PGS. Nguyễn Thị Kim Hoa (Hướng dẫn phụ từ tháng 12/2010, Hướng dẫn chính từ tháng 4/2013). Các số liệu, kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực, đảm bảo tính khách quan, khoa học, dựa vào kết quả khảo sát thực tế. Các tài liệu tham khảo đều có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng.

Hà Nội, ngày.năm 2016 Người cam đoan Phạm Huy Cường LỜI CẢM ƠN Trước hết, tôi xin chân thành cảm ơn PGS. Nguyễn Thị Kim Hoa và PGS. Phạm Văn Quyết đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án này. Tôi xin gửi lời cảm ơn tới Ban Giám hiệu, Phòng Chính trị và Công tác sinh viên, Ban Chủ nhiệm Khoa Xã hội học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong công việc và học tập để tôi có thể tập trung hoàn thành luận án.

Tôi cũng xin cảm ơn các tình nguyện viên là những sinh viên năm thứ ba và năm thứ tư của Khoa Xã hội học, những người tham gia hoạt động điều tra thông tin cựu sinh viên của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã hỗ trợ tôi trong quá trình thu thập các thông tin và số liệu cho luận án. Sau cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn tới gia đình, bạn bè và các anh chị đồng nghiệp đã luôn khuyến khích, động viên và giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận án. Hà Nội, ngày.năm 2016 Nghiên cứu sinh Phạm Huy Cường MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài.

Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng, khách thể, phạm vi nghiên cứu. Ý nghĩa của luận án. Câu hỏi nghiên cứu.

Giả thuyết nghiên cứu. Khung phân tích. Kết cấu của luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU.

Nghiên cứu về vốn xã hội. Nghiên cứu về vai trò của vốn xã hội trong thị trƣờng lao động. Ý nghĩa hai chiều của vốn xã hội. “Kênh” kết nối giữa người lao động và việc làm.

Tác động của vốn xã hội đến kết quả tìm kiếm việc làm. Hướng nghiên cứu gợi mở từ “sức mạnh của các liên kết yếu”. Các định hƣớng tiếp tục nghiên cứu trong luận án. CỞ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

Các khái niệm công cụ. Khái niệm “vốn xã hội”. Khái niệm “việc làm”. Khái niệm “hành vi tìm kiếm việc làm”.

Các lý thuyết vận dụng trong luận án. Lý thuyết về vốn xã hội. Các học giả quan trọng. Sự thống nhất và khác biệt trong các luận điểm về vốn xã hội.

Vận dụng các quan điểm lý thuyết về vốn xã hội trong luận án. Lý thuyết lựa chọn duy lý. Thực tiễn chính sách và vấn đề việc làm của sinh viên tốt nghiệp. Địa bàn nghiên cứu.

Phƣơng pháp nghiên cứu. Phương pháp phân tích tài liệu. Phương pháp phỏng vấn sâu cá nhân. Phương pháp trưng cầu ý kiến bằng bảng hỏi.

THỰC TRẠNG VIỆC LÀM VÀ THỰC TẾ VỐN XÃ HỘI CỦA SINH VIÊN SAU KHI TỐT NGHIỆP. Thực trạng việc làm của sinh viên sau khi tốt nghiệp. Đạt được một công việc. Khu vực làm việc.

Mức thu nhập. Mức độ phù hợp giữa chuyên môn được đào tạo và việc làm. Mức độ ổn định của công việc. Vốn xã hội của sinh viên tốt nghiệp.

Nhận thức của sinh viên tốt nghiệp về vai trò của vốn xã hội. Quy mô mạng quan hệ xã hội của sinh viên tốt nghiệp. Các mối quan hệ trong gia đình. Các mối quan hệ trong nhóm bạn.

Các mối quan hệ thành viên trong các tổ chức xã hội. Các nguồn lực sinh viên tốt nghiệp có thể huy động từ mạng quan hệ xã hội. Nguồn lực thông tin. Nguồn lực kinh tế.

Các nguồn lực khác. VẬN DỤNG VỐN XÃ HỘI TRONG TÌM KIẾM VIỆC LÀM VÀ NHỮNG TÁC ĐỘNG ĐẾN CÔNG VIỆC CỦA SINH VIÊN SAU KHI TỐT NGHIỆP. Khai thác các nguồn lực từ mạng quan hệ xã hội trong quá trình tìm kiếm việc làm. Khai thác nguồn lực thông tin.

Khai thác các nguồn lực khác. Vận dụng vốn xã hội với thời gian tìm kiếm việc làm. Tác động của việc vận dụng vốn xã hội tới các đặc điểm công việc. Vận dụng vốn xã hội với mức thu nhập.

Vận dụng vốn xã hội với đặc điểm chuyên môn của công việc. Vận dụng vốn xã hội với khu vực làm việc. Vận dụng vốn xã hội với mức độ ổn định công việc. 144 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ.

154 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 159 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 160 PHỤ LỤC 2 DANH MỤC HÌNH Tên hình Trang Hình 1. Sơ đồ khái niệm vốn xã hội (conceptual map of social capital) 17 Hình 3.

Mô hình khai thác nguồn vốn xã hội từ mối quan hệ trong 103 gia đình (Trường hợp phỏng vấn sâu cá nhân 02: Phan T. Mô hình khai thác nguồn vốn xã hội từ các mối quan hệ trong mạng lưới quan hệ của thành viên trong gia đình 103 (Trường hợp phỏng vấn sâu cá nhân 10: Nguyễn T. H) DANH MỤC BẢNG Tên bảng Trang Bảng 3. Tương quan thực trạng tìm được việc làm giữa các nhóm 70 sinh viên sau khi tốt nghiệp Bảng 3.

Tương quan thời điểm tìm được việc làm giữa các nhóm 72 sinh viên sau khi tốt nghiệp Bảng 3. Tương quan khu vực làm việc giữa các nhóm sinh viên tốt nghiệp 74 Bảng 3. Tương quan mức thu nhập giữa các nhóm sinh viên tốt nghiệp 76 Bảng 3. Tương quan đánh giá mức độ phù hợp giữa chuyên môn được 79 đào tạo với công việc giữa các nhóm sinh viên tốt nghiệp Bảng 3.

Tương quan đánh giá mức độ ổn định công việc trong 3 năm 81 tiếp theo giữa các nhóm sinh viên tốt nghiệp Bảng 3. Trung bình số lượng thành viên trong mạng quan hệ sở hữu các nguồn lực có thể hỗ trợ giải quyết các vấn đề cá nhân của sinh viên 90 tốt nghiệp Bảng 3. Kết quả kiểm định giả thuyết bằng nhau của trung bình số lượng thành viên trong gia đình có thể giúp tìm kiếm việc làm giữa các nhóm 92 sinh viên tốt nghiệp Bảng 3. Kết quả kiểm định giả thuyết bằng nhau của trung bình số lượng thành viên trong nhóm bạn có thể giúp tìm kiếm việc làm giữa các nhóm 94 sinh viên tốt nghiệp 3 Bảng 3.

Kết quả kiểm định giả thuyết bằng nhau của trung bình số lượng thành viên cùng tham gia các tổ chức xã hội có thể giúp tìm kiếm việc làm 96 giữa các nhóm sinh viên tốt nghiệp Bảng 4. Tương quan giữa biến số “Nguồn thông tin mang lại việc làm” 110 với các biến số khác Bảng 4. Tương quan giữa biến số “Sự hỗ trợ từ các thành viên trong 114 gia đình” với các biến số khác Bảng 4. Tương quan giữa biến số “Sự hỗ trợ của bạn bè” với các 116 biến số khác Bảng 4.

Kết quả hồi quy Binary Logistic các biến độc lập với biến 121 phụ thuộc “thời gian tìm kiếm việc làm” Bảng 4. Kết quả hồi quy Binary Logistic giữa các biến độc lập với 127 biến phụ thuộc “mức thu nhập hàng tháng” Bảng 4. Kết quả hồi quy tuyến tính bội giữa các biến độc lập với biến phụ thuộc “Mức độ áp dụng kiến thức, kỹ năng, phương pháp được 134 đào tạo” vào công việc của sinh viên sau khi tốt nghiệp Bảng 4. Kết quả hồi quy Binary Logistic giữa các biến độc lập với 140 biến phụ thuộc “khu vực làm việc” Bảng 4.

Tương quan giữa đánh giá mức độ “Ổn định công việc trong 145 3 năm tiếp theo” và các biến số khác Bảng 4. Kết quả hồi quy Binary Logistic giữa các biến độc lập với 147 biến phụ thuộc “Thay đổi công việc” 4 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Thị trường lao động là khái niệm thuộc lĩnh vực kinh tế học, được du nhập và sử dụng trong nhiều lĩnh vực nghiên cứu và ngày càng trở nên quen thuộc trong các hoạt động tổ chức đời sống xã hội. Dù có nhiều cách lý giải khác nhau, nhưng tựu chung thị trường lao động được hiểu là nơi diễn ra mối quan hệ qua lại giữa người bán và kẻ mua sức lao động.

Theo cách hiểu phổ biến này, người lao động được quan niệm gắn với những đặc điểm cá nhân, kiến thức, kỹ năng, chuyên môn, kinh nghiệm làm việc và các đặc trưng khác thuộc về vốn con người (human capital). Trong quá trình thương thảo để đạt được một vị trí công việc mà mình mong muốn từ phía các ông chủ, nếu muốn ưu thế càng cao, người lao động cần tích lũy vốn con người của mình càng nhiều càng tốt. Ngược lại, người sử dụng lao động phải đưa ra một mức thù lao phù hợp trong mối quan hệ cung cầu. Ngày càng có nhiều bằng chứng khoa học cho thấy bên cạnh nguồn lực tài chính và nguồn lực con người, một yếu tố khác cũng có vai trò không thể bỏ qua trong mối liên hệ qua lại giữa cung và cầu trong thị trường lao động.

Đó là nguồn vốn xã hội (social capital), một dạng nguồn lực “vô hình” được cấu thành bởi các mạng lưới quan hệ xã hội, sự tham gia xã hội, lòng tin và sự có đi có lại giữa các cá nhân.