Luận án tiến sĩ: Rèn luyện kỹ năng kết hợp thao tác lập luận trong văn nghị luận cho học sinh THPT - Phạm Khánh Dương, ĐH Sư phạm Hà Nội

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI PHẠM KHÁNH DƯƠNG RÌN LUYÖN KÜ N¡NG KÕT HîP C¸C THAO T¸C LËP LUËN TRONG LµM V¡N NGHÞ LUËN CHO HäC SINH TRUNG HäC PHæ TH¤NG CHUYÊN NGÀNH: LÍ LUẬN VÀ PPDH BỘ MÔN VĂN - TIẾNG VIỆT MÃ SỐ: 9.11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Người hướng dẫn khoa học: PGS. NGUYỄN QUANG NINH HÀ NỘI - 2021 luan an i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu nêu trong luận án này là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác. Tác giả luận án Phạm Khánh Dương luan an ii LỜI CẢM ƠN Tôi xin dành sự kính trọng và lời cảm ơn sâu sắc nhất đến thầy giáo, PGS. TS Nguyễn Quang Ninh, người thầy đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ, động viên, khích lệ tôi trong suốt quá trình thực hiện Luận án.

Tôi cũng xin cảm ơn ý kiến đóng góp vô cùng quý báu của các nhà khoa học, sự tạo điều kiện giúp đỡ trong Bộ môn Lí luận và Phương pháp dạy học Văn – tiếng Việt, khoa Ngữ văn, Phòng Sau đại học và các phòng ban chức năng khác thuộc trường Đại học Sư phạm Hà Nội - nơi tác giả học tập và nghiên cứu; Ban Giám hiệu và giáo viên các trường THPT - nơi tác giả tiến hành thăm dò ý kiến và tổ chức thực nghiệm. Xin cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã luôn quan tâm, giúp đỡ, động viên để tôi hoàn thành Luận án này. Trân trọng! Tác giả luận án Phạm Khánh Dương luan an iii MỤC LỤC Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục Danh mục các chữ viết tắt Danh mục các bảng Danh mục các hình vẽ, đồ thị MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài.

Mục đích và nghiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Giả thuyết khoa học.

Dự kiến đóng góp của luận án. Cấu trúc luận án .6 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ RÈN LUYỆN KĨ NĂNG KẾT HỢP CÁC THAO TÁC LẬP LUẬN TRONG LÀM VĂN NGHỊ LUẬN CHO HỌC SINH THPT. Tình hình nghiên cứu về kĩ năng và rèn luyện kĩ năng trong dạy học. Tình hình nghiên cứu về làm văn nghị luận và dạy học làm văn nghị luận trường phổ thông.

Tình hình nghiên cứu về dạy học TTLL và kĩ năng kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận cho HS THPT .23 Tiểu kết chương 1. 29 luan an iv Chương 2: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC RÈN LUYỆN KĨ NĂNG KẾT HỢP CÁC THAO TÁC LẬP LUẬN TRONG LÀM VĂN NGHỊ LUẬN CHO HỌC SINH THPT. Khái quát về văn nghị luận. TTLL và yêu cầu kết hợp các TTLL trong văn nghị luận.

Việc rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong dạy học làm văn nghị luận. Cơ sở thực tiễn. Phân tích chương trình và tài liệu dạy học về làm văn nghị luận và các TTLL trong làm văn nghị luận ở THPT. Thực trạng dạy và học kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận ở THPT .58 Tiểu kết chương 2.

67 Chương 3: TỔ CHỨC RÈN LUYỆN KĨ NĂNG KẾT HỢP CÁC THAO TÁC LẬP LUẬN TRONG LÀM VĂN NGHỊ LUẬN CHO HỌC SINH THPT. Một số nguyên tắc rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận cho HS THPT. Đảm bảo theo mục tiêu chương trình và yêu cầu cần đạt của các bài học làm văn nghị luận trong chương trình THPT. Đảm bảo rèn luyện theo quy trình viết văn nghị luận và tôn trọng quan điểm của người viết.

Đảm bảo phối hợp rèn luyện năng lực tư duy và năng lực lập luận cho HS THPT. Điều kiện rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận cho HS THPT. HS nắm vững cách sử dụng từng TTLL. Đảm bảo đủ thời gian cho HS viết đoạn văn, bài văn.

Vấn đề nghị luận gần gũi, phù hợp với nhận thức, tâm lý HS THPT. Quy trình tổ chức rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận cho HS THPT. Giới thiệu chung về quy trình rèn luyện. Các bước của quy trình rèn luyện.

Xây dựng hệ thống BT rèn luyện kết hợp các TTLL. Rèn luyện kết hợp hai TTLL. Rèn luyện kết hợp nhiều TTLL. Cách thức rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận cho HS.

Sử dụng quy trình và hệ thống BT rèn luyện hợp lý. Sử dụng linh hoạt phương pháp dạy học hợp tác vào quá trình rèn luyện .122 Tiểu kết chương 3. 124 Chương 4: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM. Mục đích thực nghiệm sư phạm.

Nội dung thực nghiệm sư phạm. Đối tượng, địa bàn, thời gian thực nghiệm sư phạm. Đối tượng, địa bàn thực nghiệm. Thời gian thực nghiệm.

Quy trình tổ chức thực nghiệm. Thiết kế giáo án thực nghiệm. Tổ chức dạy học thực nghiệm. Kiểm tra dạy học thực nghiệm.

Kết quả kiểm tra thực nghiệm. Chấm bài và tổng hợp kết quả làm bài kiểm tra thực nghiệm. Xử lý, phân tích và đánh giá số liệu thực nghiệm. Khảo sát việc sử dụng kết hợp các TTLL trong bài văn nghị luận cho HS lớp TN và lớp ĐC.

Đối tượng, phạm vi và phương pháp khảo sát. Kết quả khảo sát. Xử lý kết quả khảo sát. Đánh giá thực nghiệm sư phạm .142 luan an vi 4.

Đánh giá định tính. Đánh giá định lượng .144 Tiểu kết chương 4. 148 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. 150 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

151 luan an vii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN 1 Bài tập BT 2 Đối chứng ĐC 3 Giáo dục và đào tạo GD-ĐT 4 Giáo viên GV 5 Học sinh HS 6 Nghị luận văn học NLVH 7 Nghị luận xã hội NLXH 8 Phương pháp dạy học PPDH 9 Sách giáo khoa SGK 10 Sách giáo viên SGV 11 Thực nghiệm TN 12 Thao tác lập luận TTLL 13 Trung học cơ sở THCS 14 Trung học phổ thông THPT luan an viii DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2. Kết quả khảo sát hệ thống bài tập về TTLL và kết hợp các TTLL. Kết quả thăm dò ý kiến GV. Kết quả thống kê dự giờ, khảo sát giáo án của GV ở các trường THPT.

Kết quả thăm dò ý kiến của HS. Kết quả khảo sát bài viết của HS. Tổng hợp đối tượng, địa bàn TN và ĐC. Tổng hợp kết quả làm bài kiểm tra của HS nhóm TN và ĐC.

Tổng hợp thống kê điểm số bài kiểm tra của HS nhóm TN và ĐC. Tổng hợp phân phối tần suất hai nhóm TN và ĐC. Tổng hợp phân phối tần suất lũy kế. Phân loại học lực của HS hai nhóm TN và ĐC.

Tổng hợp các tham số thống kê. Khả năng sử dụng kết hợp các TTLL trong bài văn nghị luận của HS. Phân loại khả năng sử dụng kết hợp các TTLL trong bài văn nghị luận của HS nhóm TN và ĐC. 142 luan an ix DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 4.

Phân bố điểm của HS hai nhóm TN và ĐC. Phân phối tần suất của hai nhóm TN và ĐC. Đồ thị phân phối tần suất của hai nhóm TN và ĐC. Phân phối tần suất lũy kế của hai nhóm TN và ĐC.

Đồ thị phân phối tần suất lũy kế của hai nhóm TN và ĐC. Phân loại học lực của HS nhóm TN và ĐC. Khả năng vận dụng kết hợp các TTLL. 142 DANH MỤC CÁC HÌNH - SƠ ĐỒ Hình 2.

Mối quan hệ giữa nghị luận, lập luận và TTLL. Mô hình kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận HS THPT. Quy trình rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận. Hệ thống BT rèn luyện kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận.

77 luan an 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1. Lập luận đóng vai trò quyết định chất lượng của bài văn nghị luận Văn nghị luận được đưa vào dạy học ở chương trình Ngữ văn ở bậc học phổ thông xuyên suốt từ lớp 6 đến lớp 12. Mỗi đơn vị bài học trình bày kiến thức nghị luận ở mỗi cấp độ khác nhau.

Trong đó, lập luận là một trong những nội dung kiến thức được đặc biệt chú trọng khi dạy học kiểu văn bản nghị luận. Vấn đề nghiên cứu lí thuyết văn nghị luận và dạy thực hành tạo lập văn bản nghị luận cho HS phổ thông vì thế trở nên cần thiết và quan trọng đối với nội dung dạy học Làm văn nói riêng và bộ môn Ngữ văn nói chung. Nghiên cứu về văn nghị luận, tác giả Đỗ Hữu Châu khẳng định: “Văn nghị luận là một loại văn trong đó người nói (người viết) đưa ra những lý lẽ, dẫn chứng về một vấn đề nào đó và thông qua cách thức bàn luận mà làm cho người nghe (người đọc) hiểu, tin, tán đồng với những ý kiến của mình và hành động theo những điều mà mình đề xuất (đối với vấn đề đó)” [26, tr 5]. Như vậy, mục đích của văn nghị luận là tạo ra sự thuyết phục đối với người tiếp nhận nhằm tác động tới nhận thức, tình cảm, hành động của người tiếp nhận.

Muốn vậy, người viết (người nói) phải thực hiện một quá trình nêu sự thực, trình bày lý lẽ, phân biệt đúng sai, tiến hành phân tích luận chứng khoa học đối với khách quan và quy luật bản chất của sự vật. Đó chính là quá trình lập luận. Trong văn nghị luận, lập luận là một trong những yếu tố cơ bản. Muốn tiến hành lập luận, người nghị luận phải tiến hành tổ chức các yếu tố của lập luận, sắp xếp chúng theo dụng ý của bản thân.

Khi đó, người nghị luận sử dụng các thao tác lập luận (TTLL). TTLL chính là hạt nhân cốt lõi giúp người nghị luận thực hiện lập luận, đồng thời cũng là yếu tố tạo nên hiệu quả cho bài văn nghị luận. Vì thế, để giúp HS tạo lập văn bản nghị luận có hiệu quả, việc dạy học làm văn nghị luận không thể không chú trọng lập luận nói chung, TTLL nói riêng. Kĩ năng sử dụng kết hợp TTLL trong bài văn nghị luận là kĩ năng quan trọng đối với HS THPT Hình thành năng lực lập luận cho HS là một yêu cầu tất yếu đặt ra trong quá trình dạy học Làm văn ở trường THPT.