Luận án tiến sĩ giáo dục học phát triển năng lực nhận thức và tư duy cho học sin

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI ************* LÊ VĂN DŨNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NHẬN THỨC VÀ TƢ DUY CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÔNG QUA BÀI TẬP HÓA HỌC Chuyên ngành: Phƣơng pháp giảng dạy hóa học Mã số : 5.02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ GIÁO DỤC HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Nguyễn Xuân Trƣờng 2. Lê Xuân Trọng HÀ NỘI – 2001 1 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất cứ công trình nào khác.

Lê Văn Dũng 2 MỤC LỤC Trang LỜI CAM ĐOAN. 2 CÁCH SẮP XẾP CÁC MỤC VÀ TIỂU MỤC TRONG LUẬN ÁN. 4 NHỮNG KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT DÙNG TRONG LUẬN ÁN. 5 DANH MỤC CÁC BẢNG.

7 DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, SƠ ĐỒ, ĐỒ THỊ. 9 Chương 1: BÀI TẬP HÓA HỌC VÀ VẤN ĐỀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NHẬN THỨC, TƯ DUY HÓA HỌC .1-BÀI TẬP HÓA HỌC: (BTHH) .2- VẤN ĐỀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NHẬN THỨC: .3- QUAN HỆ GIỮA BTHH VÀ VIỆC PHÁT TRIỂN TƯ DUY CỦA HỌC SINH : .4- XU THẾ ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO HƯỚNG TÍCH CỰC HÓA HOẠT ĐỘNG NHẬN THỨC CỦA NGƯỜI HỌC HIỆN NAY: .5- TÌNH HÌNH SỬ DỤNG CÁC PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC VÀ BÀI TẬP HÓA HỌC ĐỂ BỒI DƯỠNG NÂNG LỰC TƯ DUY CHO HỌC SINH HIỆN NAY. 42 TIỂU KẾT CHƯƠNG I:. 52 Chương 2: NỘI DUNG VÀ NHỮNG BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NHẬN THỨC BỒI DƯỠNG TƯ DUY HÓA HỌC CHO HỌC SINH.

CHUẨN BỊ CHO NGƯỜI GIÁO VIÊN HÓA HỌC, NGƯỜI GIÁO VIÊN HÓA HỌC CẨN PHẢI LÀM GÌ ĐỂ DẠY MỘT CÁCH THÔNG MINH. NGƯỜI HỌC SINH PHẢI LÀM GÌ ĐỂ HỌC GIỎI MÔN HÓA HỌC MỘT CÁCH THÔNG MINH. NHỮNG BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NHẬN THỨC VÀ BỒI DƯỠNG TƯ DUY HOA HỌC CHO HỌC SINH THÔNG QUA BTHH. 63 TIỂU KẾT CHƯƠNG II.

184 Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM. MỤC ĐÍCH CỦA THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM (TNSP). NHIỆM VỤ TNSP:. ĐỐI TƯỢNG VÀ CƠ SỞ THỰC NGHIỆM:.

TIẾN TRÌNH VÀ NỘI DUNG TNSP:. KẾT QUẢ TNSP:. XỬ LÝ KẾT QUẢ TNSP:. PHÂN TÍCH KẾt QUẢ TNSP.

198 TIỂU KẾT CHƯƠNG III. 202 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỂ TÀI LUẬN ÁN. 204 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 205 4 CÁCH SẮP XẾP CÁC MỤC VÀ TIỂU MỤC TRONG LUẬN ÁN Chƣơng X: X.

α/ β/ * * 5 NHỮNG KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT DÙNG TRONG LUẬN ÁN 1- Ax : Khối lƣợng mol nguyên tử của X 2- Bđ : Ban đầu 3- BĐTS : Bộ đề tuyển sinh 4- BL : Biện luận 5- CNNT : Chƣớng ngại nhận thức 6- CTCT : Công thức cấu tạo 7- CTĐG : Công thức đơn giản 8- GTPT : Công thức phân tử 9- CTPTTB : Công thức phân tử trung bình 10- dd : Dung dịch 1- ĐC : Đối chứng 12- ĐHQGHN : Đại học quốc gia Hà Nội. 13- ĐLBTKL : Định luật bảo toàn khối lƣợng 14- đktc : Điều kiện tiêu chuẩn 15- đpdd : Điện phân dung dịch 16- đpnc : Điện phân nóng chảy 17- GV : Giáo viên 18- hh : Hỗn hợp 19- HS : Học sinh 20- HTTH : Hệ thống tuần hoàn 21- KI : Kim loại 22- KLMNT (TB) : Khối lƣợng mol nguyên tử (trung bình) 23- KLMPT (TB) : Khối lƣợng mol phân tử (trung bình) 24- mx : Khối lƣợng của X 25- Mx : Khối lƣợng moi phân tử của X 26- m.x : Màng ngăn xốp 6 27- NLTT : Năng lực trí tuệ 28- nx : Số mol của X 29- O2kk : Oxy không khí 30- PPDH : Phƣơng pháp dạy học 31- ptpƣ : Phƣơng trình phản ứng 32- QS : Quan sát 33- SGK : Sách giáo khoa 34- THPT : Trung học phổ thông 35- TN : Thực nghiệm 36- TNx : Thí nghiệm x 37- TTM : Trí thông minh 38- Vx : Thể tích của X 39- Xtđb : Xúc tác đặc biệt 7 DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 3. Kết quả từng vòng TNSP. Tổng hợp kết quả TNSP.

Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích (bài số 1). Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất luỹ tích (bài số 2). Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích (bài số 3). Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích (bài số 4).

Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích (kết quả tổng hợp) .9: Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng. Bảng tổng hợp phân loại kết quả học tập. 198 8 DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, SƠ ĐỒ, ĐỒ THỊ Sơ đồ 1. Sơ đồ cấu trúc của hệ bài toán.

197 9 MỞ ĐẦU 1-LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI: Nhân loại bƣớc vào thế kỷ XXI, thế kỷ mà tri thức, kỹ năng của con ngƣời đƣợc xem là yếu tố quyết định sự phát triển của xã hội. Trong xã hội tƣơng lai, nền giáo dục phải đào tạo ra những con ngƣời có trí tuệ phát triển thông minh và sáng tạo. Muốn có đƣợc điều này, ngay từ bây giờ nhà trƣờng phổ thông phải trang bị đầy đủ cho học sinh hệ thống kiến thức cơ bản, hiện đại, phù hợp với thực tiễn Việt Nam và năng lực suy nghĩ sáng tạo. Thế nhƣng, các công trình nghiên cứu về thực trạng giáo dục hiện nay cho thấy chất lƣợng nắm vững kiến thức của học sinh không cao, đặc biệt việc phát huy tính tích cực của học sinh, năng lực nhận thức, năng lực giải quyết vấn đề và khả năng tự học không đƣợc chú ý rèn luyện đúng mức.

Từ thực tế đó, nhiệm vụ cấp thiết đặt ra là phải đổi mới phƣơng pháp dạy học, áp dụng những phƣơng pháp dạy học hiện đại để bồi dƣỡng cho học sinh năng lực tƣ duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề. Trong dạy học hóa học, có thể nâng cao chất lƣợng dạy học và phát triển năng lực nhận thức của học sinh bằng nhiều biện pháp và phƣơng pháp khác nhau. Trong đó, giải bài tập hóa học với tƣ cách là một phƣơng pháp dạy học, có tác dụng rất tích cực đến việc giáo dục, rèn luyện và phát triển học sinh. Mặt khác, cũng là thƣớc đo thực chất sự nắm vững kiến thức và kỹ năng hóa học của học sinh.

Việc nghiên cứu các vấn đề về bài tạp hóa học từ trƣớc đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nƣớc quan tâm nhƣ Apkin G. nghiên cứu về phƣơng pháp giải toán; Zueva M. nghiên cứu sự phát triển HS và rèn kỹ năng thông qua các hoạt động dạy học. ở trong nƣớc có GS.

Nguyễn Ngọc Quang nghiên cứu lý luận về bài tóan; PGS. Nguyễn Xuân Trƣờng nghiên cứu về bài tập thực nghiệm định lƣợng; PGS. Lê Xuân Trọng nghiên cứu về bài tập trắc nghiệm; TS. Cao Thị 10 Thặng nghiên cứu về việc hình thành kỹ năng giải BTHH ở trƣờng trung học cơ sở, PGS.

Đào Hữu Vinh và nhiều tác giả khác quan tâm đến nội dung và phƣơng pháp giải toán. Tuy nhiên xu hƣớng hiện nay của lý luận dạy học là đặc biệt chú trọng đến hoạt động và vai trò của học sinh trong quá trình dạy học, đòi hỏi học sinh phải làm việc tích cực, tự lực. Vì vậy, cần phải nghiên cứu bài tập hóa học trên cơ sở hoạt động tƣ duy của học sinh, từ đó đề ra cách hƣớng dẫn học sinh lự lực giải bài tập, thông qua đó mà tƣ duy của họ phát triển. Trong các công trình nghiên cứu trƣớc đây, chƣa có công trình nào nghiên cứu một hệ thống phƣơng pháp luận làm cơ sở cho việc phát triển năng lực nhận thức và bồi dƣỡng tƣ duy hóa học cho học sinh.

Vì vây, việc triển khai đề tài:"Phát triển năng lực nhận thức và tƣ duy cho học sinh trung học phổ thông thông qua bài tập hóa học" là rất cần thiết. 2- MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU: Xác định đƣợc những nội dung có tính phƣơng pháp luận và hệ thống bài tập cần khai thác để phát triển năng lực nhận thức và bồi dƣỡng tƣ duy hóa học cho học sinh thông qua quá trình tìm kiếm lời giải. 3- NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU: 3.1- Nghiên cứu hoạt động tƣ duy của học sinh (HS) trong quá trình giải bài tập hóa học (BTHH), từ đó đề xuất một cách phân loại BTHH thích hợp và cách hƣớng dẫn HS xây dựng tiến trình luận giải, làm cơ sở cho việc tìm kiếm lời giải một cách có hiệu quả.2- Điều tra cơ bản tình hình dạy học bài tập hóa học ở phổ thông, cũng nhƣ khả năng phát huy tính tích cực, tự lực của học sinh khi giải quyết các vấn đề hóa học nhƣ thế nào.3- Xây dựng một hệ thống những nội dung mang tính phƣơng pháp luận, hệ thống nhũng bài tập mà thông qua việc giải nó, HS sẽ nắm sâu sắc hơn những kiến thức cơ bản, phát triển năng lực giải quyết vấn đề và khả năng tƣ duy hóa học cho HS.4- Thực nghiệm sƣ phạm nghiên cứu hiệu quả của những nội dung mang tính phƣơng pháp luận đã đề xuất, những vùng kiến thức và hệ thống bài tập nêu ra, mà thông qua việc giải nó, những phẩm chất của năng lực trí tuệ của HS đƣợc phát triển. Đối chiếu kết quả của thực nghiệm với kết quả điều tra ban đầu, rút ra kết luận và khả năng ứng dụng những nội dung và biện pháp đã nêu ra.

4- GIẢ THUYẾT KHOA HỌC: Trong quá trình dạy học hóa học nếu: - Giáo viên thật sự là ngƣời quản lý học tập và huấn luyện, biết tổ chức và điều khiển tối ƣu quá trình dạy học. - Giáo viên nắm vững một hệ thống phƣơng pháp luận đúng đắn về phát triển năng lực nhận thức và bồi dƣỡng tƣ duy hoa học cho HS. - Giáo viên lựa chọn đƣợc một hệ thống những bài tập có nội dung thích hợp. - Chú ý coi trọng việc hƣớng dẫn HS tích cực, tự lực hoạt động tƣ duy trong quá trình tìm kiếm lời giải.

- Cùng với ý chí nỗ lực vƣơn lên trong học tập của HS. Thì sẽ giúp cho học sinh: + Có phƣơng pháp tự học tốt, để tự mình nắm vũng kiến thức và kỹ năng. + Phát triển năng lực giải quyết vấn đề. + Phát triển năng lực tƣ duy hoa học.

+ Năng cao hứng thú và niềm say mê học tập bộ môn. + Rèn phong cách làm việc khoa học. Nhằm góp phán phát triển nhân cách toàn diện của học sinh. 5- ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU: 5.1- Hoạt động tƣ duy của HS trong quá trình tìm kiếm lời giải, của giáo viên trong quá trình hƣớng dẫn HS giải bài tập.