Luận án: Hoàn thiện pháp luật hình phạt cho người dưới 18 tuổi phạm tội tại Việt Nam

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH TRẦN HÀ THU HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ HÌNH PHẠT ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT HÀ NỘI – 2026 HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH TRẦN HÀ THU HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ HÌNH PHẠT ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT Mã số: 9 38 01 06 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1.TĂNG THỊ THU TRANG 2.ĐỖ THỊ PHƯỢNG HÀ NỘI – 2026 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định. Tác giả luận án Trần Hà Thu MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU. 1 Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án.Tình hình nghiên cứu trong nước.Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài.

Đánh giá các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án và những vấn 34 đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu…………………………………………………….Giả thuyết nghiên cứu, và câu hỏi nghiên cứu. 39 Chương 2: Cơ sở lý luận hoàn thiện pháp luật về hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội .Khái niệm, đặc điểm, vai trò của hoàn thiện pháp luật về hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội .Nội dung pháp luật và tiêu chí hoàn thiện pháp luật về hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội. Điều kiện bảo đảm hoàn thiện pháp luật về hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội……………………………………………………………. Hoàn thiện pháp luật về hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội ở một số quốc gia và bài học kinh nghiệm.

80 Chương 3: Lịch sử hình thành và thực trạng pháp luật về hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội ở Việt Nam…………………………………………. Lịch sử hình thành pháp luật về hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội ở Việt Nam.Thực trạng pháp luật về hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội ở Việt Nam. 114 Chương 4: Quan điểm, giải pháp hoàn thiện pháp luật về hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội ở Việt Nam.Quan điểm hoàn thiện pháp luật về hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội ở Việt Nam.Giải pháp hoàn thiện pháp luật về hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội ở Việt Nam. 187 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.

192 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 193 DANH MỤC TỪ VIÊT TẮT Bộ luật hình sự BLHS Quyết định hình phạt QĐHP Trách nhiệm hình sự TNHS Tư pháp hình sự TPHS Tư pháp Người chưa thành niên TP NCTN Văn bản quy phạm pháp luật VBQPPL DANH MỤC SƠ ĐỒ, BẢNG, BIỂU ĐỒ MINH HỌA Trang SƠ ĐỒ MINH HỌA CÁC GIAI ĐOẠN HOÀN THIỆN PHÁP 106 LUẬT VỀ HÌNH PHẠT ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI Ở VIỆT NAM BẢNG MINH HỌA PHẠM VI, MỨC ÁP DỤNG HÌNH PHẠT TÙ 125 CÓ THỜI HẠN ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI THEO NHÓM TUỔI BIỂU ĐỒ MINH HỌA TỶ LỆ ÁP DỤNG HÌNH PHẠT TIỀN TỪ 133-135 NĂM 2021 ĐẾN NĂM 2025 (Biểu đồ minh họa được thực hiện dựa trên tính toán tỷ lệ do Nghiên cứu sinh thực hiện, dựa trên số liệu do Văn phòng Tòa án nhân dân tối cao cung cấp). DANH MỤC PHỤ LỤC PHỤ LỤC SỐ 01 PHIẾU PHỎNG VẤN CHUYÊN SÂU (Dành cho Thẩm phán, Kiểm sát viên, Hội thẩm nhân dân, luật sư và người làm công tác xây dựng pháp luật) PHỤ LỤC SỐ 02 PHIẾU KHẢO SÁT Ý KIẾN (Dành cho các em học sinh từ độ tuổi 14 đến dưới 18) PHỤ LỤC SỐ 03 KẾT QUẢ KHẢO SÁT PHỤ LỤC SỐ 04 DANH MỤC CÁC BẢN ÁN PHỤ LỤC SỐ 05 BẢNG MINH HỌA PHÂN HÓA TRONG QUY ĐỊNH VỀ LOẠI VÀ MỨC HÌNH PHẠT PHỤ LỤC SỐ 06 BẢNG MINH HỌA PHÂN HÓA TRONG QUY ĐỊNH VỀ QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Người dưới 18 tuổi là chủ thể đang trong quá trình hoàn thiện về thể chất, tâm lý và năng lực nhận thức.

Trên cơ sở thừa nhận những hạn chế nhất định trong khả năng tự kiểm soát hành vi, nhận thức về hậu quả pháp lý, đồng thời, ghi nhận tiềm năng giáo dục, phục hồi cao của chủ thể này, chính sách xử lý hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội ngày nay được định hình theo hướng từ tiếp cận trừng phạt sang tiếp cận lấy giáo dục, phục hồi, hỗ trợ phát triển làm trọng tâm. Sự chuyển dịch này đã làm thay đổi bản chất và vị trí của hình phạt trong cơ chế xử lý hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, theo đó, hình phạt chỉ được coi là biện pháp sau cùng. Điều này đòi hỏi sự điều chỉnh không chỉ về khái niệm, mục đích áp dụng, nguyên tắc áp dụng, mà còn về loại, mức hình phạt áp dụng, cơ chế QĐHP đối với người dưới 18 tuổi phạm tội. Kể từ khi phê chuẩn Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em (CRC 1989) vào năm 1990, qua các lần pháp điển lớn của BLHS: BLHS năm 1999; BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017 và năm 2025), Việt Nam đã từng bước điều chỉnh các quy định liên quan đến hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội.

Đặc biệt, Luật TP NCTN được thông qua vào tháng 11/2024, đã đặt dấu mốc quan trọng cho giai đoạn nhìn nhận vấn đề hình phạt đối với người dưới 18 phạm tội với tư duy khác biệt. Lần đầu tiên, các quy định về hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội được tách ra khỏi BLHS, để trở thành một nội dung của Luật dành riêng cho nhóm người ở độ tuổi dưới 18. Nguyên tắc “hình phạt là biện pháp sau cùng” đã được thể hiện xuyên suốt trong các nội dung của pháp luật về hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội ở Việt Nam. Nhiều điểm mới của pháp luật như: làm rõ điều kiện áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ; mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền; giảm mức tối đa của hình phạt tù có thời hạn; quy định riêng về QĐHP… nhìn chung đã thể hiện 2 sự tương thích của pháp luật Việt Nam với chuẩn mực quốc tế về TP NCTN; tiệm cận hơn với xu hướng pháp luật nhân đạo, hướng thiện.

Tuy nhiên, pháp luật hiện nay chưa phản ánh đầy đủ bản chất và mục đích của hình phạt đối với nhóm đặc thù là người dưới 18 tuổi phạm tội; chưa có cải thiện đáng kể về loại hình phạt áp dụng; chưa làm sáng tỏ giới hạn áp dụng hình phạt; phạm vi áp dụng hình phạt còn rộng; phương thức tính hình phạt còn mang nặng “công thức tỷ lệ” từ người trưởng thành. Bên cạnh đó, nhiều quy định về hình phạt trong Luật TP NCTN 2024 còn chung chung như “…không bảo đảm hiệu quả giáo dục, phòng ngừa”; “chưa đến mức được miễn hình phạt”…; “không có tác dụng răn đe, phòng ngừa” [78], [109]. Sự thiếu linh hoạt của cơ chế QĐHP; thiếu hiệu quả của cơ chế phối hợp liên ngành trong việc xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội; việc chưa có văn bản hướng dẫn cho những quy định mới về hình phạt có thể làm giảm hiệu quả trong thực tiễn. Các điều kiện đảm bảo chưa được hoàn thiện như: chưa có sự kết nối giữa pháp luật về hình phạt với pháp luật hỗ trợ tiếp cận công lý dành cho người dưới 18 tuổi phạm tội; chưa có sự thống nhất về khái niệm; chưa hình thành đội ngũ tiến hành tố tụng, tham gia tố tụng chuyên nghiệp; nhận thức của xã hội về tầm quan trọng của giáo dục, cảm hóa đối với người dưới 18 tuổi phạm tội chưa thực sự được nâng cao.

Những bất cập kể trên không những phản ánh khoảng trống đáng kể về phương diện lý luận trong nghiên cứu hoàn thiện pháp luật về hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội ở Việt Nam hiện nay, mà còn cho thấy tồn tại mâu thuẫn giữa yêu cầu bảo đảm mục tiêu giáo dục, phục hồi đối với người dưới 18 tuổi phạm tội với cấu trúc pháp luật về hình phạt hiện hành, đồng thời bộc lộ khoảng cách giữa định hướng đổi mới Luật TP NCTN 2024 với khả năng tổ chức thực hiện quy định về hình phạt trong thực tiễn. Đây là vấn đề khoa học cần tiếp tục được nghiên cứu và giải quyết. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu hoàn thiện pháp luật về hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội còn được đặt trong bối cảnh nhiều định hướng 3 về đổi mới, hoàn thiện quy trình xây dựng pháp luật, nhiều mục tiêu đột phá trong hoàn thiện cấu trúc pháp luật, đổi mới toàn diện công tác xây dựng và thi hành pháp luật để đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới được đề ra tại Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng: “Tổ chức thực hiện pháp luật nghiêm minh, hiệu quả, chú trọng công tác giải thích pháp luật, hướng dẫn áp dụng pháp luật, bảo đảm việc hiểu, áp dụng pháp luật một cách thống nhất” [20, tr. 128-129]; tại một số văn kiện của Bộ Chính trị như: Kết luận số 119-KL/TW về định hướng đổi mới, hoàn thiện quy trình xây dựng pháp luật [9]; Kết luận 09-KL/TW về hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới [11] và các Kết luận, Nghị quyết khác của Đảng liên quan đến công tác tư pháp, đặc biệt là yêu cầu “Tạo đột phá trong công tác thi hành pháp luật, bảo đảm pháp luật được thực hiện công bằng, nghiêm minh, nhất quán, kịp thời, hiệu lực và hiệu quả; gắn kết chặt chẽ giữa xây dựng và thi hành pháp luật” được nêu tại Nghị quyết 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới [10].

Xuất phát từ những lý do nêu trên, Nghiên cứu sinh quyết định lựa chọn đề tài “Hoàn thiện pháp luật về hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội ở Việt Nam” làm đề tài nghiên cứu Luận án Tiến sĩ, ngành Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Luận án xây dựng cơ sở lý luận, đánh giá mức độ hoàn thiện của pháp luật hiện hành và đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật về hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội ở Việt Nam.