Luận án về đặc điểm tâm lý chọn nghề của học sinh lớp 12 THPT - Phạm Mạnh Hà

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------------------------------------ PHẠM MẠNH HÀ ĐẶC ĐIỂM TÂM LÝ TRONG HOẠT ĐỘNG CHỌN NGHỀ CỦA HỌC SINH LỚP 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC HÀ NỘI - 2011 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN PHẠM MẠNH HÀ ĐẶC ĐIỂM TÂM LÝ TRONG HOẠT ĐỘNG CHỌN NGHỀ CỦA HỌC SINH LỚP 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG HIỆN NAY CHUYÊN NGÀNH: TÂM LÝ HỌC XÃ HỘI LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC 1. Trần Trọng Thuỷ HÀ NỘI - 2011 BẢNG CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN CHỮ VIẾT TẮT CHỮ VIẾT ĐẦY ĐỦ ĐTB Điểm trung bình GDHN Giáo dục hƣớng nghiệp HS Học sinh Slƣợng Số lƣợng THCS Trung học cơ sở THPT Trung học phổ thông TLH Tâm lý học - iii - DANH MỤC CÁC BẢNG SỐ, ĐỒ THỊ, BIỂU ĐỒ Stt Tên bảng Số trang 1. Độ tin cậy của bảng hỏi dành cho HS (điều tra tại Trƣờng 62 THPT Số 1 Bát Xát, năm học 2007 – 2008) 2. Độ tin cậy bảng hỏi dành cho giáo viên và cha mẹ học 63 sinh.

Một số thông tin chung về khách thể điều tra (học sinh 63 lớp 12). Mẫu khách thể phỏng vấn sâu. Một số thông tin chung về khách thể thực nghiệm. Mức độ đầy đủ trong nhận thức của HS lớp 12 trong họat 80 động chọn nghề 7.

Đặc điểm nhận thức của HS lớp 12 trong họat động chọn 81 nghề 8. Mức độ hiểu biết chính xác và sâu sắc của nhận thức khi 83 chọn nghề của HS lớp 12 9. Đặc điểm tâm lý của biểu hiện ở mặt nhận thức trong hoạt 86 động chọn nghề của HS lớp 12 (nhìn từ góc độ học lực) 10. Thái độ của HS lớp 12 đối với việc tìm hiểu thông tin có 87 liên quan đến nghề lựa chọn.

Đặc điểm tình cảm của HS lớp 12 với nghề lựa chọn 89 12. Đặc điểm tâm lý biểu hiện ở mặt thái độ của HS lớp 12 90 trong hoạt động chọn nghề (Bảng tổng hợp) 13. Mối quan hệ giữa tính tự giác trong hoạt động chọn nghề 94 và thời điểm bắt đầu hoạt động này - iv - 14. Mức độ tích cực thực hiện các hành động chuẩn bị tâm lý 100 cho họat động nghề nghiệp của HS lớp 12.

Tính hợp lý và khoa học trong việc thực hiện các hành 101 động chọn nghề 16. Bảng tổng hợp đặc điểm hành động của HS khi chọn 103 nghề 17. Mối quan hệ giữa các đặc điểm tâm lý với hoạt động 109 chọn nghề. Các hình thức hƣớng nghiệp cho HS lớp 12 ở các trƣờng 113 THPT.

Ảnh hƣởng của hoạt động giáo dục hƣớng nghiệp tới các 116 đặc điểm tâm lý trong hoạt động chọn nghề của HS.15: Các hành động trợ giúp của gia đình đối với con cái 118 trong quá trình lựa chọn nghề nghiệp.16: Ảnh hƣởng của yếu tố thị trƣờng lao động đến quyết 124 định chọn nghề của HS lớp 12 hiện nay. Đặc điểm định hƣớng giá trị nghề của HS khi chọn nghề.18: Động cơ chọn nghề chủ đạo khi quyết định chọn nghề 131 của HS lớp 12.19: Mức độ tích cực của các đặc điểm tâm lý của HS lớp 12 138 A4 trƣờng THPT Trần Nhân Tông (trƣớc khi tổ chức thực nghiệm) 25.20: Đặc điểm tâm lý biểu hiện ở từng mặt nhận thức, thái 139 độ, hành động trong hoạt động chọn nghề của HS lớp 12 A4, trƣờng THPT Trần Nhân Tông trƣớc khi tổ chức thực nghiệm.21 Kết quả trắc nghiệm nghề nghiệp phù hợp của HS lớp 140 12ª4. Tình cảm của HS đối với nghề lựa chọn 141 28. Đặc điểm tâm lý (biểu hiện ở cả 3) trong hoạt động chọn 142 -v- nghề của HS lớp 12 A4 trƣớc và sau khi có thực nghiệm tác động.

Bảng kiểm nghiệm t-test sự thay đổi trƣớc và sau thực 143 nghiệm 30. Sự thay đổi trong lựa chọn nghề của HS lớp 12A4 sau 144 thực nghiệm tác động. Bảng kiểm t-test về sự thay đổi về tình cảm của HS đối 145 với nghề lựa chọn trƣớc và sau thực nghiệm. B Tên biểu đồ Số trang 32.

Mức độ chủ động và tự giác thực hiện hành động chọn 92 nghề của HS lớp 12 33. Mức độ tích cực thực hiện các hành động tìm hiểu đầy 97 đủ những thông tin cần thiết cho hoạt động chọn nghề một cách khoa học.3: Đặc điểm tâm lý biểu hiện cả ở 3 mặt (nhận thức, thái 105 độ, hành động) 35.4: Mức độ triển khai các hoạt động hƣớng nghiệp cho HS 111 lớp 12 THPT.5: Lƣợng kiến thức, kỹ năng mà gia đình cung cấp cho 120 HS trong quá trình lựa chọn nghề nghiệp.6: Cơ cấu lĩnh vực nghề nghiệp lựa chọn trong kỳ thi 126 tuyển sinh 2010. C Tên đồ thị Số trang 37. Mối quan hệ giữa đặc điểm tâm lý chung và chất lƣợng 107 chọn nghề của HS.2: Yêú tố bạn bè và ảnh hƣởng của nó tới quyết định chọn 122 nghề của HS lớp 12 THPT.3: Động cơ chọn nghề của HS lớp 12 THPT hiện nay.

130 - vi - LỜI CAM ĐOAN i LỜI CẢM ƠN ii BẢNG CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN iii DANH MỤC CÁC BẢNG SỐ, ĐỒ THỊ, BIỂU ĐỒ iv MỤC LỤC viii 1. Lý do chọn đề tài 1 2. Mục đích nghiên cứu: 2 3. Nhiệm vụ nghiên cứu 2 4.

Đối tƣợng và khách thể nghiên cứu 2 5. Giới hạn phạm vi nghiên cứu: 3 6. Giả thuyết khoa học. Phƣơng pháp nghiên cứu 4 8.

Đóng góp mới của luận án 4 CHƢƠNG 1. LÝ LUẬN TÂM LÝ HỌC VỀ ĐẶC ĐIỂM TÂM LÝ HOẠT 6 ĐỘNG CHỌN NGHỀ CỦA HỌC SINH THPT 1. Tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề. Nghiên cứu đặc điểm tâm lý hoạt động chọn nghề trong TLH nƣớc 6 ngoài.

Nghiên cứu đặc điểm tâm lý hoạt động chọn nghề trong TLH Việt Nam. Một số vấn đề lý luận về đặc điểm tâm lý trong hoạt động chọn nghề của 18 HS THPT. Khái niệm nghề 18 - vii - 1. Khái niệm hoạt động chọn nghề.

Tƣ vấn nghề nhƣ một biện pháp định hƣớng chọn nghề một cách phù 33 hợp. Khái niệm “đặc điểm tâm lý” trong hoạt động chọn nghề của HS THPT 34 1. Những đặc điểm tâm lý trong hoạt động chọn nghề của HS THPT 40 1. Sự phù hợp trong lựa chọn nghề của HS THPT 45 1.7 Một số yếu tố ảnh hƣởng đến đặc điểm tâm lý trong hoạt động chọn nghề 46 của HS THPT.

TỔ CHỨC NGHIÊN CỨU VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 59 2. Tổ chức nghiên cứu 59 2. Phƣơng pháp nghiên cứu 60 2. Nhóm phƣơng pháp thu thập thông tin 60 2.

Phƣơng pháp thực nghiệm tác động. Phƣơng pháp thống kê toán học 73 2. Cách đánh giá các mức độ biểu hiện của các đặc điểm tâm lý trong hoạt 74 động chọn nghề của HS lớp 12 THPT. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN 79 3.

Thực trạng đặc điểm tâm lý trong hoạt động chọn nghề của HS lớp 12 79 THPT. Đặc điểm nhận thức trong hoạt động chọn nghề của HS lớp 12 THPT. Đặc điểm thái độ trong hoạt động chọn nghề của HS lớp 12 THPT. Đặc điểm hành động trong hoạt động chọn nghề của HS lớp 12 THPT.

Đặc điểm tâm lý chung của HS lớp 12 biểu hiện trong hoạt động chọn 104 nghề. Ảnh hƣởng của các đặc điểm tâm lý trong hoạt động chọn nghề tới sự 106 phù hợp trong lựa chọn nghề của HS lớp 12. Các yếu tố ảnh hƣởng đến đặc điểm tâm lý hoạt động chọn nghề của HS 110 lớp 12 THPT. Hoạt động GDHN của nhà trƣờng và ảnh hƣởng của nó tới đặc điểm tâm 110 lý của HS trong hoạt động chọn nghề.

Hoạt động GDHN của gia đình và đặc điểm tâm lý của HS trong hoạt 116 động chọn nghề. Mối quan hệ bạn bè và ảnh hƣởng của nó tới đặc điểm tâm lý của HS 121 trong hoạt động chọn nghề. Biến động của thị trƣờng lao động và ảnh hƣởng của nó tới đặc điểm tâm 123 lý của HS trong hoạt động chọn nghề. Ảnh hƣởng của định hƣớng giá trị nghề và động cơ chọn nghề của HS tới 126 đặc điểm tâm lý trong hoạt động chọn nghề của HS lớp 12 THPT.

Những biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động chọn nghề của HS lớp 133 12 thông qua tác động vào các đặc điểm tâm lý trong hoạt động chọn nghề. Kết quả thực nghiệm biện pháp tác động tâm lý 136 3. Đặc điểm tâm lý của một số trƣờng hợp điển hình trong hoạt động chọn 146 nghề. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 150 1.

Kiến nghị 153 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN 157 LUẬN ÁN. TÀI LIỆU THAM KHẢO 158 PHỤ LỤC 165 - ix - MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Bước vào lứa tuổi 16, 17, HS THPT đã có được mức độ trưởng thành về tư tưởng và tâm lý đủ để các em bắt đầu xây dựng cho mình những kế hoạch của cuộc sống tự lập, trong đó có việc hoạch định một hướng nghề nghiệp trong tương lai. Nghề nghiệp - việc làm không chỉ tạo ra thu nhập để đáp ứng các nhu cầu sống mà còn là phương tiện để các em HS hiện thực hóa những hoài bão, ước mơ, thể hiện trách nhiệm công dân của mình.

Thế nhưng, chọn được một nghề phù hợp không chỉ với mong muốn, khả năng của bản thân mà còn phù hợp với yêu cầu chung của nghề và xã hội lại không phải là chuyện đơn giản, nhất là với những bạn trẻ còn đang ngồi trên ghế nhà trường với vốn hiểu biết, kinh nghiệm còn hạn chế. Thực tế thời gian qua cho thấy, việc chọn nghề của học sinh trung học phổ thông (THPT) còn nhiều bất cập, nhiều em có quan niệm học đại học là con đường duy nhất để dẫn đến thành công, có địa vị cao trong xã hội. Số khác lại lấy sự đánh giá, phán xét thiếu căn cứ của dư luận xã hội để lựa chọn nghề mà không cần quan tâm mình có phù hợp với nghề đó hay không. Theo thống kê, hàng năm chúng ta có gần 450 nghìn cử nhân đại học, cao đẳng tốt nghiệp ra trường, nhưng có đến 63% không có việc làm, 37% số còn lại có việc làm thì hầu hết phải đào tạo lại và có nhiều người không làm đúng nghề mình đã học.

[83] Trong khi đó, có đến 69% các doanh nghiệp, khu chế xuất trong cả nước thiếu hụt trầm trọng lao động có tay nghề đã qua đào tạo. Vậy đâu là nguyên nhân của hiện trạng này? Biện pháp nào có thể cải thiện được thực trạng đó?