Luận án tiến sĩ Quan hệ Mỹ - Ả Rập Xê Út 2001-2024 - Hoàng Thị Mai Phương

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN HOÀNG THỊ MAI PHƯƠNG QUAN HỆ MỸ - Ả RẬP XÊ ÚT TỪ NĂM 2001 ĐẾN 2024 LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUAN HỆ QUỐC TẾ Hà Nội - 2025 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN HOÀNG THỊ MAI PHƯƠNG QUAN HỆ MỸ - Ả RẬP XÊ ÚT TỪ NĂM 2001 ĐẾN 2024 Chuyên ngành: Quan hệ Quốc tế Mã số: 9310601.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUAN HỆ QUỐC TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1.TS Văn Ngọc Thành 2. Nguyễn Ngọc Anh Hà Nội - 2025 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án của tôi là “Quan hệ Ả Rập Xê Út - Mỹ từ năm 2001 đến 2024” là công trình nghiên cứu khoa học của cá nhân tôi. Luận án này là công trình nghiên cứu mà tôi đã dày công thực hiện trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu tại Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, dưới sự hướng dẫn của tập thể Giáo viên hướng dẫn. Tôi cam đoan kết quả nghiên cứu nêu trong luận án là hoàn toàn trung thực và tôi không sao chép từ bất kỳ công trình nào, nếu có vấn đề về gian lận, tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm.

Hà Nội, ngày 15 tháng 3 năm 2025 Học viên Hoàng Thị Mai Phương LỜI CẢM ƠN Trong suốt khoảng thời gian học tập và nghiên cứu của mình, để hoàn thành được đề tài luận án, tôi đã nhận được nhiều sự hỗ trợ, giúp đỡ của tập thể các thầy giáo, cô giáo tại Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn. Trước tiên, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến tập thể các thầy giáo, cô giáo công tác tại Khoa Quốc tế học; các thầy cô đã nhiệt tình giảng dạy, trao truyền tri thức và hỗ trợ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu tại Khoa. Đồng thời, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến các thầy giáo, cô giáo trong Hội đồng chấm, thẩm định Luận án Tiến sĩ của tôi; bằng kinh nghiệm và kiến thức chuyên môn khoa học sâu sắc của mình, các thầy cô chính là người đưa ra những đánh giá và ý kiến nhận xét vô cùng hữu ích, và đáng trân trọng. Đặc biệt hơn, cho phép tôi gửi lời biết ơn sâu sắc và chân thành nhất đến tập thể giáo viên hướng dẫn đã luôn tận tình hướng dẫn, hỗ trợ và động viên tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu để tôi có thể hoàn thành luận án này.

Tôi xin chân thành cảm ơn. Học viên Hoàng Thị Mai Phương MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT.4 DANH MỤC CÁC BẢNG .5 DANH MỤC BIỂU ĐỒ .7 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ QUAN HỆ MỸ - Ả RẬP XÊ ÚT TỪ 2001 – 2024. Các nghiên cứu nước ngoài.

Các nghiên cứu về tổng quan mối quan hệ Mỹ - Ả Rập Xê Út từ 2001 - 2024. Các nghiên cứu về quan hệ Mỹ - Ả Rập Xê Út trên các lĩnh vực cụ thể. Các nghiên cứu về quan hệ Mỹ - Ả Rập Xê Út thông qua chính sách đối ngoại của Mỹ. Nghiên cứu trong nước.

Những vấn đề đã được nghiên cứu. Khoảng trống nghiên cứu và các vấn đề tập trung làm rõ của luận án .23 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN QUAN HỆ MỸ - Ả RẬP XÊ ÚT GIAI ĐOẠN 2001 – 2024. Khái niệm chung về lợi ích quốc gia. “Lợi ích quốc gia” trong phân tích quan hệ quốc tế và quan điểm của các lí thuyết về lợi ích quốc gia.

Khung lý thuyết phân tích quan hệ Mỹ - Ả Rập Xê Út từ năm 2001 đến 2024. Các yếu tố tác động đến quan hệ Mỹ - Ả Rập Xê Út (2001 – 2024). Tình hình quan hệ Mỹ - Ả Rập Xê Út trước 2001. Những biến động của tình hình khu vực và thế giới giai đoạn từ 2001 - 2024.

Những thay đổi của tình hình nước Mỹ và Ả Rập Xê Út từ 2001 - 2024. Lợi ích quốc gia của Mỹ và Ả Rập Xê Út trong quan hệ hai nước. Lợi ích của Mỹ trong quan hệ với Ả Rập Xê Út. Lợi ích của Ả Rập Xê Út trong quan hệ với Mỹ.

Lợi ích chung và ưu tiên chiến lược khác nhau (giai đoạn từ 2001 – 2024). 87 Tiểu kết Chương 2 .91 Chương 3: DIỄN TIẾN QUAN HỆ MỸ - Ả RẬP XÊ ÚT. Quan hệ Mỹ - Ả Rập Xê Út giai đoạn 2001 – 2008. Lĩnh vực chính trị - đối ngoại.

Lĩnh vực kinh tế. Lĩnh vực an ninh – quân sự. Các lĩnh vực khác. Quan hệ Mỹ - Ả Rập Xê Út giai đoạn 2009 – 2016.

Lĩnh vực chính trị - đối ngoại. Lĩnh vực kinh tế. Lĩnh vực an ninh – quân sự. Các lĩnh vực khác.

Quan hệ Mỹ - Ả Rập Xê Út giai đoạn 2017 – 2020. Lĩnh vực chính trị - đối ngoại. Lĩnh vực kinh tế. Lĩnh vực an ninh – quân sự.

Các lĩnh vực khác. Quan hệ Mỹ - Ả Rập Xê Út giai đoạn 2021 – 2024. Lĩnh vực chính trị - đối ngoại. Lĩnh vực kinh tế.

Lĩnh vực an ninh – quân sự. Các lĩnh vực khác .166 Tiểu kết chương 3.168 Chương 4: ĐÁNH GIÁ QUAN HỆ MỸ - Ả RẬP XÊ ÚT VÀ HÀM Ý CHO VIỆT NAM. Đánh giá mối quan hệ. Những kết quả đạt được.

Những vấn đề còn tồn tại, thách thức trong mối quan hệ. Tác động của mối quan hệ Mỹ - Ả Rập Xê Út. Triển vọng quan hệ Ả Rập Xê Út - Mỹ trong thời gian tới. Các yếu tố tác động đến quan hệ Ả Rập Xê Út - Mỹ.

Triển vọng quan hệ Ả Rập Xê Út – Mỹ đến năm 2030. Hàm ý cho Việt Nam. Hàm ý đối với việc xây dựng chính sách đối ngoại. Hàm ý đối với việc phát triển quan hệ với Mỹ và Ả Rập Xê Út .192 Tiểu kết chương 4.197 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.200 TÀI LIỆU THAM KHẢO .201 PHỤ LỤC 3 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ASEAN Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á BRI Sáng kiến vành đai con đường của Trung Quốc BRICS Khối các nền kinh tế lớn mới nổi bao gồm Ấn Độ, Brasil, Nga, Trung Quốc và Nam Phi.

CMCN Cách mạng công nghiệp CNHT Chủ nghĩa hiện thực CNKT Chủ nghĩa kiến tạo CNTD Chủ nghĩa Tự do EU Liên minh Châu Âu G20 Diễn đàn quốc tế các Chính phủ và Thống đốc ngân hàng trung ương của 19 nền kinh tế hàng đầu trên thế giới và Liên minh châu Âu G7 Diễn đàn của 7 cường quốc bao gồm: Pháp, Đức, Ý, Nhật, Anh, Mỹ và Canada GDP Tổng sản phẩm quốc nội IMF Quỹ tiền tệ Thế giới IS Nhà nước Islam giáo tự xưng IS JCPOA Kế hoạch hành động chung toàn diện NATO Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương OPEC Tổ chức các nước xuất khẩu dầu OPEC+ Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mở rộng P5+1 Nhóm năm thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc (cụ thể là Trung Quốc, Pháp, Nga, Anh Quốc, và Mỹ, cộng với Đức) QHQT Quan hệ quốc tế TPP Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương 4 DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1. Bảng so sánh “lợi ích quốc gia” trong một số lý thuyết QHQT. Số lượng Tiêu thụ và nhập khẩu dầu của Mỹ từ năm 2001 - 2004. Bảng thống kê số lượng học viên Ả Rập Xê Út được tham gia huấn luyện quân sự tại Mỹ từ năm 2002 đến năm 2007.

Tỉ lệ đầu tư nước ngoài vào Ả Rập Xê Út năm 2017 .139 5 DANH MỤC BIỂU ĐỒ Hình 1. Mô hình nghiên cứu quan hệ Mỹ - Ả Rập Xê Út (2001 – 2024) theo cách tiếp cận từ luận điểm lợi ích quốc gia trong chủ nghĩa hiện thực. Tổng thống Franklin D. Roosevelt gặp gỡ Vua Ibn Saud trên tàu USS Quincy (CA-71), ngày 14 tháng 2 năm 1945 (USA-C-545) .1 Giá trị xuất khẩu của Mỹ sang Ả Rập Xê Út trong giai đoạn 2011-2019 117 Biểu đồ 3.

Giá trị nhập khẩu của Mỹ từ Ả Rập Xê Út giai đoạn 2011-2019. Nhập khẩu vũ khí của Ả rập Xê-út từ Mỹ kể từ 2004-2014. Biểu đồ sản lượng và giá trị xuất khẩu dầu thô hàng tháng của Ả Rập Xê Út ra thế giới và nhập khẩu dầu thô của Mỹ từ Ả Rập Xê Út theo tuần (được thống kê từ 1/2014 – 9/2019). Sản lượng dầu thô xuất khẩu sang các nước của Ả Rập Xê Út ( Từ 1/2015 – 5/2019).

Sản lượng dầu thô của Ả Rập Xê Út qua các giai đoạn. Giá dầu thế giới trong giai đoạn năm 2019-2020. Chi tiêu tài chính của Ả Rập Xê Út qua các năm (tỷ USD). Lý do chọn đề tài Bước sang thế kỷ 21, thế giới chứng kiến những biến động địa chính trị và kinh tế đầy phức tạp.

Thời kỳ hậu Chiến tranh Lạnh không mang lại sự ổn định như kỳ vọng mà thay vào đó, những thách thức mới trong trật tự quốc tế ngày càng gia tăng. Mỹ, mặc dù vẫn nắm giữ vai trò siêu cường số một, tuy nhiên đang phải đối mặt với sự cạnh tranh ngày càng lớn từ các cường quốc khác như Trung Quốc và Nga, cùng những mối đe dọa phi truyền thống khác nổi lên như chủ nghĩa khủng bố, biến đổi khí hậu, và khủng hoảng năng lượng. Tại khu vực Trung Đông, nơi được coi là “ngã tư chiến lược” của thế giới, những biến động liên tục đã làm thay đổi cục diện khu vực. Từ cuộc chiến Iraq (2003), “Mùa xuân Ả Rập” (2010-2012), sự trỗi dậy của tổ chức khủng bố ISIS, cho đến cuộc chiến tại Yemen và cạnh tranh địa chính trị giữa Iran và các quốc gia vùng Vịnh, Trung Đông trở thành tâm điểm của những xung đột và toan tính quyền lực.

Trong bối cảnh đó, Mỹ tiếp tục duy trì vai trò quan trọng tại Trung Đông, không chỉ để bảo vệ lợi ích chiến lược của mình mà còn nhằm định hình trật tự khu vực. Là cường quốc có lợi ích đan xen trong các lĩnh vực an ninh, kinh tế, năng lượng và chính trị, Mỹ không thể đứng ngoài các biến động tại khu vực này. Tại khu vực, Ả Rập Xê Út, với tư cách là quốc gia Islam giáo dòng Sunni lớn nhất, có ảnh hưởng nhất trong cộng đồng Islam giáo và là nhà xuất khẩu dầu hàng đầu thế giới, từ lâu đã có mối quan hệ thân cận với Mỹ.