Luận án thạc sĩ Quan hệ Ấn Độ - Việt Nam trong bối cảnh Ấn Độ - ASEAN giai đoạn 1975-1991 - ĐH Sư phạm TP.HCM

Mối liên kết giữa Việt Nam và Ấn Độ bắt nguồn sâu xa từ dòng chảy lịch sử hàng nghìn năm. Các thương nhân và nhà truyền giáo Ấn Độ đã đưa tư tưởng Phật giáo cùng nghệ thuật kiến trúc Hindu vào Đông Nam Á từ rất sớm. Những di sản văn hóa Chăm Pa tại miền Trung Việt Nam là minh chứng sinh động cho giao lưu cổ xưa. Sang thế kỷ XX, hai dân tộc tiếp tục chia sẻ sự đồng cảm sâu sắc trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc. Chủ tịch Hồ Chí Minh và Thủ tướng Jawaharlal Nehru đã đặt nền móng bền vững cho tình hữu nghị này. Sự tương đồng về hoàn cảnh lịch sử tạo nên lòng tin chính trị đặc biệt. Hai quốc gia luôn tôn trọng chủ quyền lãnh thổ của nhau. Sự gắn kết văn hóa trở thành bệ đỡ vững chắc cho các bước phát triển quan hệ ngoại giao hiện đại.

Trong suốt giai đoạn 1975-1991, cục diện Chiến tranh Lạnh ở Đông Nam Á diễn biến căng thẳng và chia rẽ sâu sắc. Khu vực bị phân hóa thành hai nhóm nước với định hướng chính trị đối lập. Một bên là các nước Đông Dương theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Bên kia là khối ASEAN nhận được sự hậu thuẫn mạnh mẽ từ phương Tây và Trung Quốc. Sự cạnh tranh ảnh hưởng giữa các nước lớn như Liên Xô, Mỹ và Trung Quốc biến Đông Nam Á thành điểm nóng xung đột. Trong bối cảnh đó, Việt Nam phải đối mặt với tình thế bị bao vây, cấm vận ngặt nghèo. Ấn Độ kiên định giữ vững lập trường hòa bình và phản đối chính sách cô lập. New Delhi ủng hộ giải pháp hòa giải nội bộ giữa các quốc gia trong khu vực. Sự can dự tích cực của Ấn Độ giúp cân bằng các áp lực địa chính trị đương thời.

Phong trào Không liên kết (NAM) đóng vai trò diễn đàn quan trọng thúc đẩy gắn kết chiến lược giữa Hà Nội và New Delhi. Cả Việt Nam và Ấn Độ đều coi NAM là trụ cột bảo vệ quyền tự quyết của các nước thế giới thứ ba. Ấn Độ là quốc gia đồng sáng lập phong trào, còn Việt Nam là thành viên tích cực, kiên cường. Tại các hội nghị thượng đỉnh NAM ở Colombo, Havana và New Delhi, hai bên phối hợp chặt chẽ trên mọi hồ sơ nghị sự. Ấn Độ luôn lên tiếng bảo vệ lập trường chính đáng của Việt Nam trước các áp lực ngoại giao quốc tế. Phong trào Không liên kết tạo không gian ngoại giao đa phương quý giá cho Việt Nam thoát khỏi vòng vây phong tỏa. Hai nước cùng thúc đẩy các nguyên tắc bình đẳng, không can thiệp vào công việc nội bộ và giải quyết tranh chấp bằng đối thoại hòa bình.

Sự lãnh đạo của Thủ tướng Indira Gandhi và sau đó là Thủ tướng Rajiv Gandhi định hình mạnh mẽ chính sách Đông Nam Á của Ấn Độ. Thủ tướng Indira Gandhi theo đuổi đường lối ngoại giao quyết đoán, đề cao quyền tự quyết dân tộc và phản đối chủ nghĩa bá quyền. Bà dành cho Việt Nam sự ủng hộ chí tình trong những năm tháng khó khăn nhất. Khi Thủ tướng Rajiv Gandhi lên nắm quyền vào năm 1984, New Delhi đẩy mạnh tư duy hiện đại hóa và mở rộng hợp tác toàn cầu. Thủ tướng Rajiv Gandhi chủ động thúc đẩy đối thoại hòa bình ở Đông Dương và tăng cường cải thiện quan hệ với các nước Đông Nam Á. Cả hai nhà lãnh đạo đều coi Việt Nam là trụ cột chiến lược không thể thay thế trong cấu trúc an ninh khu vực. Tình bạn thân thiết giữa các thế hệ lãnh đạo cấp cao củng cố vững chắc lòng tin chính trị song phương.

Tiến trình đối thoại Ấn Độ - ASEAN trong thập niên 1980 diễn ra với nhiều cơ hội và thách thức đan xen. ASEAN mong muốn Ấn Độ mở rộng hợp tác thương mại và đầu tư để cân bằng kinh tế khu vực. Tuy nhiên, lập trường khác biệt về an ninh Đông Dương từng khiến quan hệ hai bên có lúc trầm lắng. Bất chấp những rào cản chính trị, các cuộc tiếp xúc kinh tế và ngoại giao vẫn được duy trì liên tục. Ấn Độ tham gia các hội nghị tham vấn chuyên ngành và diễn đàn kinh tế khu vực. New Delhi từng bước giải tỏa nghi ngại của các nước Đông Nam Á hải đảo bằng chính sách minh bạch. Quá trình đối thoại kiên trì trong thập kỷ 1980 đã đặt nền móng cho quan hệ đối tác đối thoại đầy đủ và chính sách Hướng Đông sau năm 1991.

Việt Nam giữ vị trí trung tâm trong các tính toán địa chính trị của New Delhi tại Đông Nam Á. Vị trí địa lý đắc địa của Việt Nam kiểm soát tuyến đường biển huyết mạch nối liền Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương. Một Việt Nam độc lập, thống nhất và hùng mạnh là nhân tố then chốt bảo đảm hòa bình, ổn định khu vực. Ấn Độ nhận thấy sự đồng thuận cao với Hà Nội trong việc ngăn chặn các ý đồ chi phối khu vực của các cường quốc bên ngoài. Mối quan hệ gắn bó với Việt Nam mang lại cho New Delhi chỗ đứng chiến lược vững chắc trên lục địa Đông Nam Á. Sự hỗ trợ toàn diện dành cho Việt Nam khẳng định uy tín quốc tế và tầm nhìn chiến lược dài hạn của nền ngoại giao Ấn Độ.

Tội ác diệt chủng tàn bạo của chế độ Pol Pot tại Campuchia đã đe dọa trực tiếp đến an ninh biên giới Tây Nam của Việt Nam. Đầu năm 1979, quân đội Việt Nam cùng lực lượng cách mạng Campuchia tiến hành phản công, lật đổ tập đoàn phản động Pol Pot. Tuy nhiên, các nước lớn và khối ASEAN lại nhìn nhận sự kiện này như một sự can thiệp quân sự làm thay đổi nguyên trạng khu vực. Họ áp đặt cấm vận toàn diện và đưa ra các nghị quyết lên án Việt Nam tại Đại hội đồng Liên Hợp Quốc. Ngược lại, Ấn Độ hiểu rõ thảm họa nhân đạo mà nhân dân Campuchia phải gánh chịu dưới ách Pol Pot. New Delhi phản đối việc khôi phục lại chế độ diệt chủng dưới bất kỳ hình thức nào. Ấn Độ kêu gọi một giải pháp hòa bình, tôn trọng nguyện vọng hồi sinh của nhân dân Campuchia.

Ngày 7 tháng 7 năm 1980, Chính phủ Ấn Độ dưới sự lãnh đạo của bà Indira Gandhi chính thức công nhận Cộng hòa Nhân dân Campuchia năm 1980. Đây là quyết định ngoại giao mang tính đột phá, biến Ấn Độ thành quốc gia lớn không thuộc khối xã hội chủ nghĩa duy nhất công nhận chính phủ mới tại Phnom Penh. Quyết định dũng cảm này phá vỡ thế bao vây cô lập ngoại giao ngột ngạt mà phương Tây bủa vây Đông Dương. Mặc dù phải đối mặt với phản ứng gay gắt từ một số nước ASEAN và phương Tây, New Delhi không hề lung lay lập trường. Sự công nhận của Ấn Độ khẳng tính hợp hiến của chính quyền mới và bảo vệ danh dự, tính chính nghĩa cho sự giúp đỡ chí tình của quân tình nguyện Việt Nam.

Ấn Độ công khai ủng hộ chính quyền Heng Samrin thông qua các hoạt động viện trợ kinh tế, y tế và đào tạo cán bộ ngoại giao. New Delhi cử nhiều phái đoàn ngoại giao cấp cao đến Phnom Penh để hỗ trợ tái thiết đất nước sau thảm họa diệt chủng. Trên các diễn đàn quốc tế, Ấn Độ tích cực vận động cho quyền đại diện hợp pháp của nhân dân Campuchia tại Liên Hợp Quốc và Phong trào Không liên kết. Ấn Độ đóng vai trò trung gian hòa giải tích cực, thúc đẩy các cuộc đàm phán không chính thức giữa các bên liên quan. Nỗ lực ngoại giao bền bỉ của New Delhi đã góp phần mở đường cho tiến trình đàm phán hòa bình Paris, dẫn tới Hiệp định Hòa bình Campuchia năm 1991.

Hợp tác thương mại và đầu tư giữa hai nước đạt được những kết quả đáng khích lệ trong thập niên 1980. Ấn Độ đã cấp cho Việt Nam nhiều khoản tín dụng ưu đãi trị giá hàng trăm triệu rupee để nhập khẩu thiết bị công nghiệp, nguyên liệu và lương thực. Điển hình là sự hợp tác thăm dò và khai thác dầu khí giữa Tổng công ty Dầu mỏ và Khí tự nhiên Ấn Độ (ONGC) với Việt Nam ngoài khơi thềm lục địa phía Nam. Ấn Độ cũng hỗ trợ phát triển ngành chăn nuôi trâu Murrah và trồng trọt lúa lai tại các viện nghiên cứu nông nghiệp Việt Nam. Các hiệp định thương mại song phương tạo khung pháp lý vững chắc cho việc trao đổi hàng hóa. Sự giúp đỡ kịp thời này giúp Việt Nam vượt qua nhiều khó khăn kinh tế gay gắt.

Lĩnh vực khoa học kỹ thuật và giáo dục đào tạo là điểm sáng nổi bật trong quan hệ song phương. Thông qua Chương trình Hợp tác Kỹ thuật và Kinh tế Ấn Độ (ITEC), Chính phủ Ấn Độ cấp hàng trăm suất học bổng toàn phần cho sinh viên, cán bộ nghiên cứu Việt Nam. Các chuyên gia Việt Nam được đào tạo bài bản tại Ấn Độ về các lĩnh vực mũi nhọn như công nghệ thông tin, năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình, nông nghiệp và quản lý kinh tế. Sự ra đời của các trung tâm đào tạo công nghệ với sự giúp đỡ của các viện nghiên cứu Ấn Độ đặt nền móng cho việc ứng dụng công nghệ hiện đại. Mối liên kết giáo dục bền chặt đã đào tạo nên đội ngũ trí thức nòng cốt phục vụ đắc lực cho sự nghiệp công nghiệp hóa của Việt Nam.

Giao lưu văn hóa và nghệ thuật tiếp tục củng cố mối liên kết tinh thần sâu sắc giữa nhân dân hai nước. Hội đồng Quan hệ Văn hóa Ấn Độ (ICCR) thường xuyên tổ chức các tuần lễ văn hóa, triển lãm nghệ thuật và giao lưu biểu diễn ca múa nhạc truyền thống tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh. Đặc biệt, các nhà khảo cổ học và chuyên gia Ấn Độ đã trực tiếp hỗ trợ Việt Nam trong công tác nghiên cứu, khảo sát và bảo tồn quần thể di tích tháp Chăm tại Mỹ Sơn. Việc giữ gìn các giá trị văn hóa cổ xưa minh chứng cho sự gắn kết tâm linh lâu đời. Tình cảm hữu nghị nhân dân được vun đắp qua các hội hữu nghị song phương, tạo nền tảng xã hội vững chắc cho mối quan hệ ngoại giao phát triển toàn diện.