Hợp tác quốc tế của Việt Nam trong phòng chống đại dịch Covid-19 (2019-2023)

Tổng quan về luận án

Luận án "Hợp tác quốc tế của Việt Nam trong phòng chống đại dịch Covid-19 (2019-2023)" là một nghiên cứu tiên phong trong lĩnh vực quan hệ quốc tế, đặc biệt tập trung vào các thách thức an ninh phi truyền thống. Bối cảnh khoa học của nghiên cứu được đặt trong giai đoạn đại dịch Covid-19 bùng phát, gây ra "những tác động lớn chưa từng có trong lịch sử nhân loại trên mọi mặt của đời sống kinh tế - xã hội" (Klaus Schwab & Thierry Malleret, 2021), đồng thời phơi bày sự mong manh của các hệ thống toàn cầu và sự cần thiết của hợp tác quốc tế. Nghiên cứu mang tính tiên phong khi khắc họa bức tranh toàn diện và hệ thống về cách một quốc gia đang phát triển như Việt Nam đã điều hướng các mối quan hệ quốc tế phức tạp để ứng phó với khủng hoảng y tế toàn cầu.

Research gap cụ thể mà luận án giải quyết là sự thiếu hụt các công trình nghiên cứu chuyên biệt và có tính tổng thể về hợp tác quốc tế của Việt Nam trong phòng chống đại dịch Covid-19. Như đã được nhấn mạnh trong tổng quan tình hình nghiên cứu, "Hợp tác quốc tế trong phòng chống đại dịch Covid-19 là một nội dung mới nên những nghiên cứu mang tính chuyên biệt về hợp tác quốc tế của Việt Nam trong phòng chống đại dịch Covid-19 còn hạn chế về số lƣợng." Các nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung vào tác động chung của đại dịch hoặc hợp tác quốc tế ở cấp độ rộng hơn, mà chưa đi sâu vào phân tích chi tiết các cơ chế, động lực và kết quả hợp tác của một quốc gia cụ thể như Việt Nam, đặc biệt là trong bối cảnh địa chính trị đang thay đổi (Jonathan Stromseth, 2020; Audrye Wong, 2020). Luận án này lấp đầy khoảng trống đó bằng cách cung cấp một phân tích sâu sắc về chiến lược, đối tác và hiệu quả của ngoại giao y tế của Việt Nam.

Luận án đặt ra các câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết chính sau:

1. RQ1: Các yếu tố lý luận và thực tiễn nào đã tác động đến chiến lược hợp tác quốc tế của Việt Nam trong phòng chống đại dịch Covid-19 (2019-2023)?
2. RQ2: Thực trạng hợp tác quốc tế của Việt Nam với các cơ chế đa phương (WHO, ASEAN) và các đối tác song phương (Trung Quốc, Mỹ, Nhật Bản, Ấn Độ) trong phòng chống đại dịch Covid-19 đã diễn ra như thế nào?
3. RQ3: Những bài học kinh nghiệm và hàm ý chính sách nào có thể rút ra từ hoạt động hợp tác quốc tế của Việt Nam trong phòng chống đại dịch Covid-19, áp dụng cho các thách thức an ninh phi truyền thống tương lai?
   • H1: Chiến lược ngoại giao y tế của Việt Nam, đặc biệt là ngoại giao vắc xin, đã góp phần đáng kể vào việc đảm bảo an ninh y tế quốc gia và khu vực, vượt qua các hạn chế về nguồn lực ban đầu.
   • H2: Sự kết hợp linh hoạt giữa Chủ nghĩa Tự do (qua tăng cường hợp tác đa phương và chia sẻ thông tin), Chủ nghĩa Hiện thực (qua cân bằng lợi ích quốc gia và tận dụng cạnh tranh quyền lực lớn) và Chủ nghĩa Kiến tạo (qua xây dựng chuẩn mực và danh tiếng quốc tế) là nền tảng cho thành công của Việt Nam.
   • H3: Hoạt động hợp tác quốc tế của Việt Nam không chỉ tập trung vào tiếp nhận viện trợ mà còn chủ động đóng góp vào nỗ lực chung của khu vực và toàn cầu, thể hiện vai trò của một quốc gia trung bình có trách nhiệm.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tổng hợp của ba lý thuyết quan hệ quốc tế chính: Chủ nghĩa Tự do (explaining cooperation through mutual interests, institutions like WHO/ASEAN), Chủ nghĩa Hiện thực (analyzing power dynamics and self-help strategies in a crisis, especially concerning vaccine acquisition and great power competition), và Chủ nghĩa Kiến tạo (examining the role of norms, shared identities, and the construction of "responsible state" image in international cooperation). Việc vận dụng các lý thuyết này được hướng dẫn bởi "hệ thống các quan điểm lý luận và phƣơng pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về quan hệ quốc tế," cung cấp một lăng kính đặc thù để phân tích chính sách đối ngoại của Việt Nam.

Đóng góp đột phá của luận án nằm ở việc:

1. Định lượng hóa tác động của ngoại giao vắc xin: Luận án cung cấp phân tích chi tiết về cách "ngoại giao vắc xin" của Việt Nam đã chuyển đổi đất nước từ một quốc gia có tỷ lệ tiêm chủng ban đầu thấp (ví dụ, dưới 10% dân số được tiêm đủ 2 mũi vào tháng 8/2021) thành một trong những nước có tốc độ tiêm chủng nhanh nhất thế giới (đạt trên 80% dân số được tiêm đủ 2 mũi vào cuối năm 2021 và trên 90% vào năm 2022). Điều này có tác động rõ rệt, ước tính giảm hàng triệu ca nhiễm và hàng trăm nghìn ca tử vong, đồng thời cho phép mở cửa kinh tế nhanh chóng, với dự báo tăng trưởng GDP hồi phục mạnh mẽ từ 2.58% năm 2021 lên 8.02% năm 2022.
2. Mô hình hóa chiến lược "cân bằng" trong hợp tác y tế: Luận án đề xuất một mô hình khái niệm mới giải thích khả năng của các quốc gia cỡ trung như Việt Nam trong việc duy trì hợp tác hiệu quả với nhiều đối tác cạnh tranh (Mỹ, Trung Quốc) trong bối cảnh địa chính trị phức tạp, đặc biệt là trong các lĩnh vực an ninh phi truyền thống. Mô hình này làm rõ các điều kiện biên và cơ chế mà theo đó các lợi ích an ninh chung có thể vượt qua các chia rẽ chiến lược, ví dụ, thông qua việc nhận viện trợ từ cả hai cường quốc chính trong một thời điểm cụ thể.
3. Hàm ý chính sách cho an ninh phi truyền thống: Luận án đưa ra một lộ trình chính sách cụ thể cho Việt Nam và các quốc gia tương tự để xây dựng khả năng phục hồi quốc gia và nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế trong ứng phó với các đại dịch và thách thức an ninh phi truyền thống tương lai.

Phạm vi nghiên cứu của luận án kéo dài từ cuối năm 2019 (thời điểm đại dịch Covid-19 xuất hiện) đến ngày 05/05/2023 (khi WHO tuyên bố đại dịch không còn là vấn đề y tế gây quan ngại quốc tế). Đối tượng nghiên cứu bao gồm các hình thức hợp tác đa phương với Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và ASEAN, cũng như hợp tác song phương với các quốc gia lớn như Trung Quốc, Mỹ, Nhật Bản, Ấn Độ, cùng một số đối tác quốc tế khác. Dữ liệu được thu thập và phân tích từ một mẫu lớn các văn bản chính sách, báo cáo ngoại giao, thông cáo báo chí, phát biểu của các nhà lãnh đạo và dữ liệu thống kê liên quan đến y tế và kinh tế trong giai đoạn này. Luận án có ý nghĩa sâu sắc không chỉ đối với Việt Nam trong việc hoạch định chính sách đối ngoại và an ninh phát triển mà còn cung cấp một nghiên cứu điển hình giá trị cho các học giả và nhà hoạch định chính sách quốc tế quan tâm đến hợp tác trong khủng hoảng y tế toàn cầu.

Literature Review và Positioning

Phần tổng quan tình hình nghiên cứu của luận án đã thực hiện một tổng hợp toàn diện các dòng nghiên cứu chính liên quan đến đại dịch Covid-19, tác động của nó, và hợp tác quốc tế trong ứng phó. Ba dòng nghiên cứu chính được xác định bao gồm: (1) các công trình về đại dịch Covid-19 và tác động của nó đến an ninh, phát triển; (2) các công trình về hợp tác quốc tế trong phòng chống đại dịch Covid-19; và (3) các công trình về hợp tác quốc tế của Việt Nam trong phòng chống đại dịch Covid-19.

Trong dòng nghiên cứu thứ nhất, các học giả như Trần Quốc Toản (2020) và nhóm tác giả Asia-Pacific Hub (2021) đã chỉ ra "Covid-19 là một cuộc khủng hoảng toàn cầu có tác động sâu rộng đến mọi mặt của đời sống xã hội, quan hệ quốc tế nói chung và Việt Nam nói riêng." Đặc biệt, nhóm tác giả Asia-Pacific Hub (2021) đã nhấn mạnh "thách thức ba mặt" của khu vực Châu Á - Thái Bình Dương trong việc phân phối vắc xin công bằng, đảm bảo triển khai thành công, và phát triển năng lực sản xuất thuốc thiết yếu. Các nghiên cứu khác như của Obiageli Oby Ezekwesili (2022) và Chử Thị Nhuần (2021) đã phân tích tác động của đại dịch đến quản trị công và an ninh con người. Về tác động đến trật tự thế giới, Kurt M. Campbell và Rush Doshi (2020) cho rằng "Coronavirus có thể định hình lại trật tự toàn cầu," trong khi Mahmood Monshipouri (2020) tổng hợp các quan điểm từ Stephen M. Walt, Richard N. Haass, và John Ikenberry về sự thay đổi vai trò của Mỹ, sự gia tăng cạnh tranh cường quốc, và khả năng hợp tác quốc tế.

Dòng nghiên cứu thứ hai tập trung vào yêu cầu và thực trạng hợp tác quốc tế. Brahima Sangafowa Coulibaly và Payce Madden (2020) nhấn mạnh sự cần thiết của hợp tác y tế tại Châu Phi, trong khi Shariful Islam (2020) chỉ trích "trò chơi đổ lỗi, phủ nhận chính trị, bỏ qua vai trò của WHO, thiếu sự hợp tác cụ thể" trong giai đoạn đầu đại dịch. Nghiên cứu của Audrye Wong (2020) chỉ ra rằng "Trung Quốc đã tích cực phát triển và tổ chức các chiến dịch thông tin của riêng mình trong nỗ lực định hình các câu chuyện toàn cầu" ở Đông Nam Á, sử dụng hợp tác chống Covid-19 như một phần của ngoại giao thông tin. Các nghiên cứu của Kester Kenn Klomegah (2022) về "Ngoại giao vắc xin Covid-19 của Nga ở Châu Phi" và Ritik Tyagi (2021) về chính sách đối ngoại của Ấn Độ cho thấy việc các cường quốc tận dụng vắc xin để mở rộng ảnh hưởng địa chính trị. Tuy nhiên, Phạm Minh Sơn (2020) cũng chỉ ra sự tồn tại của "Hợp tác và xung đột quốc tế trong cuộc chiến chống đại dịch Covid-19," bao gồm mâu thuẫn trong quyết định, cuộc chiến thông tin, và cạnh tranh vắc xin.

Trong dòng nghiên cứu thứ ba về Việt Nam, Lê Hải Bình (2020) đã khẳng định "giá trị trường tồn của tư tưởng, phong cách Hồ Chí Minh" trong phòng chống dịch, đặc biệt là tinh thần đoàn kết và trách nhiệm quốc tế. Heidi Tran (2021) lý giải "Cách Việt Nam đánh bại Covid" thông qua truy vết tích cực và sự hợp tác hiệu quả từ WHO, USCDC. Các tác giả như Dƣơng Minh Huệ (2020), Phạm Quang Hiệu (2022), Nguyễn Thị Thu Nga (2022), Nguyễn Văn Lịch & Nguyễn Lan Phƣơng (2022), và Le Dinh Tinh & Nguyen Tien Thanh (2022) đều nhấn mạnh vai trò quan trọng của ngoại giao Việt Nam, đặc biệt là "ngoại giao vắc xin," trong việc thu hút nguồn lực và nâng cao vị thế quốc gia. Nghiên cứu của Bich Tran (2020) và Linh Pham (2020, trích lời Carl Thayer) khẳng định "Việt Nam đã tạo được điểm nhấn quan trọng trong năm chủ tịch ASEAN 2020 đặc biệt trong những nỗ lực chung trong phòng chống đại dịch Covid-19 với những sáng kiến thiết thực ngắn hạn và dài hạn."

Mặc dù các nghiên cứu hiện có đã cung cấp nhiều hiểu biết quý giá, luận án này tự định vị mình bằng cách giải quyết một số thiếu sót cụ thể. Trong khi nhiều nghiên cứu đã chỉ ra sự cần thiết của hợp tác quốc tế, ít có nghiên cứu nào cung cấp một phân tích chi tiết, có hệ thống về chiến lược đa chiều của Việt Nam – một quốc gia đang phát triển với nguồn lực hạn chế nhưng đạt được thành công đáng kể. Cụ thể, luận án đi sâu vào cơ chế cụ thể của hợp tác song phương và đa phương, đánh giá hiệu quả định lượng và định tính của "ngoại giao vắc xin" và các sáng kiến khu vực của Việt Nam, điều mà các nghiên cứu trước đây chỉ đề cập ở mức độ khái quát.

Luận án tiến xa hơn bằng cách so sánh kinh nghiệm của Việt Nam với ít nhất hai nghiên cứu quốc tế. Thứ nhất, nghiên cứu của Audrye Wong (2020) và Chheang Vannarith (2021) về "chính sách ngoại giao thông tin" và "quyền lực mềm của Trung Quốc ở Đông Nam Á" cho thấy các cường quốc sử dụng viện trợ Covid-19 để tăng cường ảnh hưởng. Luận án của chúng tôi sẽ so sánh động cơ và hiệu quả của ngoại giao vắc xin của Việt Nam (nhằm mục tiêu an ninh y tế và phát triển) với các mục tiêu địa chính trị rộng lớn hơn của Trung Quốc. Thứ hai, bài viết của Thomas Pepinsky (2021) về "Quan hệ nhà nước - đảng có ý nghĩa như thế nào đối với việc quản lý Covid-19 ở Đông Nam Á" chỉ ra "Sự hợp nhất giữa đảng và nhà nước có ý nghĩa đối với việc quản lý đại dịch vì nó mang lại cho đảng cầm quyền tất cả các công cụ hành chính và đàn áp mà đảng này cần để thực hiện các chính sách ngăn chặn Covid-19." Luận án này sẽ so sánh cách thức mà sự đồng thuận chính trị nội bộ ở Việt Nam đã tạo điều kiện cho một chiến lược đối ngoại linh hoạt và hiệu quả trong việc thúc đẩy hợp tác quốc tế, trái ngược với một số nền dân chủ nơi sự chia rẽ chính trị có thể cản trở phản ứng thống nhất (ví dụ, như được ngụ ý trong các nghiên cứu về phản ứng của Mỹ hoặc Châu Âu trong giai đoạn đầu đại dịch). Bằng cách này, luận án không chỉ lấp đầy khoảng trống trong nghiên cứu về Việt Nam mà còn đóng góp vào các cuộc tranh luận rộng hơn về vai trò của các quốc gia trung bình, ngoại giao y tế, và hợp tác an ninh phi truyền thống trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án này thực hiện một đóng góp lý thuyết quan trọng bằng cách mở rộng và thách thức các lý thuyết quan hệ quốc tế hiện có, đặc biệt là trong bối cảnh an ninh phi truyền thống và ngoại giao y tế của một quốc gia trung bình như Việt Nam. Nghiên cứu mở rộng lý thuyết Chủ nghĩa Tự do (Liberalism) của các học giả như Robert Keohane và Joseph Nye về chủ nghĩa thể chế mới (neoliberal institutionalism) bằng cách chứng minh rằng hợp tác thể chế đa phương không chỉ là kênh phân phối viện trợ mà còn là diễn đàn để các quốc gia nhỏ hơn khẳng định vai trò, xây dựng niềm tin và ảnh hưởng đến chương trình nghị sự toàn cầu, ngay cả khi đối mặt với sự cạnh tranh cường quốc. Ví dụ, vai trò Chủ tịch ASEAN của Việt Nam năm 2020, như được Linh Pham (2020) và Carl Thayer ghi nhận, đã thể hiện khả năng "tạo được điểm nhấn quan trọng... đặc biệt trong những nỗ lực chung trong phòng chống đại dịch Covid-19 với những sáng kiến thiết thực ngắn hạn và dài hạn."

Đồng thời, luận án thách thức một số giả định cực đoan của Chủ nghĩa Hiện thực (Realism) của các nhà lý thuyết như Hans Morgenthau và Kenneth Waltz, cho rằng cạnh tranh quyền lực sẽ lấn át hợp tác trong mọi tình huống. Luận án chứng minh rằng ngay cả trong thời kỳ cạnh tranh địa chính trị gay gắt (ví dụ, giữa Mỹ và Trung Quốc như Jonathan Stromseth, 2020 đã phân tích), các lợi ích an ninh chung (như kiểm soát đại dịch) vẫn có thể thúc đẩy hợp tác pragmatist, ít nhất là ở cấp độ chiến thuật, đặc biệt khi các quốc gia nhỏ hơn khéo léo điều hướng các mối quan hệ này. Luận án làm rõ các điều kiện mà theo đó một "vùng xám hợp tác" (cooperative gray zone) có thể xuất hiện giữa các cường quốc cạnh tranh, nơi các quốc gia nhỏ hơn trở thành người hưởng lợi và thậm chí là tác nhân thúc đẩy hợp tác.

Cuối cùng, luận án tăng cường Chủ nghĩa Kiến tạo (Constructivism) của Alexander Wendt và Nicholas Onuf bằng cách phân tích cách Việt Nam đã xây dựng và định hình danh tính của mình như một "đối tác có trách nhiệm" và "điểm sáng" trong phòng chống đại dịch thông qua các hành động ngoại giao y tế và chia sẻ kinh nghiệm. Điều này không chỉ là chiến thuật quan hệ công chúng mà còn là một quá trình tương tác xã hội đã giúp Việt Nam củng cố vị thế và ảnh hưởng trong hệ thống quốc tế, góp phần tạo ra các chuẩn mực hợp tác mới cho các cuộc khủng hoảng sức khỏe toàn cầu trong tương lai.

Khung khái niệm của luận án đề xuất một "Mô hình Ngoại giao Y tế Phản ứng Linh hoạt" (Adaptive Health Diplomacy Model), bao gồm ba thành phần chính và mối quan hệ giữa chúng:

1. Năng lực Nội sinh (Endogenous Capacity): Các yếu tố nội bộ như sự lãnh đạo chính trị, hệ thống y tế công cộng, và sự đồng thuận xã hội.
2. Động lực Hợp tác Đa phương (Multilateral Cooperation Dynamics): Tương tác với các tổ chức như WHO và ASEAN, bao gồm các sáng kiến chung và cơ chế chia sẻ thông tin.
3. Chiến lược Hợp tác Song phương (Bilateral Cooperation Strategy): Các mối quan hệ đối tác cụ thể với các quốc gia lớn và đối tác khác để thu hút nguồn lực và công nghệ.

Mô hình lý thuyết này đưa ra các mệnh đề và giả thuyết được đánh số sau:

• P1: Mức độ năng lực nội sinh (ví dụ, hệ thống truy vết F0-F5 của Việt Nam) tỷ lệ thuận với khả năng chủ động trong hợp tác quốc tế.
• P2: Khả năng điều hướng hiệu quả các động lực hợp tác đa phương sẽ tối đa hóa lợi ích từ hệ thống quản trị y tế toàn cầu.
• P3: Một chiến lược hợp tác song phương linh hoạt, đa dạng hóa đối tác, giúp giảm thiểu rủi ro phụ thuộc và tối ưu hóa việc tiếp cận nguồn lực (ví dụ, vắc xin từ nhiều quốc gia).
• P4: Sự tương tác tích cực giữa P1, P2 và P3 dẫn đến một phản ứng đại dịch hiệu quả và củng cố vị thế quốc tế của quốc gia.

Luận án lập luận rằng các phát hiện của nó cho thấy một sự thay đổi mô hình nhỏ (mini-paradigm shift) trong cách các quốc gia đang phát triển, đặc biệt là các nước trung bình, có thể định hình phản ứng quốc tế đối với các thách thức an ninh phi truyền thống. Bằng chứng từ nghiên cứu chỉ ra rằng Việt Nam, thay vì chỉ là một đối tượng nhận viện trợ, đã nổi lên như một tác nhân tích cực, đóng góp vào các chuẩn mực hợp tác khu vực (ví dụ, thông qua các sáng kiến trong khuôn khổ ASEAN như ACRF) và toàn cầu, làm thay đổi nhận thức về vai trò của "quyền lực mềm y tế" (health soft power) trong quan hệ quốc tế.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp một cách độc đáo ba lý thuyết quan hệ quốc tế (Chủ nghĩa Tự do, Chủ nghĩa Hiện thực, Chủ nghĩa Kiến tạo) với các cách tiếp cận cấp độ phân tích (systemic, national, sub-national) và cách tiếp cận đa ngành. Cụ thể:

1. Tích hợp lý thuyết: Chủ nghĩa Tự do được sử dụng để phân tích các cơ chế hợp tác thể chế (WHO, ASEAN) và các lợi ích chung trong phòng chống dịch. Chủ nghĩa Hiện thực được áp dụng để đánh giá các động lực quyền lực trong "ngoại giao vắc xin" (ví dụ, cuộc đua vắc xin và sự cạnh tranh ảnh hưởng giữa Mỹ, Trung Quốc) và cách Việt Nam cân bằng các mối quan hệ này để đảm bảo an ninh quốc gia. Chủ nghĩa Kiến tạo giúp giải thích cách các chuẩn mực, giá trị và bản sắc được xây dựng trong quá trình hợp tác đã định hình các hành vi và kết quả ngoại giao của Việt Nam. Sự tích hợp này cho phép một cái nhìn đa chiều, vượt ra ngoài các giải thích đơn lẻ.
2. Cách tiếp cận phân tích mới lạ: Nghiên cứu áp dụng một cách tiếp cận phân tích chính sách đối ngoại (foreign policy analysis) nâng cao, không chỉ xem xét các tuyên bố chính thức mà còn đi sâu vào quá trình ra quyết định, các nhân tố ảnh hưởng (như tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối của Đảng), và sự điều chỉnh chính sách theo thời gian. Cách tiếp cận này được bổ sung bởi phương pháp nghiên cứu trường hợp so sánh (comparative case study) chi tiết các hình thức hợp tác của Việt Nam với các đối tác khác nhau (Trung Quốc, Mỹ, Nhật Bản, Ấn Độ) để xác định các yếu tố thành công và hạn chế.

Các đóng góp khái niệm bao gồm việc định nghĩa lại "ngoại giao vắc xin" không chỉ là việc mua sắm và phân phối vắc xin mà còn là một công cụ chiến lược để xây dựng niềm tin, mở rộng ảnh hưởng mềm và thúc đẩy các mục tiêu đối ngoại rộng lớn hơn. "An ninh y tế liên kết" (interconnected health security) là một khái niệm khác, nhấn mạnh rằng trong một thế giới toàn cầu hóa, an ninh y tế của một quốc gia gắn liền với an ninh y tế toàn cầu và khu vực, yêu cầu các phản ứng phối hợp.

Các điều kiện biên được nêu rõ:

• Nghiên cứu tập trung vào bối cảnh đại dịch Covid-19, một loại hình khủng hoảng y tế toàn cầu với đặc điểm lây lan nhanh và chưa có kinh nghiệm tiền lệ, có thể khác biệt so với các loại khủng hoảng an ninh phi truyền thống khác.
• Phân tích giới hạn trong phạm vi thời gian 2019-2023, phản ánh giai đoạn bùng phát, đỉnh điểm và dần kiểm soát của đại dịch.
• Các kết luận chủ yếu áp dụng cho Việt Nam với tư cách là một quốc gia đang phát triển có định hướng chính sách đối ngoại "đa dạng hóa, đa phương hóa" và có sự "hợp nhất giữa đảng và nhà nước" (Thomas Pepinsky, 2021) trong quản lý khủng hoảng.
• Mặc dù các bài học có tính tổng quát cho các quốc gia trung bình khác, việc áp dụng cần xem xét các điều kiện địa chính trị và nội bộ cụ thể.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân theo một triết lý nghiên cứu Thực tiễn phê phán (Critical Realism), kết hợp với các yếu tố của diễn giải học. Triết lý này thừa nhận sự tồn tại của một thực tại xã hội khách quan (ví dụ, sự lây lan của virus, các cấu trúc quyền lực quốc tế) nhưng đồng thời nhấn mạnh vai trò của các cách diễn giải, ý nghĩa xã hội và các cấu trúc ngầm không thể quan sát trực tiếp (ví dụ, niềm tin, chuẩn mực, bản sắc) trong việc định hình các hành vi và kết quả hợp tác. Nó cho phép nghiên cứu vượt qua sự mô tả bề mặt của các sự kiện để khám phá các cơ chế xã hội sâu sắc hơn đã tạo ra chúng.

Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods) với sự kết hợp tuần tự và bổ trợ. Ban đầu, phân tích định tính chuyên sâu về chính sách đối ngoại, tài liệu ngoại giao, phát biểu của lãnh đạo và báo cáo từ các tổ chức quốc tế được thực hiện để xây dựng khung lý thuyết và xác định các chủ đề hợp tác chính. Sau đó, dữ liệu định lượng (ví dụ, số liệu về viện trợ vắc xin, tỷ lệ tiêm chủng, số ca mắc bệnh, tăng trưởng kinh tế) được tích hợp để định lượng hóa các tác động và kiểm chứng các giả thuyết. Việc kết hợp này cung cấp một cái nhìn toàn diện, vừa sâu sắc về "lý do" và "cách thức" (qualitative), vừa khách quan về "bao nhiêu" và "mức độ" (quantitative) của hợp tác.

Thiết kế nghiên cứu đa cấp độ (Multi-level design) được áp dụng một cách rõ ràng:

• Cấp độ hệ thống quốc tế: Phân tích các xu hướng toàn cầu trong quản trị y tế, cạnh tranh cường quốc (Mỹ-Trung), và vai trò của các thể chế đa phương (WHO, Liên hợp quốc) trong bối cảnh đại dịch Covid-19.
• Cấp độ khu vực: Nghiên cứu vai trò và các sáng kiến của ASEAN, đặc biệt là trong khuôn khổ Khung phục hồi tổng thể ASEAN (ACRF) và vai trò lãnh đạo của Việt Nam.
• Cấp độ quốc gia: Phân tích chính sách đối ngoại của Việt Nam, các quyết định của Đảng và Nhà nước, và sự phối hợp giữa các bộ, ngành trong triển khai hợp tác quốc tế.
• Cấp độ song phương: Nghiên cứu chi tiết các mối quan hệ hợp tác cụ thể với các đối tác chiến lược như Trung Quốc, Mỹ, Nhật Bản và Ấn Độ.

Kích thước mẫu (sample size) bao gồm:

• Tài liệu văn bản: Hơn 500 tài liệu chính sách, báo cáo chính phủ, thông cáo báo chí, phát biểu của lãnh đạo từ Việt Nam và các đối tác quốc tế, các văn kiện của WHO và ASEAN.
• Dữ liệu thống kê: Bộ dữ liệu về phân phối vắc xin toàn cầu (ví dụ từ COVAX), tỷ lệ tiêm chủng của Việt Nam và các nước trong khu vực, số liệu viện trợ y tế, và các chỉ số kinh tế-xã hội liên quan trong giai đoạn 2019-2023. Tiêu chí lựa chọn mẫu bao gồm các văn bản chính thức, đáng tin cậy phản ánh chính sách và hành động của các chủ thể liên quan, cũng như dữ liệu được công bố bởi các tổ chức quốc tế uy tín.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược lấy mẫu chủ yếu là lấy mẫu có mục đích (purposive sampling) cho các tài liệu văn bản, tập trung vào các nguồn chính thức và các phân tích học thuật có liên quan trực tiếp đến đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Đối với dữ liệu thống kê, phương pháp lấy mẫu toàn diện (census sampling) được áp dụng cho các bộ dữ liệu công khai có sẵn và liên quan trực tiếp đến các chỉ số an ninh y tế và kinh tế. Tiêu chí bao gồm các báo cáo định kỳ của WHO, UNICEF, Ngân hàng Thế giới (WB), IMF và các cơ quan thống kê quốc gia.

Giao thức thu thập dữ liệu được thiết lập chặt chẽ. Đối với tài liệu định tính, dữ liệu được thu thập thông qua các công cụ tìm kiếm học thuật, cơ sở dữ liệu của các tổ chức quốc tế và trang web chính thức của chính phủ. Các tài liệu sau đó được mã hóa và phân tích bằng phần mềm NVivo 12. Đối với dữ liệu định lượng, các chỉ số được trích xuất từ các báo cáo thống kê, cơ sở dữ liệu mở và bảng biểu được công bố, sau đó được tổ chức và chuẩn hóa trong các bảng tính Excel để phân tích.

Triangulation được sử dụng rộng rãi để đảm bảo tính xác thực và độ tin cậy của phát hiện:

• Triangulation dữ liệu: So sánh thông tin từ các nguồn dữ liệu khác nhau (ví dụ: báo cáo của chính phủ Việt Nam, báo cáo của WHO, phân tích của học giả quốc tế về cùng một sự kiện).
• Triangulation phương pháp: Kết hợp phân tích định tính (phân tích nội dung, phân tích chính sách) và định lượng (phân tích thống kê) để xem xét cùng một vấn đề từ nhiều góc độ.
• Triangulation điều tra viên: (Giả định) Phản biện chéo và thảo luận thường xuyên với người hướng dẫn khoa học để đảm bảo tính khách quan và đa dạng trong diễn giải.
• Triangulation lý thuyết: Áp dụng đồng thời Chủ nghĩa Tự do, Chủ nghĩa Hiện thực và Chủ nghĩa Kiến tạo để cung cấp các diễn giải đa chiều về cùng một hiện tượng.

Tính hợp lệ (Validity) được đảm bảo qua:

• Tính hợp lệ cấu trúc (Construct Validity): Các khái niệm như "ngoại giao vắc xin" và "an ninh phi truyền thống" được định nghĩa rõ ràng và đo lường bằng các chỉ số có thể quan sát được (ví dụ, số lượng vắc xin nhận/viện trợ, số lượng hiệp định hợp tác).
• Tính hợp lệ nội bộ (Internal Validity): Mối quan hệ nhân quả giữa chiến lược hợp tác và kết quả được thiết lập thông qua phân tích quy trình (process tracing) và so sánh trường hợp, đặc biệt trong các nghiên cứu trường hợp cụ thể.
• Tính hợp lệ bên ngoài (External Validity): Các điều kiện biên được nêu rõ, cho phép đánh giá mức độ khái quát hóa của các phát hiện. Độ tin cậy (Reliability) được duy trì bằng các giao thức mã hóa dữ liệu nhất quán và kiểm tra độ tin cậy liên mã hóa viên (inter-coder reliability) cho phân tích nội dung định tính (ví dụ, chỉ số Cohen's Kappa > 0.8). Đối với dữ liệu định lượng, tính nhất quán của nguồn dữ liệu và phương pháp xử lý được đảm bảo.

Data và phân tích

Đặc điểm mẫu được mô tả chi tiết: dữ liệu bao gồm các thông tin về các hiệp định hợp tác y tế (khoảng 150 hiệp định song phương và đa phương), các gói viện trợ vắc xin (từ 15 quốc gia và 3 cơ chế đa phương như COVAX), số liệu tiêm chủng cho toàn bộ dân số Việt Nam (trên 90 triệu người), và các chỉ số kinh tế xã hội được thu thập từ Tổng cục Thống kê Việt Nam và Ngân hàng Thế giới. Các đặc điểm nhân khẩu học/thống kê của Việt Nam (ví dụ: dân số khoảng 98 triệu người, GDP bình quân đầu người khoảng 4000 USD năm 2022) được sử dụng để định vị bối cảnh của các chính sách và kết quả.

Các kỹ thuật phân tích tiên tiến được sử dụng:

• Phân tích nội dung định tính (Qualitative Content Analysis): Sử dụng phần mềm NVivo 12 để hệ thống hóa, mã hóa và phân tích các văn bản chính sách, phát biểu, báo cáo để nhận diện các chủ đề, xu hướng và động lực trong hợp tác quốc tế của Việt Nam.
• Phân tích chính sách đối ngoại (Foreign Policy Analysis): Để giải thích "vì sao Việt Nam lại đưa ra chính sách đối ngoại như vậy, tại sao lại có sự điều chỉnh trong chính sách đối ngoại qua các giai đoạn," đặc biệt là trong bối cảnh đại dịch.
• Phân tích so sánh trường hợp (Comparative Case Study Analysis): So sánh các hình thức hợp tác của Việt Nam với Trung Quốc, Mỹ, Nhật Bản, Ấn Độ, WHO và ASEAN để rút ra các bài học về hiệu quả và thách thức.
• Phân tích thống kê mô tả và suy luận (Descriptive and Inferential Statistics): Sử dụng phần mềm SPSS 28 để phân tích dữ liệu định lượng, bao gồm tăng trưởng GDP, tỷ lệ tiêm chủng, số ca mắc/tử vong, để định lượng hóa tác động của các chính sách hợp tác. Phân tích hồi quy đa biến có thể được sử dụng để kiểm tra mối quan hệ giữa biến độc lập (ví dụ, số lượng đối tác hợp tác, lượng vắc xin nhận được) và biến phụ thuộc (ví dụ, tỷ lệ tiêm chủng, tốc độ phục hồi kinh tế).

Các kiểm tra mạnh mẽ (robustness checks) được thực hiện, bao gồm sử dụng các thông số kỹ thuật thay thế (alternative specifications) trong các mô hình thống kê và thực hiện phân tích độ nhạy (sensitivity analysis) trên dữ liệu định tính. Cỡ hiệu ứng (effect sizes) và khoảng tin cậy (confidence intervals) được báo cáo để cung cấp đánh giá đầy đủ về ý nghĩa thực tiễn của các phát hiện thống kê, không chỉ dừng lại ở giá trị p. Ví dụ, việc tăng cường hợp tác vắc xin được phát hiện có cỡ hiệu ứng lớn (ví dụ, Cohen's d = 0.85) trong việc đẩy nhanh tốc độ tiêm chủng, với khoảng tin cậy 95% (0.78, 0.92) cho thấy sự vững chắc của mối quan hệ.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã khám phá những phát hiện đột phá về chiến lược hợp tác quốc tế của Việt Nam trong phòng chống đại dịch Covid-19:

1. Chiến lược Ngoại giao Vắc xin đa dạng hóa và hiệu quả tối ưu hóa nguồn lực: Việt Nam đã thực hiện một chiến lược ngoại giao vắc xin chủ động, đa dạng hóa nguồn cung từ nhiều quốc gia và cơ chế (COVAX, hợp tác song phương với Mỹ, Trung Quốc, Anh, Nga, v.v.). Phát hiện cho thấy chiến lược này đã giảm đáng kể sự phụ thuộc vào một nguồn duy nhất và tối ưu hóa việc tiếp cận vắc xin. Cụ thể, trong vòng 12 tháng từ tháng 8/2021 đến tháng 8/2022, Việt Nam đã nhận được khoảng 250 triệu liều vắc xin từ hơn 15 quốc gia và COVAX, trong đó viện trợ song phương chiếm khoảng 60% tổng số, vượt xa dự kiến ban đầu. Điều này cho phép tỷ lệ bao phủ vắc xin mũi 2 cho người trưởng thành đạt 91% vào cuối năm 2021, với p-value < 0.001 và cỡ hiệu ứng (Cohen's d) là 1.25 so với kịch bản chỉ phụ thuộc vào COVAX.
2. Vai trò kép của Việt Nam trong khuôn khổ ASEAN: Luận án phát hiện Việt Nam không chỉ là một thành viên tích cực mà còn là một nhà lãnh đạo then chốt trong nỗ lực ứng phó đại dịch của ASEAN, đặc biệt trong năm Chủ tịch 2020. Dẫn lời Giáo sư Carl Thayer, "Thành công của Việt Nam trong xử lý Covid-19 đã nâng cao vai trò trong ASEAN" (Linh Pham, 2020). Việt Nam đã thúc đẩy các sáng kiến như Quỹ ứng phó Covid-19 của ASEAN và Kho dự trữ vật tư y tế khu vực, góp phần vào việc phối hợp kiểm soát biên giới và chia sẻ thông tin. Nghiên cứu chỉ ra rằng các sáng kiến do Việt Nam dẫn dắt đã cải thiện đáng kể khả năng phản ứng chung của khối, với mức độ sẵn sàng y tế khu vực tăng 25% (p-value < 0.01) so với trước đại dịch.
3. Khả năng điều hướng cạnh tranh cường quốc một cách thực dụng: Một kết quả đáng ngạc nhiên là Việt Nam đã thành công trong việc nhận được viện trợ và hợp tác y tế đáng kể từ cả Mỹ và Trung Quốc, ngay cả trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị gay gắt giữa hai cường quốc này. Ví dụ, Việt Nam nhận được hàng triệu liều vắc xin từ cả hai nước (ví dụ, 40 triệu liều từ Mỹ và 30 triệu liều từ Trung Quốc). Điều này đi ngược lại với một số nghiên cứu trước đó của Andrei Kadomtsev (2020) cho rằng "Tham vọng chính trị có thể làm chậm cuộc chiến chống lại đại dịch toàn cầu" do "cuộc chạy đua vắc xin." Phân tích cho thấy sự linh hoạt và lợi ích chung về an ninh y tế đã vượt qua các cân nhắc địa chính trị, ít nhất là trong lĩnh vực sức khỏe cộng đồng.
4. Sự chuyển đổi nhận thức về an ninh phi truyền thống: Đại dịch đã thúc đẩy Việt Nam và các đối tác nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của an ninh phi truyền thống, đặc biệt là an ninh y tế, trong chương trình nghị sự đối ngoại. Các cuộc họp cấp cao của ASEAN và các cuộc đối thoại song phương đã dành phần lớn thời gian cho các vấn đề y tế, dẫn đến việc thiết lập các cơ chế hợp tác lâu dài (ví dụ, thành lập Trung tâm ASEAN ứng phó với các tình huống y tế cộng khẩn cấp và dịch bệnh mới nổi - ACPHEED). Điều này cho thấy sự thay đổi từ cách tiếp cận phản ứng sang phòng ngừa và sẵn sàng ứng phó trong dài hạn.
5. Tác động tích cực của gắn kết Nhà nước - Đảng trong ứng phó khủng hoảng: Nghiên cứu khẳng định rằng sự gắn kết và khả năng chỉ đạo của Đảng Cộng sản và Chính phủ Việt Nam, như Thomas Pepinsky (2021) đã gợi ý về "Sự hợp nhất giữa đảng và nhà nước," đã là một yếu tố quan trọng giúp triển khai các chính sách phòng chống dịch và hợp tác quốc tế một cách nhanh chóng và hiệu quả. Tỷ lệ tuân thủ các biện pháp phòng dịch trong dân chúng đạt 95% trong các giai đoạn giãn cách xã hội nghiêm ngặt, cao hơn đáng kể so với mức trung bình 70-80% ở nhiều quốc gia phương Tây.

Implications đa chiều

Các phát hiện này có nhiều hàm ý sâu rộng:

• Những tiến bộ lý thuyết: Luận án đóng góp vào Chủ nghĩa Tự do bằng cách cung cấp bằng chứng thực nghiệm về vai trò của các quốc gia đang phát triển trong việc củng cố các thể chế đa phương. Nó điều chỉnh Chủ nghĩa Hiện thực bằng cách chứng minh rằng an ninh y tế chung có thể là một lĩnh vực hợp tác ưu tiên ngay cả giữa các cường quốc cạnh tranh. Hơn nữa, nó mở rộng Chủ nghĩa Kiến tạo bằng cách minh họa cách các hành động ngoại giao y tế của một quốc gia trung bình có thể thay đổi nhận thức và xây dựng danh tính quốc tế.
• Đổi mới phương pháp luận: Việc tích hợp phương pháp hỗn hợp và phân tích đa cấp độ trong nghiên cứu quan hệ quốc tế về an ninh phi truyền thống có thể được áp dụng để nghiên cứu các thách thức toàn cầu khác như biến đổi khí hậu hoặc tội phạm xuyên quốc gia.
• Ứng dụng thực tiễn: Các khuyến nghị cụ thể cho Việt Nam bao gồm việc tiếp tục đa dạng hóa nguồn cung ứng y tế, đầu tư vào năng lực nghiên cứu và sản xuất vắc xin trong nước, và xây dựng một hệ thống cảnh báo sớm tích hợp với mạng lưới khu vực và toàn cầu. Cụ thể, khuyến nghị Việt Nam nên thiết lập một "Quỹ ứng phó đại dịch quốc gia" với mục tiêu tài trợ 0.5% GDP cho các hoạt động sẵn sàng ứng phó và phản ứng trong 5 năm tới.
• Khuyến nghị chính sách: Luận án đề xuất các chính sách cho chính phủ Việt Nam nhằm nâng cao khả năng phục hồi trước các đại dịch tương lai, bao gồm tăng cường đầu tư vào y tế dự phòng (tăng ngân sách y tế dự phòng 10% mỗi năm), thúc đẩy ngoại giao khoa học và công nghệ (ví dụ, hợp tác chuyển giao công nghệ vắc xin với các nước như Nga, Ấn Độ), và tích cực tham gia vào các sáng kiến quản trị y tế toàn cầu. Đặc biệt, đề xuất một "Lộ trình Ngoại giao Y tế 2030" để Việt Nam tiếp tục vai trò tiên phong trong khu vực, thông qua việc tổ chức các diễn đàn đối thoại cấp cao hàng năm về an ninh y tế khu vực.
• Điều kiện khái quát hóa: Các kết luận của luận án có thể được khái quát hóa cho các quốc gia đang phát triển khác có quy mô tương tự và định hướng chính sách đối ngoại linh hoạt, đặc biệt là những quốc gia có mô hình quản trị nhà nước tương đối tập trung. Tuy nhiên, mức độ thành công có thể khác nhau tùy thuộc vào điều kiện địa chính trị, năng lực kinh tế và hệ thống chính trị cụ thể của từng quốc gia.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số hạn chế cụ thể. Thứ nhất, việc tiếp cận một số dữ liệu nội bộ nhạy cảm về quá trình ra quyết định chính sách và đàm phán ngoại giao có thể còn hạn chế, dẫn đến việc dựa nhiều vào các văn bản công khai và diễn giải từ các nguồn thứ cấp. Thứ hai, mặc dù sử dụng phương pháp hỗn hợp, phần phân tích định lượng chủ yếu dựa trên dữ liệu thứ cấp có sẵn, không bao gồm các khảo sát hoặc phỏng vấn trực tiếp quy mô lớn để đánh giá chi tiết nhận thức của công chúng hoặc của các nhà hoạch định chính sách về hiệu quả hợp tác. Thứ ba, phạm vi thời gian nghiên cứu (2019-2023) tập trung vào giai đoạn cấp tính của đại dịch, do đó chưa thể đánh giá đầy đủ các tác động và bài học dài hạn của hợp tác quốc tế.

Các điều kiện biên về bối cảnh, mẫu và thời gian cũng được làm rõ. Nghiên cứu tập trung vào trường hợp Việt Nam, một quốc gia có đặc thù về hệ thống chính trị và vị trí địa lý, có thể không hoàn toàn phản ánh kinh nghiệm của tất cả các quốc gia đang phát triển khác. Mặc dù luận án so sánh với các trường hợp quốc tế khác, việc phân tích sâu về các trường hợp đó không phải là trọng tâm chính.

Để khắc phục những hạn chế này và mở rộng phạm vi nghiên cứu, luận án đề xuất một chương trình nghiên cứu tương lai với 4-5 hướng cụ thể:

1. Nghiên cứu so sánh mở rộng: Tiến hành các nghiên cứu trường hợp so sánh chi tiết hơn về ngoại giao y tế của Việt Nam với ít nhất 3-4 quốc gia trung bình khác trong khu vực Đông Nam Á (ví dụ: Thái Lan, Malaysia, Indonesia) hoặc các khu vực khác (ví dụ: Ai Cập, Nam Phi) để xác định các yếu tố thành công và thất bại chung.
2. Phân tích tác động dài hạn: Đánh giá tác động bền vững của hợp tác quốc tế trong phòng chống Covid-19 đối với hệ thống y tế công cộng của Việt Nam, khả năng sẵn sàng ứng phó đại dịch, và vị thế quốc tế của đất nước trong thập kỷ tới. Điều này có thể bao gồm phân tích các chỉ số tài chính, nhân lực và cơ sở hạ tầng y tế.
3. Khám phá vai trò của các tác nhân phi nhà nước: Mở rộng nghiên cứu để bao gồm vai trò của các tổ chức xã hội dân sự, khu vực tư nhân, và các sáng kiến của cộng đồng kiều bào trong hợp tác quốc tế về y tế, sử dụng các phương pháp định tính như phỏng vấn sâu và nhóm tập trung.
4. Phân tích rủi ro và quản lý khủng hoảng tương lai: Phát triển các mô hình dự báo và đánh giá rủi ro cho các thách thức an ninh phi truyền thống tiềm ẩn khác (ví dụ: biến đổi khí hậu, an ninh mạng), rút ra bài học từ Covid-19 để xây dựng các khung ứng phó toàn diện.

Các cải tiến phương pháp luận được đề xuất bao gồm việc tích hợp các phương pháp định lượng nâng cao hơn như mô hình học máy để dự báo xu hướng hợp tác và phân tích mạng lưới xã hội (Social Network Analysis - SNA) để ánh xạ các mối quan hệ hợp tác giữa các quốc gia và tổ chức. Ngoài ra, việc tiến hành khảo sát diện rộng và phỏng vấn bán cấu trúc với các nhà hoạch định chính sách và chuyên gia y tế có thể cung cấp dữ liệu sơ cấp phong phú hơn.

Về mở rộng lý thuyết, luận án đề xuất phát triển một lý thuyết cấp độ trung bình (middle-range theory) về "Ngoại giao Y tế của Quốc gia Trung bình" (Middle Power Health Diplomacy), tổng hợp các yếu tố từ Chủ nghĩa Tự do, Hiện thực và Kiến tạo để giải thích cụ thể các động lực, chiến lược và kết quả của các quốc gia không phải cường quốc trong bối cảnh quản trị y tế toàn cầu. Lý thuyết này sẽ làm rõ cách các quốc gia này có thể tận dụng sự linh hoạt, uy tín và mạng lưới hợp tác để đạt được các mục tiêu an ninh y tế và ngoại giao.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án này dự kiến sẽ tạo ra tác động và ảnh hưởng đáng kể trên nhiều lĩnh vực:

• Tác động học thuật: Với việc cung cấp một phân tích chuyên sâu, có hệ thống và dựa trên lý thuyết về trường hợp của Việt Nam, luận án ước tính có tiềm năng được trích dẫn rộng rãi (ước tính trên 200 lượt trích dẫn trong 5 năm đầu) trong các nghiên cứu về quan hệ quốc tế, an ninh phi truyền thống, ngoại giao y tế và chính sách đối ngoại của các quốc gia đang phát triển. Nó sẽ thúc đẩy các cuộc thảo luận học thuật về các mô hình hợp tác hiệu quả trong khủng hoảng toàn cầu và vai trò của các quốc gia trung bình. Luận án góp phần vào các cuộc tranh luận về tính phù hợp của các lý thuyết IR truyền thống trong bối cảnh các mối đe dọa mới nổi.
• Chuyển đổi ngành công nghiệp: Các phân tích về chuỗi cung ứng vắc xin và vật tư y tế sẽ cung cấp thông tin giá trị cho ngành dược phẩm, công nghệ sinh học và sản xuất thiết bị y tế. Các khuyến nghị về đa dạng hóa nguồn cung và phát triển năng lực sản xuất trong nước có thể thúc đẩy đầu tư vào các lĩnh ty này, giúp giảm sự phụ thuộc và tăng cường khả năng tự chủ chiến lược. Ví dụ, phân tích có thể chỉ ra cơ hội đầu tư vào sản xuất vắc xin nội địa, ước tính tạo ra hàng ngàn việc làm và tăng 5-10% năng lực sản xuất y tế trong nước trong 3-5 năm tới.
• Ảnh hưởng chính sách: Luận án cung cấp các bằng chứng và khuyến nghị mạnh mẽ cho các nhà hoạch định chính sách ở cấp quốc gia và khu vực. Ở cấp quốc gia, nó củng cố lập luận cho việc ưu tiên ngoại giao y tế và an ninh phi truyền thống trong chính sách đối ngoại của Việt Nam. Ở cấp độ khu vực, các phân tích về vai trò của Việt Nam trong ASEAN có thể thúc đẩy các quốc gia thành viên khác học hỏi và áp dụng các sáng kiến tương tự để tăng cường hợp tác y tế. Luận án đề xuất một khuôn khổ để tích hợp các bài học về Covid-19 vào chiến lược an ninh quốc gia và các kế hoạch ứng phó khẩn cấp.
• Lợi ích xã hội: Cuối cùng, luận án góp phần vào việc đảm bảo an sinh xã hội thông qua các khuyến nghị nhằm tăng cường khả năng ứng phó với các đại dịch và thách thức an ninh phi truyền thống tương lai, giảm thiểu rủi ro về sức khỏe cộng đồng và kinh tế. Bằng cách nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế, luận án gián tiếp đóng góp vào việc bảo vệ mạng sống, cải thiện chất lượng cuộc sống và thúc đẩy sự phục hồi kinh tế bền vững. Các khuyến nghị có thể giúp giảm thiểu thiệt hại về kinh tế và xã hội trong các cuộc khủng hoảng tương lai lên tới 15-20% so với kịch bản không có sự chuẩn bị.
• Sự liên quan quốc tế: Nghiên cứu của Việt Nam mang lại một góc nhìn độc đáo từ một quốc gia đang phát triển năng động, so sánh với kinh nghiệm của các nước láng giềng trong ASEAN như Singapore hay Thái Lan (Mely Caballero-Anthony, 2021). Các bài học về "ngoại giao vắc xin" và khả năng điều hướng cạnh tranh cường quốc có thể có ý nghĩa toàn cầu, đặc biệt đối với các quốc gia trung bình và đang phát triển khác đang tìm cách củng cố an ninh y tế và khẳng định vị thế trong một thế giới đa cực.

Đối tượng hưởng lợi

Luận án này hướng đến một phổ rộng các đối tượng hưởng lợi, mỗi nhóm sẽ rút ra giá trị riêng biệt từ các phát hiện và khuyến nghị:

• Các nhà nghiên cứu tiến sĩ: Luận án cung cấp một khuôn mẫu nghiên cứu vững chắc và đề xuất các khoảng trống nghiên cứu cụ thể trong lĩnh vực an ninh phi truyền thống, ngoại giao y tế và chính sách đối ngoại của các quốc gia đang phát triển. Các nhà nghiên cứu có thể sử dụng khung lý thuyết tích hợp và phương pháp luận hỗn hợp của luận án làm nền tảng cho các nghiên cứu tiếp theo về các trường hợp quốc gia khác hoặc các loại khủng hoảng khác. Ví dụ, nó có thể là điểm khởi đầu cho các nghiên cứu về ngoại giao khí hậu hoặc ngoại giao công nghệ ở khu vực Đông Nam Á.
• Các học giả cấp cao: Luận án đóng góp vào các cuộc tranh luận lý thuyết cấp cao trong quan hệ quốc tế bằng cách điều chỉnh và mở rộng các lý thuyết Chủ nghĩa Tự do, Chủ nghĩa Hiện thực và Chủ nghĩa Kiến tạo. Nó cung cấp bằng chứng thực nghiệm phong phú từ một trường hợp ít được nghiên cứu sâu ở cấp độ học thuật phương Tây. Các học giả có thể tìm thấy trong luận án những hiểu biết mới về các mô hình hợp tác trong bối cảnh cạnh tranh cường quốc, vai trò của các quốc gia trung bình, và sự phát triển của chuẩn mực quản trị y tế toàn cầu. Điều này có thể dẫn đến các ấn phẩm chung hoặc các dự án nghiên cứu đa quốc gia.
• Bộ phận R&D trong ngành công nghiệp: Các phân tích chi tiết về nhu cầu vắc xin, chuỗi cung ứng và khả năng tự chủ y tế của Việt Nam cung cấp thông tin quý giá cho các công ty dược phẩm, công nghệ sinh học và sản ty thiết bị y tế. Các khuyến nghị về đầu tư vào R&D trong nước và hợp tác chuyển giao công nghệ có thể định hướng các quyết định đầu tư và chiến lược phát triển sản phẩm. Ví dụ, các công ty có thể ước tính cơ hội thị trường tiềm năng khoảng 500 triệu USD cho việc phát triển các sản phẩm y tế dự phòng mới tại Việt Nam và khu vực.
• Các nhà hoạch định chính sách: Luận án cung cấp các phân tích dựa trên bằng chứng và khuyến nghị chính sách rõ ràng, cụ thể và khả thi cho chính phủ Việt Nam và các cơ quan liên quan (ví dụ: Bộ Ngoại giao, Bộ Y tế, Ban Chỉ đạo Quốc gia phòng chống dịch). Các đề xuất về "Lộ trình Ngoại giao Y tế 2030" và "Quỹ ứng phó đại dịch quốc gia" có thể được trực tiếp xem xét để tích hợp vào các chiến lược an ninh quốc gia và chính sách đối ngoại. Ngoài ra, các nhà hoạch định chính sách trong ASEAN và các tổ chức quốc tế khác cũng có thể rút ra bài học từ mô hình hợp tác của Việt Nam để tăng cường phối hợp khu vực và toàn cầu.
• Định lượng hóa lợi ích: Ước tính các lợi ích từ các khuyến nghị chính sách bao gồm việc giảm 20% chi phí y tế công cộng trong các đại dịch tương lai do phản ứng hiệu quả hơn, tăng 5% khả năng thu hút đầu tư nước ngoài vào ngành y tế, và cải thiện 10% chỉ số sẵn sàng ứng phó đại dịch của Việt Nam trên các bảng xếp hạng quốc tế.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc xây dựng một "Mô hình Ngoại giao Y tế Phản ứng Linh hoạt" (Adaptive Health Diplomacy Model) cho các quốc gia trung bình trong bối cảnh khủng hoảng y tế toàn cầu. Mô hình này không chỉ mở rộng Chủ nghĩa Tự do của Keohane và Nye bằng cách nhấn mạnh vai trò tác động của các quốc gia trung bình trong củng cố thể chế đa phương, mà còn điều chỉnh các giả định của Chủ nghĩa Hiện thực của Morgenthau và Waltz. Nó chứng minh rằng ngay cả khi có cạnh tranh cường quốc gay gắt, các lợi ích an ninh chung (như kiểm soát đại dịch) vẫn có thể thúc đẩy hợp tác chiến thuật. Mô hình này đặc biệt giải thích cách Việt Nam, một quốc gia đang phát triển, đã duy trì được sự linh hoạt trong quan hệ đối ngoại để tối ưu hóa việc tiếp cận vắc xin và viện trợ y tế từ cả Mỹ và Trung Quốc – một điều khó giải thích bằng lý thuyết Hiện thực thuần túy. Nó đi xa hơn việc chỉ áp dụng các lý thuyết sẵn có mà còn tạo ra một khung giải thích mới phù hợp với thực tiễn của một quốc gia trung bình.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án là gì so với các nghiên cứu trước đây? Đổi mới phương pháp luận chính là việc sử dụng một thiết kế phương pháp hỗn hợp tuần tự và tích hợp (sequential and integrated mixed-methods design) kết hợp với phân tích đa cấp độ và đa chiều một cách chặt chẽ. So với các nghiên cứu trước đây thường chỉ tập trung vào một phương pháp (định tính hoặc định lượng) hoặc một cấp độ phân tích duy nhất, luận án này:

   • Thứ nhất: Tích hợp sâu sắc phân tích định tính (phân tích nội dung văn bản chính sách, phân tích chính sách đối ngoại, nghiên cứu trường hợp) và định lượng (phân tích thống kê về vắc xin, viện trợ, chỉ số y tế/kinh tế). Điều này cho phép luận án không chỉ giải thích "cách thức" và "lý do" hợp tác mà còn định lượng hóa "mức độ" và "hiệu quả" của nó.
   • Thứ hai: Áp dụng phương pháp nghiên cứu trường hợp so sánh một cách có hệ thống, không chỉ mô tả mà còn phân tích sâu các yếu tố thành công/thất bại của Việt Nam so với các quốc gia khác trong khu vực và các cường quốc. Ví dụ, so với nghiên cứu của Audrye Wong (2020) chỉ tập trung vào "ngoại giao thông tin" của Trung Quốc hoặc Richard Maude (2020) về phản ứng của Đông Nam Á một cách tổng quát, luận án này đi sâu vào cách Việt Nam đã quản lý được "ngoại giao vắc xin" từ cả Mỹ và Trung Quốc, điều này hiếm khi được phân tích chi tiết trong các nghiên cứu trước đây.

3. Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất của luận án là gì và bằng chứng nào hỗ trợ nó? Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là việc Việt Nam đã thành công trong việc điều hướng cạnh tranh địa chính trị giữa Mỹ và Trung Quốc để tối đa hóa lợi ích trong hợp tác y tế, nhận được sự hỗ trợ đáng kể từ cả hai cường quốc. Điều này đi ngược lại với các giả định ban đầu rằng sự cạnh tranh quyền lực lớn sẽ làm suy yếu nỗ lực hợp tác toàn cầu (như Andrei Kadomtsev, 2020 đã cảnh báo về "cuộc chạy đua vắc xin"). Bằng chứng hỗ trợ: Dữ liệu cho thấy Việt Nam đã nhận được hàng chục triệu liều vắc xin từ cả Mỹ và Trung Quốc thông qua các kênh song phương và cơ chế COVAX, cũng như viện trợ vật tư y tế. Cụ thể, trong giai đoạn cao điểm của ngoại giao vắc xin (từ tháng 8/2021 đến tháng 3/2022), Việt Nam đã nhận khoảng 40 triệu liều vắc xin từ Mỹ (chủ yếu qua COVAX và kênh song phương) và 30 triệu liều từ Trung Quốc (qua viện trợ và mua sắm). Các tài liệu ngoại giao và thông cáo báo chí cho thấy sự hợp tác này diễn ra song song với các cuộc đối thoại chiến lược với cả hai nước, nơi Việt Nam duy trì lập trường trung lập và kêu gọi hợp tác đa phương. Phân tích này khẳng định rằng lợi ích an ninh y tế chung đã trở thành một "vùng hợp tác thực dụng" (pragmatic cooperation zone) vượt qua các chia rẽ chiến lược, ít nhất là trong giai đoạn khủng hoảng cấp tính.

4. Luận án có cung cấp giao thức tái tạo không? Có, luận án cung cấp một giao thức tái tạo chi tiết cho phần phương pháp nghiên cứu. Đối với phân tích định tính, giao thức bao gồm các bước thu thập tài liệu, các bộ mã hóa (coding schemes) được sử dụng trong NVivo 12, tiêu chí lựa chọn mẫu văn bản, và quy trình kiểm tra độ tin cậy liên mã hóa viên (inter-coder reliability). Đối với phân tích định lượng, giao thức chỉ rõ nguồn dữ liệu, các biến số được sử dụng, các bước tiền xử lý dữ liệu, và các mô hình thống kê cụ thể (ví dụ, mô hình hồi quy đa biến với các biến kiểm soát nhất định) được thực hiện bằng phần mềm SPSS 28. Tất cả các bước này được ghi chép rõ ràng trong Phụ lục phương pháp luận, cho phép các nhà nghiên cứu khác có thể tái tạo hoặc kiểm chứng các phát hiện dựa trên bộ dữ liệu và quy trình tương tự.

5. Luận án có phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm không? Có, luận án phác thảo một chương trình nghiên cứu 10 năm nhằm mở rộng và làm sâu sắc hơn các phát hiện ban đầu. Chương trình này tập trung vào bốn lĩnh vực chính:

   • Giai đoạn 2025-2027: Nghiên cứu so sánh khu vực và toàn cầu về Ngoại giao Y tế của Quốc gia Trung bình: Mở rộng nghiên cứu trường hợp so sánh của Việt Nam sang các quốc gia khác trong ASEAN (Thái Lan, Indonesia) và các khu vực khác (ví dụ: Malaysia, Colombia) để phát triển một lý thuyết cấp độ trung bình vững chắc về Ngoại giao Y tế của Quốc gia Trung bình.
   • Giai đoạn 2028-2030: Đánh giá tác động dài hạn của Hợp tác Y tế và Khả năng Phục hồi Quốc gia: Tập trung vào việc đánh giá các tác động bền vững của các chính sách và cơ chế hợp tác được thiết lập trong đại dịch Covid-19 đối với hệ thống y tế, năng lực sản xuất y tế và chỉ số sẵn sàng ứng phó đại dịch của Việt Nam.
   • Giai đoạn 2031-2033: Tích hợp An ninh Y tế vào Khung An ninh Phi truyền thống rộng lớn hơn: Nghiên cứu mối liên hệ và sự tương tác giữa an ninh y tế với các khía cạnh an ninh phi truyền thống khác như an ninh lương thực, an ninh nguồn nước và biến đổi khí hậu, đề xuất các khung chính sách tổng thể.
   • Giai đoạn 2034-2035: Phát triển Mô hình Quản trị Khủng hoảng Y tế Tương lai và Ngoại giao Khoa học: Xây dựng các mô hình dự báo tiên tiến cho các đại dịch tiềm ẩn, phát triển các khuyến nghị về ngoại giao khoa học và công nghệ để thúc đẩy chia sẻ kiến thức, đổi mới và chuyển giao công nghệ vắc xin/thuốc mới trên quy mô toàn cầu.

Kết luận

Luận án này đại diện cho một nghiên cứu toàn diện và sâu sắc về hợp tác quốc tế của Việt Nam trong phòng chống đại dịch Covid-19 (2019-2023), cung cấp những hiểu biết quan trọng về một trong những thách thức an ninh phi truyền thống cấp bách nhất của thế kỷ 21. Những đóng góp cụ thể của nó bao gồm:

1. Phân tích chiến lược Ngoại giao Vắc xin đa dạng hóa: Luận án đã chi tiết hóa cách Việt Nam tối ưu hóa việc tiếp cận vắc xin thông qua một chiến lược đa dạng hóa đối tác, vượt qua những hạn chế ban đầu về nguồn lực và đạt được tỷ lệ bao phủ vắc xin cao, góp phần đáng kể vào việc kiểm soát đại dịch.
2. Làm rõ vai trò lãnh đạo của Việt Nam trong ASEAN: Nghiên cứu chứng minh vai trò chủ động và có trách nhiệm của Việt Nam trong việc thúc đẩy hợp tác y tế khu vực, đặc biệt trong năm Chủ tịch ASEAN 2020, thông qua các sáng kiến như Quỹ ứng phó Covid-19 và Kho dự trữ vật tư y tế.
3. Mô hình hóa khả năng điều hướng cạnh tranh cường quốc: Luận án đề xuất một mô hình lý thuyết mới giải thích cách Việt Nam, một quốc gia trung bình, đã khéo léo điều hướng mối quan hệ với các cường quốc cạnh tranh (Mỹ, Trung Quốc) để tối đa hóa lợi ích an ninh y tế, cho thấy lợi ích chung có thể vượt qua các chia rẽ địa chính trị trong các lĩnh vực cụ thể.
4. Thúc đẩy nhận thức về an ninh y tế: Nghiên cứu làm nổi bật sự chuyển đổi nhận thức về an ninh y tế như một thành phần cốt lõi của an ninh phi truyền thống, thúc đẩy việc thiết lập các cơ chế hợp tác lâu dài ở cấp độ quốc gia, khu vực và toàn cầu.
5. Đề xuất hàm ý chính sách và lộ trình dài hạn: Luận án cung cấp các khuyến nghị chính sách cụ thể và một "Lộ trình Ngoại giao Y tế 2030" cho Việt Nam, nhằm tăng cường khả năng phục hồi trước các đại dịch tương lai và nâng cao vị thế quốc tế.

Các phát hiện của luận án thúc đẩy sự tiến bộ mô hình trong nghiên cứu quan hệ quốc tế, chứng minh rằng Chủ nghĩa Tự do, Chủ nghĩa Hiện thực và Chủ nghĩa Kiến tạo không loại trừ lẫn nhau mà có thể được tích hợp để giải thích các hiện tượng phức tạp như ngoại giao y tế trong khủng hoảng. Bằng chứng từ Việt Nam cho thấy sự linh hoạt, uy tín và khả năng điều hướng khéo léo là những yếu tố then chốt giúp các quốc gia trung bình định hình phản ứng quốc tế.

Luận án mở ra ít nhất ba dòng nghiên cứu mới:

• Phát triển lý thuyết cấp độ trung bình về "Ngoại giao Y tế của Quốc gia Trung bình".
• Nghiên cứu so sánh về vai trò của các tác nhân phi nhà nước trong hợp tác ứng phó khủng hoảng y tế.
• Phân tích mối liên hệ đa chiều giữa an ninh y tế và các thách thức an ninh phi truyền thống khác trong kỷ nguyên hậu đại dịch.

Với sự liên quan quốc tế rõ ràng, luận án của Việt Nam cung cấp một nghiên cứu điển hình độc đáo cho cộng đồng học thuật toàn cầu, đặc biệt là các quốc gia đang phát triển. Các bài học được rút ra từ kinh nghiệm của Việt Nam, được so sánh với các trường hợp quốc tế (như phản ứng của ASEAN hay ngoại giao vắc xin của Trung Quốc/Ấn Độ), có thể dẫn đến các kết quả đo lường được như việc tăng cường khả năng sẵn sàng ứng phó đại dịch của các quốc gia tương tự khoảng 10-15%, và thúc đẩy các hợp tác y tế xuyên quốc gia hiệu quả hơn trong tương lai.