Luận án tiến sĩ: Cạnh tranh Mỹ - Trung Quốc tại tiểu vùng sông Mê Công (2009-2024) của Trần Sơn Tùng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN TRẦN SƠN TÙNG CẠNH TRANH MỸ-TRUNG QUỐC TẠI TIỂU VÙNG SÔNG MÊ CÔNG (2009-2024) LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUAN HỆ QUỐC TẾ Hà Nội - 2025 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN TRẦN SƠN TÙNG CẠNH TRANH MỸ-TRUNG QUỐC TẠI TIỂU VÙNG SÔNG MÊ CÔNG (2009-2024) Chuyên ngành: Quan hệ Quốc tế Mã số: 9310601.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUAN HỆ QUỐC TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. BÙI HỒNG HẠNH Hà Nội - 2025 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án tiến sĩ “Cạnh tranh Mỹ - Trung Quốc tại tiểu vùng sông Mê Công (2009-2024)” là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của cá nhân tôi. Những dữ liệu cùng những phân tích, nhận định và kết quả nghiên cứu trong luận án do tôi tự tìm hiểu, phân tích một cách trung thực và khách quan với các tư liệu có nguồn gốc rõ ràng. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Trần Sơn Tùng LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án, cùng với những nỗ lực của bản thân, tôi đã nhận được sự động viên, giúp đỡ, hỗ trợ tích cực của nhiều cơ quan, tổ chức và cá nhân.

Trước tiên, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến Phó Giáo sư-Tiến sỹ Bùi Hồng Hạnh, Giảng viên Khoa Quốc tế học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn, Đại học Quốc gia Hà Nội. Đây là người thầy-người hướng dẫn khoa học trực tiếp đã dành nhiều thời gian, công sức bằng những chỉ bảo chi tiết, hướng dẫn tận tình cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn Phó Giáo sư-Tiến sỹ Trần Thiện Thanh, Trưởng khoa Quốc tế học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, vì đã hỗ trợ cùng những ý kiến, nhận xét quý báu, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập và hoàn thiện luận án. Tôi cũng xin chân thành cảm ơn Quý thầy cô trong Ban Chủ nhiệm Khoa, các giảng viên của Khoa và Quý thầy cô thuộc bộ phận Đào tạo Sau Đại học, Phòng Đào tạo của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã hướng dẫn và tạo nhiều điều kiện thuận lợi trong quá trình tôi học tập và nghiên cứu tại Trường.

Tôi xin cảm ơn tập thể lãnh đạo, quý đồng nghiệp tại Học viện Khoa học Quân sự, Tổng cục II, Bộ Quốc phòng đã tạo mọi điều kiện thuận lợi trong công tác để tôi có thể hoàn thành luận án. Ngoài ra, gia đình là ba mẹ, vợ và hai con thân yêu đã luôn hết lòng ủng hộ và là điểm tựa tinh thần vững chắc để tôi có thể kiên trì trong quá trình thực hiện mục tiêu và trau dồi bản thân trên con đường học vấn. Xin chân thành cảm ơn! Tác giả: Trần Sơn Tùng MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Những đóng góp của luận án.

Kết cấu của Luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ. Nhóm các công trình nghiên cứu về lý luận cạnh tranh trong quan hệ quốc tế và cạnh tranh Mỹ - Trung Quốc. Nhóm các công trình nghiên cứu về chiến lược, chính sách đối ngoại của Mỹ và Trung Quốc tại khu vực tiểu vùng sông Mê Công.

Về chính sách của Mỹ tại tiểu vùng sông Mê Công. Về chính sách của Trung Quốc tại tiểu vùng sông Mê Công. Nhóm các công trình nghiên cứu về cạnh tranh Mỹ - Trung Quốc ở tiểu vùng sông Mê Công. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CẠNH TRANH MỸ- TRUNG QUỐC TẠI TIỂU VÙNG SÔNG MÊ CÔNG (2009-2024).

Khái niệm về cạnh tranh trong quan hệ quốc tế. Quan điểm lý thuyết về cạnh tranh. Cơ sở thực tiễn. Vị trí chiến lược của tiểu vùng sông Mê Công.

Những thách thức tại tiểu vùng sông Mê Công. Quan điểm của Mỹ và Trung Quốc về lợi ích tại tiểu vùng sông Mê Công. Cạnh tranh Mỹ - Trung Quốc trước năm 2009 tại tiểu vùng sông Mê Công. THỰC TRẠNG VÀ TÁC ĐỘNG CỦA CẠNH TRANH MỸ- TRUNG QUỐC TẠI TIỂU VÙNG SÔNG MÊ CÔNG (2009-2024).

Chính sách của Mỹ và Trung Quốc tại tiểu vùng Mê Công (2009-2024). Chính sách của Mỹ. Chính sách của Trung Quốc. Cạnh tranh trên các lĩnh vực.

Lĩnh vực chính trị, ngoại giao. Lĩnh vực kinh tế, công nghệ và phát triển hạ tầng. Lĩnh vực an ninh và quản lý nguồn nước. Lĩnh vực văn hóa – xã hội.

Tác động từ cuộc cạnh tranh Mỹ-Trung Quốc tại khu vực tiểu vùng sông Mê Công (2009-2024). Tác động đến các nước nội khối tiểu vùng sông Mê Công. Tác động đến các đối tác khác. NHẬN XÉT, DỰ BÁO VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH CHO VIỆT NAM.

Nhận xét về cạnh tranh Mỹ - Trung Quốc tại tiểu vùng sông Mê Công (2009-2024). Dự báo về cạnh tranh Mỹ-Trung Quốc tại tiểu vùng sông Mê Công. Các kịch bản cạnh tranh Mỹ-Trung Quốc tại tiểu vùng sông Mê Công. Lợi ích, vị thế của Việt Nam tại tiểu vùng và hàm ý chính sách cho Việt Nam.

Lợi ích và vị thế của Việt Nam tại Tiểu vùng sông Mê Công. Hàm ý chính sách cho Việt Nam .179 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 184 TÀI LIỆU THAM KHẢO.185 2 DANH MỤC CÁC KÝ TỰ VÀ CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Tên đầy đủ tiếng nước ngoài Tên đầy đủ tiếng Việt Hiệp định Thương mại tự do ACFTA ASEAN–China Free Trade Area ASEAN – Trung Quốc Ayeyawady-Chao Chiến lược Hợp tác Kinh tế ACMECS Phraya-Mekong Economic Ayeyawady-Chao Phraya-Mekong Cooperation Strategy ADB Asian Development Bank Ngân hàng phát triển châu Á ASEAN Defence Ministers' Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ADMM+ Meeting-Plus ASEAN Mở rộng ARF ASEAN Regional Forum Diễn đàn khu vực ASEAN Asian Infrastructure Ngân hàng Đầu tư AIIB Investment Bank Cơ sở hạ tầng châu Á Asia-Pacific Economic Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Châu á- APEC Cooporation forum Thái Bình Dương Association of Southeast Asian ASEAN Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á Nations Association of Southeast Asian Khuôn khổ hợp tác giữa ASEAN với ASEAN+3 Nations + 3 Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc BRI Belt and Road Initiative Sáng kiến “Vành đai và Con đường” BDN Blue Dot Network Mạng lưới điểm xanh CDB China Development Bank Ngân hàng phát triển Trung Quốc CFR Council on Foreign Relations Hội đồng Quan hệ đối ngoại Kênh truyền hình quốc tế CGTN China Global Television Network Trung Quốc Cambodia, Laos, Myanmar, Nhóm bốn quốc gia ĐNÁ: CLMV Vietnam Campuchia, Lào, Myanmar, Vietnam China–Myanmar Hành lang Kinh tế Trung Quốc – CMEC Economic Corridor Myanmar COC Code of Conduct Bộ quy tắc ứng xử ở Biển Đông CPP Cambodian People's Party Đảng Nhân dân Campuchia Center for Strategic and Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược CSIS International Studies và Quốc tế DFC U. International Development Cơ quan Tài chính Phát triển 3 Finance Corporation Quốc tế Mỹ EAS East Asia Summit Hội nghị Cấp cao Đông Á EEC Eastern Economic Corridor Hành lang kinh tế phía đông EU European Union Liên minh Châu Âu Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái FOIP Free and Open Indo-Pacific Bình Dương tự do và rộng mở FTA Free Trade Agreement Hiệp định Thương mại tự do Nhóm 7 nền kinh tế: Mỹ, Canada, G7 Group of seven Nhật Bản, Đức, Anh, Pháp và Ý Nhóm 20 nền kinh tế lớn hàng đầu G20 Group of Twenty thế giới GDI Global Development Initiative Sáng kiến Phát triển Toàn cầu GMS Greater Mekong Subregion Tiểu vùng Mê Công mở rộng GSI Global Security Initiative Sáng kiến An ninh Toàn cầu Indo-PacificEconomic Khuôn khổ kinh tế Ấn Độ Dương – IPEF Framework for Prosperity Thái Bình Dương vì sự thịnh vượng Institute of Southeast Asian ISEAS Viện nghiên cứu Đông Nam Á Studies Japan Bank for JBIC Ngân hàng hợp tác quốc tế Nhật Bản International Cooperation Japan International JICA Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản Cooperation Agency LMC Mekong-US Partnership Hợp tác Mê Công-Lan Thương LMI Lower Mekong Initiative Sáng kiến hạ lưu sông Mê Công MJC Mekong-Japan Cooperation Hợp tác Mê Công – Nhật Bản MRC Mekong River Commission Ủy hội sông Mê Công MUSP Mekong-US Partnership Quan hệ Đối tác Mỹ - Mê Công Sáng kiến dữ liệu nguồn nước MWDI Mekong Water Data Initiative Mê Công National Aeronautics and Space NASA Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Mỹ Administration North Atlantic Treaty Tổ chức Hiệp ước NATO Organization Bắc Đại Tây Dương National Development and Ủy ban cải cách và phát triển NDRC Reform Commission quốc gia (Trung Quốc) 4 NGOs Non-Governmental Organization Các tổ chức phi chính phủ NSS National Security Strategy Chiến lược an ninh quốc gia ODA Official Development Assistance Hỗ trợ Phát triển Chính thức Organisation for Economic Tổ chức Hợp tác và Phát triển OECD Co-operation and Development Kinh tế Partnership for Global Sáng kiến Quan hệ Đối tác vì Hạ PGII Infrastructure and Investment tầng và Đầu tư Toàn cầu Đối thoại an ninh tứ giác QUAD Quadrilateral Security Dialogue (giữa Mỹ-Nhật-Ấn-Úc) RAF Radio Free Asia Đài phát thanh tự do Châu Á Regional Comprehensive Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện RCEP Economic Partnership Khu vực Shanghai Cooperation SCO Tổ chức Hợp tác Thượng Hải Organisation Smart Infrastructure for the Cơ sở hạ tầng thông minh cho SIM Mekong Mê Công SOEs State-Owned Enterprises Các doanh nghiệp nhà nước Trans-Pacific Partnership Hiệp định Đối tác xuyên TPP Agreement Thái Bình Dương United Nations Development Chương trình Phát triển UNDP Programme Liên Hợp Quốc United States Agency for USAID Cơ quan Phát triển Quốc tế Mỹ International Development USGS United States Geological Survey Cục Khảo sát Địa chất Mỹ VOA Voice of America Đài tiếng nói Mỹ WHO World Health Organization Tổ chức Y tế Thế giới WTO World Trade Organization Tổ chức Thương mại Thế giới Young Southeast Asian Leaders YSEALI Sáng kiến Thủ lĩnh trẻ Đông Nam Á Initiative 5 DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 3.

Tổng kết so sánh cạnh tranh Mỹ–Trung trong lĩnh vực chính trị và ngoại giao tại Tiểu vùng Mê Công (2009–2024) – Nguồn: Tác giả tổng hợp. Tổng kết so sánh cạnh tranh Mỹ – Trung trong lĩnh vực kinh tế, công nghệ và phát triển hạ tầng tại Tiểu vùng Mê Công (2009–2024) – Nguồn: Tác giả tổng hợp. Tổng kết so sánh cạnh tranh Mỹ – Trung trong lĩnh vực an ninh và quản lý nguồn nước tại Tiểu vùng Mê Công (2009–2024) – Nguồn: Tác giả tổng hợp. Tổng kết so sánh cạnh tranh trong lĩnh vực văn hóa và xã hội giữa Mỹ và Trung Quốc tại Tiểu vùng Mê Công (2009–2024) – Nguồn: Tác giả tổng hợp.

So sánh bốn kịch bản cạnh tranh Mỹ-Trung Quốc tại tiểu vùng sông Mê Công thời gian tới – Nguồn: Tác giả tổng hợp.