Quan hệ Chính trị - An ninh, Kinh tế giữa Nhật Bản và Mỹ (1951-1960) - Luận án Tiến sĩ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH _______________________________________________ HOÀNG THỊ MAI HƯƠNG QUAN HỆ CHÍNH TRỊ - AN NINH, KINH TẾ GIỮA NHẬT BẢN VÀ MỸ TỪ NĂM 1951 ĐẾN NĂM 1960 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ NGHỆ AN - 2023 luan an BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH _______________________________________________ HOÀNG THỊ MAI HƯƠNG QUAN HỆ CHÍNH TRỊ - AN NINH, KINH TẾ GIỮA NHẬT BẢN VÀ MỸ TỪ NĂM 1951 ĐẾN NĂM 1960 Chuyên ngành: Lịch sử Thế giới Mã số: 9229011 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ Người hướng dẫn khoa học: 1. PHẠM NGỌC TÂN 2. VĂN NGỌC THÀNH NGHỆ AN - 2023 luan an i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án này là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nêu trong Luận án là trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Nếu sai sót tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm. Nghiên cứu sinh Hoàng Thị Mai Hương luan an ii LỜI CẢM ƠN Tôi xin được tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Phạm Ngọc Tân và PGS.TS Văn Ngọc Thành đã luôn hướng dẫn, đồng hành, giúp đỡ, động viên tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài. Tôi xin chân thành cảm ơn quý thầy cô Khoa Lịch sử, Trường Sư phạm, Trường Đại học Vinh đã nhiệt tình giúp đỡ, góp ý cho tôi trong quá trình thực hiện Luận án. Tôi xin cảm ơn bạn bè, đồng nghiệp và gia đình đã luôn động viên, khích lệ và tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện Luận án này.

Tác giả Luận án Hoàng Thị Mai Hương luan an iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii MỤC LỤC. iii DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT.v DANH MỤC BẢNG, BIỂU. Error! Bookmark not defined.

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài. Các công trình nghiên cứu chính sách đối ngoại của Nhật Bản và Mỹ. Các công trình nghiên cứu quan hệ chính trị - an ninh và kinh tế Nhật Bản - Mỹ.

Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam. Những công trình đề cập đến chính sách đối ngoại của Nhật Bản và Mỹ. Những công trình đề cập đến quan hệ chính trị - an ninh, kinh tế Nhật Bản - Mỹ. Nhận xét về tình hình nghiên cứu và những vấn đề luận án cần tập trung giải quyết.

Nhận xét chung về tình hình nghiên cứu. Những vấn đề luận án cần tập trung giải quyết. NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN QUAN HỆ CHÍNH TRỊ - AN NINH, KINH TẾ GIỮA NHẬT BẢN VÀ MỸ TỪ NĂM 1951 ĐẾN NĂM 1960. Tình hình quốc tế và khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Sự hình thành Trật tự thế giới hai cực và cuộc Chiến tranh lạnh. Sự phát triển của Liên Xô, hệ thống XHCN và phong trào giải phóng dân tộc trên thế giới. Sự ra đời và phát triển của nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Chiến tranh Triều Tiên và Chiến tranh Việt Nam.

Quan hệ Nhật Bản - Mỹ trước năm 1951. Quan hệ Nhật Bản - Mỹ trước năm 1945. Quan hệ Nhật Bản - Mỹ từ năm 1945 đến năm 1951. Tình hình Nhật Bản và chính sách đối ngoại của Nhật Bản đối với Mỹ (1951 - 1960).

Tình hình chính trị, kinh tế, xã hội của Nhật Bản (1951 - 1960). Chính sách đối ngoại của Nhật Bản đối với Mỹ (1951 - 1960). Tình hình Mỹ và chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Nhật Bản (1951 - 1960) .50 luan an iv 2. Tình hình chính trị, kinh tế, xã hội Mỹ (1951 - 1960).

Chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Nhật Bản (1951 - 1960). Vai trò của các nhà lãnh đạo Nhật Bản và Mỹ. Thủ tướng Nhật Bản Yoshida Shigeru và Kishi Nobusuke. Tổng thống Mỹ Harry Truman và Dwight David Eisenhower .59 Tiểu kết chương 2.

THỰC TRẠNG QUAN HỆ CHÍNH TRỊ - AN NINH, KINH TẾ GIỮA NHẬT BẢN VÀ MỸ TỪ NĂM 1951 ĐẾN NĂM 1960. Quan hệ chính trị - an ninh. Tiến trình phát triển của quan hệ chính trị - an ninh Nhật Bản - Mỹ (1951 - 1960). Quan hệ chính trị - an ninh Nhật Bản - Mỹ trong các vấn đề cụ thể (1951 - 1960).

Quan hệ kinh tế. Tiến trình phát triển của quan hệ kinh tế Nhật Bản - Mỹ trong những năm 1951 - 1960. Các lĩnh vực trong quan hệ kinh tế .99 Tiểu kết chương 3. NHẬN XÉT VỀ QUAN HỆ CHÍNH TRỊ - AN NINH, KINH TẾ GIỮA NHẬT BẢN VÀ MỸ TỪ NĂM 1951 ĐẾN NĂM 1960.

Kết quả và hạn chế của quan hệ chính trị - an ninh, kinh tế Nhật Bản - Mỹ giai đoạn 1951 - 1960. Tác động của quan hệ chính trị - an ninh, kinh tế giữa Nhật Bản và Mỹ giai đoạn 1951 - 1960. Đối với Nhật Bản. Đối với Mỹ.

Đối với khu vực và quốc tế. Đặc điểm của quan hệ chính trị - an ninh, kinh tế Nhật Bản - Mỹ giai đoạn 1951 - 1960 .146 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ .150 TÀI LIỆU THAM KHẢO. PL1 luan an v DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT A. Tiếng Anh TT Viết tắt Tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt Australia, New Zealand, United Hiệp ước An ninh Australia, 1 ANZUS States Security Treaty New Zealand và Mỹ 2 CENTO Central Treaty Organization Tổ chức Hiệp ước Trung tâm 3 CIA Central Intelligence Agency Cục Tình báo Trung ương Mỹ 4 EU European Union Liên minh châu Âu General Agreement on Tariffs Hiệp ước chung về thuế quan 5 GATT and Trade và thương mại 6 GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm quốc nội 7 GNP Gross National Product Tổng sản phẩm quốc gia Luật trao đổi với nước ngoài và Foreign Exchange and Foreign 8 FEFTCL kiểm soát ngoại thương của Trade Control Law Nhật Bản 9 IMF International Monetary Fund Quỹ Tiền tệ quốc tế Chương trình hỗ trợ quân sự 10 MAP Military Assistance Program của Mỹ Ministry of International Trade Bộ Công nghiệp và Thương mại 11 MITI and Industry quốc tế của Nhật Bản North Atlantic Treaty Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây 12 NATO Organization Dương Supreme Commander fo the Chỉ huy tối cao các lực lượng 13 SCAP Allied Powers Đồng minh Southeast Asia Treaty 14 SEATO Tổ chức Hiệp ước Đông Nam Á Organization 15 USD United States dollar Đô la Mỹ 16 WB World Bank Ngân hàng Thế giới B.

Tiếng Việt TT Viết tắt Nghĩa tiếng Việt 1 CHND Cộng hoà nhân dân 2 CHDCND Cộng hoà dân chủ nhân dân 3 CHDC Cộng hòa dân chủ 4 CNCS Chủ nghĩa cộng sản 5 CNTB Chủ nghĩa tư bản 7 CNXH Chủ nghĩa xã hội 8 GPDT Giải phóng dân tộc 10 Nxb Nhà xuất bản 12 TBCN Tư bản chủ nghĩa 13 XHCN Xã hội chủ nghĩa luan an vi 6 Bảng Bảng 2. Tỷ lệ học sinh Nhật Bản đi học qua các năm. Giá trị viện trợ và cho vay về kinh tế của Mỹ đối với Nhật Bản (1948 -1960). Những nội dung thể hiện mức độ quan hệ Mỹ - Nhật Bản (1951-1960).

Hỗ trợ quân sự của Mỹ dành cho thế giới và Nhật Bản (1951-1960). Giá trị hàng hóa và dịch vụ của Mỹ trong Chiến tranh Triều Tiên. Chỉ số kinh tế Nhật Bản trong và sau Chiến tranh Triều Tiên. Tăng giá của Nhật Bản (so sánh với Mỹ, Anh) trong Chiến tranh Triều Tiên.

Giá trị xuất, nhập khẩu của Nhật Bản (1951 - 1960). Cán cân thương mại của Nhật Bản với Mỹ (1951 - 1960). Khối lượng xuất nhập khẩu giữa Nhật Bản với Mỹ và các khu vực năm 1950, 1955, 1960. Đầu tư trực tiếp của Mỹ đến các quốc gia, khu vực trong các năm 1951, 1955, 1960.

Đầu tư của Mỹ ở Nhật Bản, Indonesia, Philippines (1951-1960). Giá trị xuất khẩu của Mỹ đến Nhật Bản, Hàn Quốc, Philippines. Chi tiêu quân sự của Mỹ (hàng hoá và dịch vụ) ở Nhật Bản, Hàn Quốc, Philippines và Thái Lan (1953 - 1960). Thị phần của Mỹ trong thương mại Nhật Bản (1931-1977).

Tốc độ tăng sản phẩm quốc dân Nhật Bản (tính theo giá cố định) những năm 1953 - 1960 .120 luan an 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Quan hệ Nhật Bản và Mỹ có lịch sử lâu dài và trải qua nhiều thăng trầm. Từ giữa thế kỷ XIX, Mỹ đã “mở cửa” Nhật Bản và buộc quốc gia này phải ký kết các hiệp ước bất bình đẳng. Từ đó, Nhật Bản trở thành điểm dừng chân quan trọng của Mỹ ở châu Á.

Dưới thời Minh Trị, Nhật Bản từng bước đấu tranh và giành được quyền bình đẳng hơn trong quan hệ với Mỹ. Trong gần 50 năm đầu thế kỷ XX, về cơ bản Nhật Bản và Mỹ trở thành hai đối thủ cạnh tranh trong quá trình tìm kiếm thị trường và mở rộng ảnh hưởng ở châu Á - Thái Bình Dương. Đặc biệt, trong Chiến tranh thế giới thứ hai, hai nước trở thành đối thủ trực tiếp trên chiến trường. Sau khi chiến tranh kết thúc, Nhật Bản là nước bại trận và Mỹ được quyền thay mặt các nước Đồng minh chiếm đóng Nhật Bản.

Ngày 8/9/1951, Hiệp ước Hoà bình San Francisco được ký kết, mở ra trang mới trong lịch sử Nhật Bản. Theo đó, kể từ ngày Hiệp ước có hiệu lực, tình trạng chiến tranh giữa Nhật Bản và các nước Đồng minh chấm dứt. Cùng ngày, Hiệp ước An ninh Nhật - Mỹ cũng được ký kết, đánh dấu một bước ngoặt trong quan hệ giữa Nhật Bản và Mỹ. Với hai hiệp ước này, quan hệ hai nước đã chuyển sang giai đoạn mới.

Đến ngày 19/1/1960, hai nước tiếp tục ký Hiệp ước hợp tác và an ninh tương hỗ Nhật - Mỹ, đánh dấu sự củng cố của mối quan hệ đồng minh. Quan hệ đồng minh giữa Nhật Bản và Mỹ được hình thành trong bối cảnh cuộc Chiến tranh lạnh bước vào giai đoạn căng thẳng, quan hệ Mỹ - Xô đối đầu, tình hình quốc tế và khu vực diễn biến rất phức tạp. Chính vì vậy, mối quan hệ này chịu ảnh hưởng sâu sắc của tình hình quốc tế, đồng thời thể hiện một cách rõ nét sự toan tính lợi ích quốc gia của mỗi nước. Quan hệ Nhật Bản và Mỹ giai đoạn 1951-1960 có vị trí hết sức đặc biệt trong lịch sử quan hệ hai nước.

Đây là giai đoạn mở ra một trang mới trong lịch sử Nhật Bản khi quốc gia này chấm dứt số phận bị chiếm đóng và được đối xử bình đẳng trong quan hệ quốc tế. Đây cũng là giai đoạn tình hình quốc tế diễn biến phức tạp, căng thẳng. Bởi vậy, việc Nhật Bản và Mỹ thiết lập quan hệ đồng minh được xem là kết quả tất yếu của sự tác động những nhân tố chủ quan và khách quan.