Luận án Tiến sĩ Triết học: Tư tưởng chính trị xã hội Ngô Thì Nhậm - Trần Thị Thúy Ngọc

Luận án nhằm làm sáng tỏ tư tưởng chính trị - xã hội của Ngô Thì Nhậm. Đối tượng nghiên cứu là hệ thống quan điểm chính trị và xã hội của nhà tư tưởng Việt Nam này. Phạm vi bao gồm toàn bộ tác phẩm và hoạt động chính trị của Ngô Thì Nhậm. Nghiên cứu tập trung vào giai đoạn ông phụng sự triều Tây Sơn dưới thời Quang Trung Nguyễn Huệ. Mục tiêu là đánh giá khách quan giá trị và hạn chế trong tư tưởng của ông. Luận án cũng tìm kiếm ý nghĩa hiện thời của tư tưởng Ngô Thì Nhậm cho công cuộc xây dựng nhà nước ngày nay.

Luận án sử dụng phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử làm cơ sở lý luận chính. Phương pháp phân tích lịch sử, logic học và so sánh được áp dụng phối hợp. Đóng góp mới là hệ thống hóa toàn bộ tư tưởng chính trị - xã hội của Ngô Thì Nhậm. Luận án làm sáng tỏ những vấn đề còn tranh cãi về nhân vật lịch sử này. Đồng thời, luận án chỉ ra tính hiện đại trong tư tưởng xây dựng nhà nước của Ngô Thì Nhậm. Đây là công trình đầu tiên nghiên cứu toàn diện tư tưởng chính trị - xã hội của Ngô Thì Nhậm từ góc nhìn triết học.

Điều kiện chính trị thế kỷ XVIII đầy biến động với sự suy tàn của triều Lê. Xung đột giữa các tập đoàn phong kiến diễn ra liên tục. Triều đình Lê-Trịnh suy yếu, chúa Trịnh bất lực trước tình hình đất nước. Đất nước rơi vào tình trạng phân liệt Nam - Bắc. Điều kiện kinh tế nông nghiệp khủng hoảng sâu sắc. Nạn đói, thiên tai xảy ra thường xuyên. Xã hội phân hóa giai cấp gay gắt. Mâu thuẫn giữa nông dân và giai cấp phong kiến ngày càng sâu sắc. Bối cảnh này tạo tiền đề cho phong trào Tây Sơn bùng nổ. Quang Trung Nguyễn Huệ lãnh đạo khởi nghĩa nông dân thắng lợi, thống nhất đất nước.

Tư tưởng chính trị - xã hội của Ngô Thì Nhậm có tiền đề từ nhiều nguồn. Thứ nhất là những yếu tố dân chủ trong tư tưởng Nho giáo Khổng Mạnh. Tư tưởng 'dân vi bản' và 'nhân chính' ảnh hưởng sâu sắc đến quan điểm của ông. Thứ hai là tư tưởng nhập thế của Phật giáo thời Trần. Tinh thần từ bi, cứu độ chúng sinh được Ngô Thì Nhậm tiếp thu sáng tạo. Thứ ba là yếu tố dân chủ trong truyền thống xã hội Việt Nam. Truyền thống yêu nước, thương dân và tinh thần bất khuất của dân tộc là nền tảng. Ngô Thì Nhậm đã tổng hợp và phát triển các nguồn tư tưởng này thành hệ thống riêng.

Ngô Thì Nhậm sinh trong gia đình khoa bảng danh giá. Ông được giáo dục Nho học từ nhỏ với nền tảng vững chắc. Tài học bao gồm thi phú, biên khảo địa phương chí, Nho học và Phật học. Cuộc đời hoạt động chính trị quá nhiều thăng trầm tôi luyện tư tưởng của ông. Ông từng phục vụ triều Lê, rồi chuyển sang phụng sự triều Tây Sơn. Quyết định này bị nhiều người đánh giá là 'bất trung'. Nhưng Ngô Thì Nhậm quan niệm trung với dân nước trên trung với một triều đình suy tàn. Chính trải nghiệm thực tiễn đã hình thành nên tư tưởng chính trị - xã hội độc đáo của nhà tư tưởng Việt Nam này.

Ngô Thì Nhậm quan niệm quan hệ vua tôi phải dựa trên đạo Thánh hiền. Vua phải có đức, có tài mới xứng đáng ngồi trên ngai vàng. Tôi trung phải là người dám nói thẳng, dám can gián nhà vua. Ông phản đối quan hệ vua tôi mù quáng, phục tùng vô điều kiện. Tư tưởng Chính danh của Ngô Thì Nhậm nhấn mạnh tính hợp pháp của triều đại. Triều đại nào vì dân, được dân ủng hộ thì có chính danh. Triều đại nào hại dân, mất民心 thì mất chính danh. Tư tưởng đại nhất thống thể hiện khát vọng thống nhất đất nước. Ngô Thì Nhậm ủng hộ Quang Trung Nguyễn Huệ vì ông là minh chúa xứng đáng.

Tư tưởng Thời thế của Ngô Thì Nhậm thể hiện nhận thức biện chứng sâu sắc. Ông nhận ra quy luật vận động của lịch sử và xu thế thời đại. Thời thế thay đổi thì sách lược phải thay đổi theo cho phù hợp. Đây là tư tưởng tiến bộ, phá bỏ quan niệm bảo thủ cố hữu. Ngô Thì Nhậm quan niệm trung quân gắn liền với ái quốc và tự cường dân tộc. Trung với minh chúa là phục vụ lợi ích quốc gia, dân tộc. Ông không trung với triều đình mục nát mà trung với sự nghiệp dựng nước và giữ nước. Tư tưởng này phục vụ trực tiếp cho công cuộc xây dựng nhà nước Tây Sơn. Ngô Thì Nhậm ủng hộ Quang Trung Nguyễn Huệ vì sự nghiệp thống nhất và bảo vệ đất nước.

Ngô Thì Nhậm xây dựng mẫu hình con người lý tưởng theo mô hình Bồ tát nhập thế. Con người lý tưởng không tu ẩn nơi thâm sơn cùng cốc. Con người lý tưởng phải nhập thế, dấn thân vào đời để cứu độ chúng sinh. Đây là sự kết hợp giữa lý tưởng Nho gia 'tu thân tề gia trị quốc bình thiên hạ' với tinh thần Phật giáo. Ngô Thì Nhậm đặt trách nhiệm xã hội lên trên lợi ích cá nhân. Con người phải sống có ích cho đời, phụng sự dân nước. Mẫu hình này phản ánh lý tưởng sống của chính Ngô Thì Nhậm. Ông đã dâng hiến cả cuộc đời cho sự nghiệp chính trị - xã hội thời Tây Sơn. Tư tưởng này có giá trị giáo dục sâu sắc về đạo đức công dân.

Đạo trị nước của Ngô Thì Nhậm chịu ảnh hưởng sâu sắc tư tưởng Đạo giáo. Ông vận dụng nguyên lý 'vô vi nhi trị' vào quản lý nhà nước. Vô vi không có nghĩa là không làm gì mà là không cưỡng bức, áp đặt. Chính sách cai trị phải thuận theo tự nhiên, phù hợp lòng dân. Ngô Thì Nhậm kết hợp thêm triết lý nhân quả của Phật giáo. Ông tin rằng hành động thiện sẽ đem lại kết quả tốt đẹp cho xã hội. Người cai trị phải gieo nhân lành thì dân mới được hưởng thái bình. Tư tưởng này tiến bộ hơn hẳn quan niệm phong kiến cứng nhắc đương thời. Ngô Thì Nhậm đề cao phương pháp quản trị nhân văn, lấy dân làm gốc.

Tư tưởng xã hội đại đồng của Ngô Thì Nhậm thể hiện ước mơ tiến bộ. Ông chủ trương xã hội công bằng, mọi người đều bình đẳng. Tư tưởng 'chúng sinh bình đẳng' xuất phát từ Phật giáo được ông vận dụng sáng tạo. Ngô Thì Nhậm phản đối phân biệt đẳng cấp khắc nghiệt trong xã hội phong kiến. Ông kêu gọi 'khuyến người làm thiện', xây dựng xã hội đạo đức. Mọi người đều có khả năng hoàn thiện bản thân và đóng góp cho xã hội. Đây là tư tưởng tiến bộ vượt thời đại của nhà tư tưởng Việt Nam. Tư tưởng đại đồng của Ngô Thì Nhậm có điểm tương đồng với lý tưởng cộng đồng nhân loại. Giá trị này vẫn còn nguyên ý nghĩa trong bối cảnh xã hội hiện đại.

Tính tổng hợp sáng tạo là đặc điểm nổi bật nhất trong tư tưởng Ngô Thì Nhậm. Ông tiếp thu tinh hoa Nho giáo nhưng không giáo điều kinh viện. Ông vận dụng Phật học nhưng không xa rời thực tế đời sống. Ông tham khảo Đạo giáo nhưng không mê tín dị đoan. Tất cả được tổng hợp thành hệ thống tư tưởng phục vụ thực tiễn. Tư tưởng chính trị của Ngô Thì Nhậm gắn liền với hoạt động xây dựng nhà nước thời Quang Trung. Ông viết nhiều tấu sớ, biểu văn thể hiện quan điểm quản trị quốc gia. Mỗi tư tưởng đều có cơ sở lý luận vững chắc và ứng dụng thực tiễn rõ ràng. Đây là mô hình tư tưởng chính trị học có giá trị tham khảo cho nghiên cứu hiện đại.

Giá trị lớn nhất trong tư tưởng Ngô Thì Nhậm là tinh thần dân chủ tiến bộ. Ông đề cao vai trò nhân dân, ủng hộ chính quyền vì dân. Tư tưởng chính danh và thời thế thể hiện nhận thức biện chứng sâu sắc. Ông ủng hộ Quang Trung Nguyễn Huệ vì sự nghiệp thống nhất dân tộc. Tư tưởng xây dựng nhà nước của Ngô Thì Nhậm có tầm nhìn chiến lược. Hạn chế là tư tưởng vẫn mang tính giai cấp phong kiến. Ngô Thì Nhậm không vượt qua được khuôn khổ Nho giáo truyền thống. Một số quan điểm còn mang tính duy tâm, thần bí. Tuy nhiên, hạn chế này là tất yếu của lịch sử và không làm giảm giá trị tư tưởng của ông. Ngô Thì Nhậm vẫn là nhà tư tưởng Việt Nam tiêu biểu thế kỷ XVIII.

Tư tưởng Ngô Thì Nhậm cung cấp bài học quý về xây dựng nhà nước vì nhân dân. Quan niệm chính danh đòi hỏi chính quyền phải hợp pháp dựa trên ý dân. Nguyên tắc 'vô vi nhi trị' gợi ý phương pháp quản lý nhà nước linh hoạt. Không nên cưỡng bức áp đặt mà phải thuận theo lòng dân, phù hợp thực tiễn. Tư tưởng trung quân ái quốc của Ngô Thì Nhậm đặt lợi ích quốc gia lên trên hết. Người phục vụ nhà nước phải trung với dân nước, không phải trung với cá nhân lãnh đạo. Bài học này có ý nghĩa lớn cho công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Nghiên cứu tư tưởng Ngô Thì Nhậm góp phần kế thừa tinh hoa chính trị học dân tộc.

Luận án tiến sĩ về tư tưởng Ngô Thì Nhậm có giá trị học thuật lớn. Nghiên cứu bổ sung kho tàng triết học chính trị Việt Nam truyền thống. Tư tưởng Ngô Thì Nhậm là cầu nối giữa Nho giáo cổ điển và tư tưởng cận hiện đại. Luận án cung cấp phương pháp luận tiếp cận tư tưởng từ góc nhìn duy vật lịch sử. Đây là công trình tham khảo quan trọng cho nghiên cứu chính trị học Việt Nam. Giá trị thực tiễn là bài học về hội nhập văn hóa trong thời đại toàn cầu hóa. Ngô Thì Nhậm đã tổng hợp thành công nhiều nguồn tư tưởng khác nhau. Mô hình này gợi ý phương pháp tiếp cận đa chiều trong nghiên cứu khoa học xã hội. Tư tưởng Ngô Thì Nhậm xứng đáng được nghiên cứu sâu rộng hơn nữa trong giới học thuật.