Luận án Tiến sĩ Triết học: Tư tưởng chính trị xã hội Ngô Thì Nhậm - Trần Thị Thúy Ngọc

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ---------------------------- Trần Thị Thúy Ngọc TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA NGÔ THÌ NHẬM LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC HÀ NỘI - 2018 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ---------------------------- Trần Thị Thúy Ngọc TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA NGÔ THÌ NHẬM Chuyên ngành: CNDVBC & CNDVLS Mã số: 62 22 80 05 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Người hướng dẫn khoa học: GS. NGUYỄN TÀI THƯ XÁC NHẬN NCS ĐÃ CHỈNH SỬA THEO QUYẾT NGHỊ CỦA HỘI ĐỒNG ĐÁNH GIÁ LUẬN ÁN Người hướng dẫn khoa học Chủ tịch hội đồng đánh giá Luận án Tiến sĩ GS. Nguyễn Tài Thư GS. Phạm Văn Đức HÀ NỘI - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.

Tên luận án không trùng với bất cứ công trình nghiên cứu nào đã được công bố. Các số liệu, tài liệu tham khảo trong luận án đều trung thực và có trích nguồn rõ ràng. Hà Nội, ngày tháng năm 2018 Tác giả luận án Trần Thị Thúy Ngọc MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN MỞ ĐẦU. Lý do lựa chọn đề tài.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. ối tượng và ph m vi nghiên cứu của luận án. Cơ sở lý luận và Phương pháp nghiên cứu của luận án. Những đóng góp mới của luận án.

Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án. Kết cấu của luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. Các công trình nghiên cứu về bối cảnh và tiền đề ra đời tư tưởng chính trị - xã hội của Ngô Thì Nhậm.

Các công trình nghiên cứu về cuộc đời và tư tưởng của Ngô Thì Nhậm. Các công trình nghiên cứu về đặc điểm, giá trị và h n chế trong tư tưởng chính trị - xã hội của Ngô Thì Nhậm. Những vấn đề đặt ra cho luận án tiếp tục nghiên cứu. NHỮNG ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ CHO SỰ RA ĐỜI TƢ TƢỞNG CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA NGÔ THÌ NHẬM.

iều kiện kinh tế, chính trị, xã hội. Điều kiện chính trị. Điều kiện kinh tế. Điều kiện xã hội.

Điều kiện văn hóa tư tưởng. Tiền đề lý luận cho sự ra đời tư tưởng chính trị - xã hội của Ngô Thì Nhậm. Những yếu tố dân chủ trong tư tưởng Nho giáo Khổng Mạnh. Tư tưởng nhập thế của Phật giáo thời Trần.

Yếu tố dân chủ trong truyền thống xã hội Việt Nam. Những nhân tố chủ quan của Ngô Thì Nhậm. NHỮNG NỘI DUNG CHÍNH TRONG TƢ TƢỞNG CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA NGÔ THÌ NHẬM. Những nội dung tư tưởng chính trị - xã hội của Ngô Thì Nhậm mang tính Nho giáo.

Quan hệ vua tôi theo sách Thánh hiền. Tư tưởng Chính danh và đại nhất thống. Tư tưởng Thời thế. Tư tưởng Trung g n v i quốc gia độc ập t cường.

Những nội dung tư tưởng chính trị xã hội của Ngô Thì Nhậm mang tính hội nhập Tam giáo. Mẫu hình con người ý tưởng - Bồ tát nhập thế cứu độ chúng sinh. Đạo trị nư c - Vô vi nhi trị và triết ý Nhân quả. Tư tưởng xã hội đại đồng - Chúng sinh bình đẳng, Khuyến người àm thiện.

MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM, GIÁ TRỊ VÀ HẠN CHẾ TRONG TƢ TƢỞNG CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA NGÔ THÌ NHẬM. ặc điểm tư tưởng chính trị - xã hội của Ngô Thì Nhậm. Giá trị và h n chế trong tư tưởng chính trị - xã hội của Ngô Thì Nhậm. Giá trị tư tưởng chính trị - xã hội của Ngô Thì Nhậm.

Hạn chế trong tư tưởng chính trị - xã hội của Ngô Thì Nhậm. Ý nghĩa hiện thời của tư tưởng chính trị - xã hội của Ngô Thì Nhậm. 156 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 158 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

Lý do lựa chọn đề tài Tư tưởng chính trị - xã hội là một bộ phận quan trọng trong tư tưởng triết học Việt Nam. Thế kỉ XVIII ở Việt Nam là thế kỉ của những biến động lớn lao về chính trị - xã hội trong chế độ phong kiến Việt Nam, và từ đó t o nên những xáo trộn, bất ổn trong đời sống tư tưởng. ây là một giai đo n lịch sử đầy phức t p, bản thân việc đánh giá về giai đo n lịch sử này cũng không hề dễ dàng. Các nghiên cứu về lịch sử xã hội thế kỷ XVIII vẫn được tiếp tục và có nhiều công trình mới được công bố, cho thấy, giai đo n này có rất nhiều vấn đề vẫn cần tiếp tục làm sáng tỏ và vẫn rất thu hút sự nghiên cứu.

Nghiên cứu tư tưởng chính trị - xã hội từ cách tiếp cận triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử về một hiện tượng phức t p và đầy mâu thuẫn - Ngô Thì Nhậm - nhân vật đứng vào vị trí trung tâm trong những biến cố lớn của lịch sử xã hội thế kỉ XVIII, l i vừa là một con người mà tư tưởng biểu hiện khá tập trung cho đời sống tư tưởng của thế kỉ này - sẽ góp phần làm sáng tỏ những vấn đề của tư tưởng chính trị - xã hội Việt Nam thế kỉ XVIII mà Ngô Thì Nhậm là một đ i diện. Nói theo ngôn ngữ ngày nay, Ngô Thì Nhậm là một nhân vật lịch sử gây nhiều tranh luận, một người có “vấn đề”. Gây tranh luận chẳng những do tài học của ông (bao gồm cả thi phú, biên khảo địa phương chí, Nho học, Phật học), do cuộc đời ho t động chính trị quá nhiều thăng trầm của ông, mà còn do những điều ông nói và ông làm đặt nhiều người trước những nghi vấn khó xử. Ngô Thì Nhậm là người không chịu chấp nhận dễ dàng những điều nhiều người chấp nhận, không đi theo lối mòn.

Ngô Thì Nhậm bị thời thế đưa đẩy để phải quyết định những bước sinh tử ảnh hưởng đến nhiều người, nhưng ngược l i, ông có đủ bản lĩnh để khắc phục tình thế và lái lịch sử đi theo con đường mình cho là đúng. Chính do sự phức t p trong việc nhìn nhận, đánh giá về ông, tìm hiểu tư tưởng chính trị - xã hội của Ngô Thì Nhậm bằng quan điểm và phương pháp duy vật biện chứng về lịch sử sẽ góp phần cho việc đánh giá, nhìn nhận Ngô Thì Nhậm một cách khách quan, khoa học. 3 Cuối thế kỷ XVIII, i Việt đầy biến động. Cuộc nổi dậy của anh em Tây Sơn không những chấm dứt vương quyền chúa Nguyễn ở Nam Hà mà còn diệt luôn chúa Trịnh ở Bắc Hà, đưa đến sự sụp đổ của nhà Lê, triều đình chính thống của i Việt trong gần 400 năm.

Tuy nhiên, Tây Sơn cũng không giữ được lâu và chỉ chưa đầy 20 năm thì chính họ cũng bị tiêu diệt. Sự thay đổi nhiều thế lực, nhiều vương quyền quá nhanh trong một thời gian ngắn khiến cho sử sách viết về thời kỳ này bao gồm đủ khuynh hướng và góc nhìn, chỗ đứng của sử gia, nếu chỉ nhìn một phía chắc chắn chúng ta sẽ vừa thiếu sót, vừa thiên vị. ể đánh giá được Ngô Thì Nhậm một cách đúng đắn, vừa cần phải thấu đáo về thời đ i ông sống, vừa cần hiểu rõ những lựa chọn lịch sử của ông, mà công việc nghiên cứu tư tưởng, trong đó tư tưởng chính trị - xã hội chiếm vai trò trọng yếu. Phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử sẽ giúp nhận ra bản chất tư tưởng của nhân vật lịch sử có ảnh hưởng quan trọng tới thời kỳ lịch sử đầy phức t p này.

Dựa trên nguyên tắc phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, nghiên cứu này đặt trên giả thuyết nghiên cứu tư tưởng chính trị - xã hội của Ngô Thì Nhậm là hiện tượng phức t p, đa chiều, nó thể hiện sự phản ánh trung thực và nhằm giải quyết những vấn đề phức t p của tồn t i xã hội đương thời. Những quan niệm chính trị - xã hội của Ngô Thì Nhậm đã đáp ứng được các tiêu chí ở mức độ tư tưởng trong ý thức xã hội Việt Nam thế kỷ XVIII. Việc nghiên cứu tư tưởng chính trị - xã hội của Ngô Thì Nhậm không chỉ góp phần làm rõ những nội dung tư tưởng chính trị - xã hội của Việt Nam trong thế kỷ XVIII, mà còn qua việc đánh giá đặc điểm, giá trị và h n chế trong tư tưởng chính trị - xã hội của Ngô Thì Nhậm, góp phần chỉ ra sự quá trình vận động, phát triển trong tư duy chính trị - xã hội Việt Nam trong lịch sử. ây là lý do để tác giả Luận án thực hiện nghiên cứu đề tài Tư tưởng chính trị - xã hội của Ngô Thì Nhậm.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Mục đích: Hệ thống hoá các nội dung chính trong tư tưởng chính trị - xã hội của Ngô Thì Nhậm và bước đầu đánh giá tư tưởng chính trị - xã hội của ông. Nhiệm vụ: ể thực hiện mục đích trên, đề tài cần chỉ ra - iều kiện kinh tế xã hội văn hoá cho sự ra đời tư tưởng chính trị xã hội của Ngô Thì Nhậm - Phân tích các nội dung chính trong tư tưởng - chính trị xã hội của Ngô Thì Nhậm mang tính chất Nho giáo, và mang tính chất hội nhập Tam giáo nhằm giải quyết những vấn đề chính trị - xã hội, tư tưởng mà lịch sử đặt ra ở thế kỷ XVIII. - Bước đầu chỉ ra những đặc điểm, đưa ra đánh giá về giá trị và h n chế trong tư tưởng chính trị - xã hội của Ngô Thì Nhậm. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án ối tượng nghiên cứu: Những nội dung cơ bản trong tư tưởng chính trị - xã hội của Ngô Thì Nhậm Ph m vi nghiên cứu: ề tài sẽ tập trung đi sâu nghiên cứu các tác phẩm của Ngô Thì Nhậm trong Ngô Thì Nhậm toàn tập (Viện Hán Nôm dịch), Ngô Thì Nhậm tác phẩm (Mai Quốc Liên chủ biên) (do một số tác phẩm của Ngô Thì Nhậm t i đây không được xuất hiện trong Ngô Thì Nhậm toàn tập), Tác phẩm Hán văn Xuân Thu quản kiến (xuất bản t i ài Loan), phần dịch Việt văn của Ngô Thì Nhậm toàn tập chưa đủ bao quát các tư tưởng của Ngô Thì Nhậm trong Xuân Thu quản kiến.