Luận án tiến sĩ văn hóa tiêu dùng của thanh niên thành phố hồ chí minh hiện nay

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN OANH KIỀU VĂN HÓA TIÊU DÙNG CỦA THANH NIÊN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC HÀ NỘI- 2024 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN OANH KIỀU VĂN HÓA TIÊU DÙNG CỦA THANH NIÊN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH HIỆN NAY Ngành: Văn hóa học Mã số: 9 22 90 40 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. PHẠM QUỲNH PHƯƠNG HÀ NỘI- 2024 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan: - Luận án này là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nghiên cứu của ai khác. - Luận án đã được thực hiện một cách nghiêm túc, cầu thị và bảo đảm các nguyên tắc đạo đức trong việc trích dẫn tài liệu.

Tác giả luận án MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Xu hướng nghiên cứu về thanh niên và nhu cầu của thanh niên.

Những xu hướng nghiên cứu về văn hóa tiêu dùng và văn hóa tiêu dùng của thanh niên. Các khái niệm và cơ sở lý luận của luận án. Cơ sở lý thuyết của luận án. 40 Tiểu kết chương 1.

46 Chương 2: BỐI CẢNH TIÊU DÙNG Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH. Bối cảnh địa-sinh thái, lịch sử và văn hoá của TP. Đặc điểm địa-sinh thái. Đặc điểm lịch sử - văn hoá .2 Đời sống kinh tế xã hội thành phố Hồ Chí Minh thời kỳ Đổi Mới.

Hoạt động tiêu dùng ở phố Hồ Chí Minh. 62 Tiểu kết chương 2. 68 Chương 3: THỰC HÀNH TIÊU DÙNG CỦA THANH NIÊN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH. Thực hành tiêu dùng của thanh niên trong lĩnh vực thời trang.

Tính thực tiễn trong mua sắm thời trang. Tính chủ thể trong văn hoá tiêu dùng thời trang. Thực hành tiêu dùng của thanh niên trong lĩnh vực giải trí. Thời gian và phương thức giải trí của thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh .2 Tiêu dùng cho giải trí để trải nghiệm.

Tiêu dùng giải trí để kết giao và hòa nhập với đời sống đô thị .4 Tiêu dùng giải trí để định vị bản thân. 115 Tiểu kết chương 3. 123 Chương 4: VĂN HÓA TIÊU DÙNG CỦA THANH NIÊN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - NHỮNG BÀN LUẬN. Xu hướng trong văn hóa tiêu dùng của thanh niên thành phố Hồ Chí Minh.1 Tiêu dùng thông minh.

Tiêu dùng xanh, bền vững. Tiêu dùng phô trương. “Vốn văn hóa” trong lựa chọn tiêu dùng của thanh niên thành phố Hồ Chí Minh. Văn hóa tiêu dùng của thanh niên thành phố Hồ Chí Minh trong các tương tác của những động năng đương đại.

Toàn cầu hóa và giao lưu văn hóa. Kinh tế thị trường và những giá trị mới. Vai trò của truyền thông với văn hóa tiêu dùng của thanh niên thành phố Hồ Chí Minh. 155 Tiểu kết chương 4.

163 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. 168 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 170 PHỤ LỤC MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Sau gần bốn thập niên thực hiện chính sách Đổi mới và mở cửa giao lưu với quốc tế, xã hội Việt Nam đã và đang chứng kiến những thay đổi to lớn.

Đời sống của người dân vật chất ngày càng được nâng cao, đời sống tinh thần ngày càng phong phú, đa dạng. Những biểu hiện đa dạng và sinh động của cuộc sống hiện nay cho thấy Việt Nam đang trở thành một xã hội năng động, hiện đại và phát triển. Với vị thế là trung tâm kinh tế - văn hóa và khoa học quan trọng của vùng Đông Nam bộ, là địa phương năng động và phát triển nhất của cả nước, thể hiện sâu sắc quá trình công nghiệp hóa và hội nhập quốc tế trên tất cả các lĩnh vực, thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM) đang ngày càng có những chuyển biến lớn trên nhiều mặt đời sống. Các hoạt động sống ở thành phố này luôn diễn ra với tốc độ nhanh, sôi động và vô cùng phong phú.

Sự phát triển của TP.HCM thể hiện ở nhiều phương diện, nhưng nổi bật nhất, sinh động nhất là qua hoạt động tiêu dùng. Các thực hành tiêu dùng ở đô thị này luôn phong phú, đa dạng, cho thấy đời sống kinh tế của người dân ngày càng nâng cao và những điều kiện cho tiêu dùng ngày càng phát triển. Tiêu dùng không chỉ nhằm đáp ứng các nhu cầu thiết yếu về vật chất, mà còn hướng đến việc tìm kiếm cách thức đáp ứng các nhu cầu tinh thần, văn hóa, giải trí [21]. Ở góc độ kinh tế, tiêu dùng được xem là động lực cho sản xuất, thúc đẩy quá trình tăng trưởng kinh tế của các quốc gia, của nền kinh tế toàn cầu.

Quá trình đổi mới, thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế đã tạo nên cả sự tăng trưởng của nền kinh tế, dẫn đến sự phong phú trong việc thỏa mãn các nhu cầu vật chất, tinh thần của người dân. Mặt khác, từ góc độ xã hội, sự phát triển mạnh mẽ của nhu cầu tiêu dùng gắn với xã hội tiêu dùng cũng còn được xem xét ở nhiều mặt, như mặt trái của “xã hội tiêu dùng” là “lối sống thực dụng”, “chủ nghĩa cá nhân”, “tính vị kỷ” hay lối sống chạy theo vật chất, hưởng thụ, tiêu dùng lãng phí… Từ góc nhìn văn hoá, những biểu hiện của hoạt động tiêu dùng, hành vi tiêu dùng mà chúng ta có thể quan sát được trong cuộc sống hàng ngày lại hàm chứa những lớp biểu đạt ý nghĩa gắn với giá trị, chuẩn mực sống của các cá nhân, các nhóm xã hội, cũng như thể hiện những chiều kích kinh tế xã hội của bối cảnh đương đại. Sự hình 1 thành văn hoá tiêu dùng trong xã hội hiện đại gắn chặt chẽ với từng bối cảnh mà nó nảy sinh và những điều kiện mà nó được nuôi dưỡng. Bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập ngày càng sâu rộng, cùng với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và xây dựng kinh tế thị trường của Việt Nam nói chung, TP.HCM nói riêng đã có tác động, ảnh hưởng sâu sắc đến thực hành tiêu dùng của người dân ở thành phố này, đặc biệt là thanh niên – những người trẻ tuổi có nhu cầu tiêu dùng cao.

Văn hoá tiêu dùng, thường được hiểu như các thực hành tiêu dùng và những khía cạnh văn hoá gắn với chúng, thể hiện “những giá trị văn hóa và tập quán cơ bản của xã hội, những quan điểm, những mong muốn và những đặc điểm mà được nhận biết hoặc được xem là có xu hướng liên quan tới tiêu dùng” [156, tr.37], biểu hiện “mức sống, phong cách sống, nếp sống, lối sống của cá nhân, nhóm xã hội, gia đình, toàn bộ xã hội” [47, tr. Một trong những chủ thể tiêu dùng quan trọng là tầng lớp thanh niên – những người được tiếp nhận những giá trị mới của xã hội thời kỳ đổi mới. So với thanh niên thời kỳ trước Đổi mới, những người trẻ trong xã hội Việt Nam đương đại ngày nay có nhiều thuận lợi hơn về điều kiện vật chất cũng như có nhiều cơ hội để thỏa mãn nhu cầu tinh thần, để phát triển và mưu cầu hạnh phúc, cũng như phải đối mặt với nhiều khó khăn thách thức của thời đại mới. Thanh niên là đối tượng có đặc thù tâm lý phức tạp, dễ bắt nhịp với cái mới, dễ dao động, nhạy cảm, nhiệt tình và ưa hoạt động, vì thế thường chịu nhiều tác động của bối cảnh xã hội.

Họ là những người trẻ tuổi, vẫn luôn loay hoay tìm hiểu về thế giới bên ngoài, khám phá những bí ẩn tâm lý bên trong mỗi người và muốn khẳng định mình, hoàn thiện bản thân. Họ có thể sử dụng Internet hay các phương tiện truyền thông xã hội như những công cụ để khẳng định bản sắc của mình [13], [39], hay hâm mộ thần tượng như một phương thức để nhận biết bản thân [38]. Vì thế, có thể thấy những biểu hiện trong đời sống, lối sống của thanh niên Việt Nam hiện nay, nhất là thanh niên sống ở những thành phố lớn, những phương thức mặc, ăn, đi lại, học tập, vui chơi, tham gia các hoạt động xã hội, nhu cầu giải trí vô cùng sinh động, đa dạng và phong phú [15] đều cho thấy các khía cạnh đời sống khác nhau của giới trẻ. Tuy nhiên, đánh giá về thanh niên và lối sống của thanh niên hiện nay, ngoài xã 2 hội cũng như trong các nghiên cứu khoa học, vẫn còn những ý kiến khác biệt, thậm chí trái chiều [132].

Mặt khác, những nghiên cứu và đánh giá nêu trên, nhất là về những hoạt động tiêu dùng của thanh niên nói chung, thanh niên TP.HCM nói riêng, dù có những ý kiến khác biệt, nhưng chưa nhiều nghiên cứu xuất phát từ tính chủ thể của thanh niên. Lý giải việc họ mua gì, dùng gì, tại sao họ lại mua sắm, tiêu dùng như thế còn khá ít, thiếu “tiếng nói người trong cuộc”. Là những người trẻ tuổi, hoạt động tiêu dùng của thanh niên cũng phản ánh việc họ tìm hiểu thế giới bên ngoài và khám phá thế giới bên trong của chính mình để hình thành nhân cách. Xã hội hiện đại và phát triển giúp giới trẻ có thêm nhiều cơ hội để trải nghiệm và hoàn thiện bản thân.

Nghiên cứu về thực hành tiêu dùng của thanh niên tại một thành phố có hoạt động tiêu dùng sôi nổi như TP.HCM dưới góc nhìn nghiên cứu văn hóa, sẽ không chỉ góp thêm một nghiên cứu trường hợp về văn hoá tiêu dùng của xã hội Việt Nam thời kỳ kinh tế thị trường, mà còn góp phần khám phá một số khía cạnh về giá trị và lối sống của tầng lớp thanh niên – tầng lớp đóng vai trò định hình cho sự phát triển của xã hội Việt Nam những thập niên tới. Lựa chọn đề tài “Văn hóa tiêu dùng của thanh niên thành phố Hồ Chí Minh hiện nay”, nghiên cứu sinh mong muốn góp phần cả về nghiên cứu và thực tiễn cho những vấn đề nêu trên trong bối cảnh Việt Nam đương đại. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án Do “văn hoá tiêu dùng” là một Mục đích nghiên cứu của đề tài luận án, nhằm khám phá các thực hành tiêu dùng của thanh niên ở TP.