Luận án Tiến sĩ: Bổ sung Hoà âm Thế kỷ XX vào chương trình giảng dạy tại HVANQGVN

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HOÁ THỂ THAO VÀ DU LỊCH HỌC VIỆN ÂM NHẠC QUỐC GIA VIỆT NAM ------------------------- NGUYỄN THỊ LOAN BỔ SUNG MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM HÒA ÂM THẾ KỶ XX VÀO CHƯƠNG TRÌNH GIẢNG DẠY TẠI HỌC VIỆN ÂM NHẠC QUỐC GIA VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ ÂM NHẠC HỌC HÀ NỘI - 2019 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HOÁ THỂ THAO VÀ DU LỊCH HỌC VIỆN ÂM NHẠC QUỐC GIA VIỆT NAM ------------------------- NGUYỄN THỊ LOAN BỔ SUNG MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM HÒA ÂM THẾ KỶ XX VÀO CHƯƠNG TRÌNH GIẢNG DẠY TẠI HỌC VIỆN ÂM NHẠC QUỐC GIA VIỆT NAM CHUYÊN NGÀNH: ÂM NHẠC HỌC MÃ SỐ: 62 21 02 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ ÂM NHẠC HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. Phạm Tú Hương HÀ NỘI - 2019 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chưa từng được bảo vệ ở bất kỳ học vị nào, các thông tin trích dẫn trong luận án này đều được chỉ rõ nguồn gốc. Hà Nội, ngày 12 tháng 03 năm 2019 Tác giả luận án Nguyễn Thị Loan ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii DANH MỤC KÝ HIỆU VÀ CÁC CHỮ VIẾT TẮT.iii MỘT SỐ THUẬT NGỮ SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN.iv MỞ ĐẦU.

CƠ SỞ LÝ LUẬN - TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ THỰC TRẠNG DẠY HOÀ ÂM Ở HỌC VIỆN ÂM NHẠC QUỐC GIA VIỆT NAM.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu về hoà âm thế kỷ XX.1 Sách và các công trình nghiên cứu ở nước ngoài.2 Tình hình nghiên cứu ở trong nước.3 Thực trạng dạy hoà âm ở HVANQGVN.1 Môn hoà âm trong quá trình phát triển từ Trường Âm nhạc Việt Nam đến HVANQGVN ngày nay.2 Chương trình và giáo trình.3 Phương pháp giảng dạy và phương pháp kiểm tra - đánh giá.4 Đánh giá kết quả giảng dạy. 37 Tiểu kết chương 1. KHÁI QUÁT VỀ HOÀ ÂM THẾ KỶ XX VÀ VIỆC GIẢNG DẠY HOÀ ÂM THẾ KỶ XX Ở MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI.1 Khái quát về hoà âm thế kỷ XX.1 Một số dạng điệu thức thường gặp trong hoà âm thế kỷ XX.2 Một số dạng cấu trúc hợp âm - chồng âm thường gặp trong hoà âm thế kỷ XX.3 Một số thủ pháp hoà âm thường gặp trong âm nhạc thế kỷ XX.2 Khảo sát việc dạy hoà âm thế kỷ XX ở một số cơ sở đào tạo âm nhạc trên thế giới.1 Một số nhạc viện ở Mỹ.2 Một số nhạc viện ở Châu Âu và Châu Á.92 Tiểu kết chương 2. THỬ NGHIỆM GIẢNG DẠY HOÀ ÂM THẾ KỶ XX CHO SINH VIÊN ĐẠI HỌC TẠI HỌC VIỆN ÂM NHẠC QUỐC GIA VIỆT NAM.

Dự kiến bổ sung một số kiến thức hoà âm thế kỷ XX vào chương trình giảng dạy môn hoà âm trình độ đại học tại HVANQGVN.1 Tiêu chí lựa chọn nội dung kiến thức để đưa vào chương trình.2 Thời lượng và nội dung chương trình bổ sung.3 Nội dung chương trình chi tiết.4 Giáo trình. Phương pháp giảng dạy và phương pháp kiểm tra đánh giá.1 Phương pháp giảng dạy.2 Phương pháp kiểm tra đánh giá.4 Thực nghiệm sư phạm.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm.2 Đối tượng thực nghiệm và tổ chức thực nghiệm.3 Kết quả thực nghiệm. 140 Tiểu kết chương 3. 143 MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ.

146 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 152 iii DANH MỤC KÝ HIỆU VÀ CÁC CHỮ VIẾT TẮT GS: Giáo sư TS: Tiến sĩ HVANQGVN: Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam NCS: Nghiên cứu sinh NSND: Nghệ sĩ nhân dân NSƯT: Nghệ sĩ ưu tú NS: Nghệ sĩ Nxb: Nhà xuất bản LSC: Lý Sáng Chỉ PL: Phụ lục PGS: Phó Giáo Sư Tr: Trang GV: Giảng viên SV: Sinh viên đvht: Đơn vị học trình Q: Quãng T: Trưởng t: Thứ Đ: Đúng Ký hiệu +: Dùng để chỉ các quãng tăng, hợp âm tăng Ký hiệu - : Dùng để chỉ các quãng giảm, hợp âm giảm iv MỘT SỐ THUẬT NGỮ SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN Atonal: “Theo từ điển The New Grove Dictionary of Music and musicians 16, thì thuật ngữ atonal được sử dụng trong ba ý nghĩa sau: thứ nhất để chỉ một loại âm nhạc không có điệu tính; thứ hai dùng để chỉ một loại âm nhạc không phải là loại có điệu tính mà cũng không phải là serie và thứ ba dùng để chỉ một loại âm nhạc, chính xác là đứng sau loại âm nhạc có điệu tính và trước âm nhạc 12 âm của Alban Berg, Anton Webern và Arnold Schönberg. Aleatorik musik: Thuật ngữ tiếng Đức và tiếng Anh gọi là Aleatoric music, để chỉ một nguyên tắc sáng tác âm nhạc mang tính ngẫu nhiên, thịnh hành vào những năm 50 - 60 của thế kỷ XX. Charles Ives là một trong những nhà soạn nhạc đầu tiên có ý thức sử dụng các kỹ thuật sáng tác này.

Clusters: Thuật ngữ tiếng Anh được hiểu là cụm, đám, bó, đàn, bầy, còn trong âm nhạc Tone clusters được hiểu là chồng âm dưới dạng chùm nốt chồng lên nhau sắp xếp theo chiều dọc, khi đàn có thể dùng lòng bàn tay hoặc thậm chí cả cánh tay tác động lên hàng phím. Tham khảo Hợp âm chồng quãng hai của nhà soạn nhạc người Mỹ Henry Cowell (1897-1965). Elektronische Musik: Thuật ngữ tiếng Đức để chỉ sáng tác âm nhạc điện tử thịnh hành vào những năm 60-70 của thế kỷ XX, được nhạc sĩ người Đức K.Stockhausen (1928-2007) sử dụng phổ biến trong sáng tác của mình. Hexatonic scale: Thuật ngữ tiếng Anh, hay còn được gọi là six-note scale hoặc six-tone scale.

Được hiểu như sau: Hex nghĩa là sáu và tonic là âm, nốt hoặc âm thanh, đề cập đến thang sáu âm khác nhau trong một quãng tám. Chia làm hai loại thang sáu âm trưởng (The Major Hexatonic Scale) C D E G A B và thang sáu âm thứ (The Minor Hexatonic Scale) C D Eb G A Bb. Leading note chords: Thuật ngữ tiếng Anh, đề cập đến những hợp âm được xây dựng trên bậc VII là âm dẫn của điệu thức nên có tên gọi là hợp âm dẫn. Chia làm hai loại hợp âm bảy dẫn thứ B D F A được dùng trong điệu trưởng v tự nhiên và hợp âm bảy dẫn giảm B D F Ab dùng trong giọng trưởng và thứ hoà thanh.

Microtonal: Thuật ngữ tiếng Anh, đề cập đến âm nhạc có cao độ nốt nhạc được chia nhỏ hơn nửa cung (1cung = 9 comma), tức là sử dụng các quãng 1/4 cung, 3/4 cung v.v… được dùng nhiều trong âm nhạc thế kỷ XX. Phải kể đến tên tuổi của một số nhà soạn nhạc phương Tây nổi tiếng đã vận dụng kỹ thuật sáng tác này vào trong âm nhạc của họ như Charles Ives, Harry Patch, Henry Cowell, John Cage, Benjamin Johnston, Henk Badings, Karlheinz Stockhausen và Krzysztof Penderecki. Pentatonic scale: Thuật ngữ tiếng Anh, được hiểu như sau: Penta nghĩa là năm và tonic là âm, nốt hoặc âm thanh, đề cập đến thang năm âm khác nhau trong một quãng tám. Chia làm hai loại thang năm âm trưởng (The Major Pentatonic Scale) C D E G A C và thang năm âm thứ (The Minor Pentatonic Scale) C D Eb G A C.

Được dùng nhiều trong âm nhạc thế kỷ XX, điển hình là trong các sáng tác của Claude Debussy và Maurice Ravel. Serialitaet: Thuật ngữ tiếng Đức, tiếng Anh là Serial, để chỉ phương pháp sáng tác âm nhạc theo chuỗi 12 âm. Kỹ thuật này rất hay gặp trong các tác phẩm của Arnold Schönberg, Anton Webern v.v… Tăng: Thuật ngữ tiếng Anh là augmented, dùng để chỉ các quãng tăng, hợp âm tăng. Ví dụ quãng ba trưởng được tăng lên nửa cung gọi là quãng ba tăng hoặc quãng năm đúng tăng lên nửa cung gọi là quãng năm tăng.

Hợp âm tăng được cấu tạo bởi hai quãng ba trưởng hợp thành. Giảm: Thuật ngữ tiếng Anh là diminished, dùng để chỉ các quãng giảm hoặc hợp âm giảm. Ví dụ quãng sáu thứ giảm đi nửa cung gọi là quãng sáu giảm hoặc quãng bốn đúng giảm đi nửa cung gọi là quãng bốn giảm. Hợp âm ba giảm được cấu tạo bởi hai quãng ba thứ hợp thành.

Thực nghiệm: Thuật ngữ tiếng Anh là Experiment, theo từ điển Wiktionary, phương pháp thực nghiệm được hiểu là một phương pháp khoa học dựa trên vi quan sát, phân loại, nêu giả thuyết và kiểm nghiệm giả thuyết bằng thí nghiệm. Thử nghiệm: Thuật ngữ tiếng Anh cũng là Experiment, theo từ điển Wiktionary, thử nghiệm được hiểu là sự làm thử một cái gì đó để tìm xem có hiệu quả hay không hoặc muốn tìm kiếm một kết quả nào đó. Thể nghiệm: Thuật ngữ tiếng Anh là Experimental, theo từ điển Wiktionary, thể nghiệm được hiểu là sự thể nghiệm của bản thân, qua kinh nghiệm, qua thực tiễn mà xét thấy điều gì đó là đúng hay không đúng, cần thể nghiệm thêm một thời gian mới có thể kết luận. Experimental: Thuộc dạng tính từ, theo từ điển English Oxford Living Dictionaire, được hiểu theo nghĩa thứ nhất là một phát minh hoặc sản phẩm mới dựa trên những ý tưởng hoặc kỹ thuật chưa được thử nghiệm và chưa được thiết lập hoặc hoàn thiện.

Nghĩa thứ hai được hiểu là nghệ thuật hoặc một kỹ thuật nghệ thuật liên quan đến một phong cách hoàn toàn mới và sáng tạo. Ví dụ: Âm nhạc thử nghiệm. (of a new invention or product) based on untested ideas or techniques and not yet established or finalized. (of art or an artistic technique) involving a radically new and innovative style.

‘experimental music’ Experiment: Thuộc loại danh từ, theo từ điển English Oxford Living Dictionaire, được hiểu theo nghĩa thứ nhất đây là một qui trình khoa học, được thực hiện để khám phá, kiểm tra giả thuyết hoặc chứng minh một thực tế đã biết. Hiểu theo nghĩa thứ hai là một quá trình hành động dự kiến thông qua mà không chắc chắn về kết quả. A scientific procedure undertaken to make a discovery, test a hypothesis, or demonstrate a known fact. A course of action tentatively adopted without being sure of the outcome.) BẢNG KÝ HIỆU NỐT NHẠC 1 1 Bảng giải thích ký hiệu nốt nhạc được tập hợp từ hai bộ từ điển Thuật ngữ Âm nhạc bằng tiếng Anh - Đức - Việt và tiếng Ý - Pháp - Việt của nhóm tác giả Nguyễn Bách – Tiến Lộc – Hạnh Thy, do Nhà xuất bản âm nhạc in năm 2000.

vii Tiếng Việt Tiếng Anh Tiếng Đức Tiếng Ý Tiếng Pháp Ký hiệu viii 1. Đô C C Do Do/Ut C Đô thăng C sharp Cis Do diesis Do dièse C# Đô giáng C flat Ces Do bemolle Do bémol Cb Đô thăng kép C double sharp Cisis Do doppio diesis Do double dièse Cx Đô giáng kép C double flat Ceses Do doppio bemolle Do double bémol Cbb 2.Rê D D Re Ré D Rê thăng D sharp Dis Re diesis Ré dièse D# Rê giáng D flat Des Re bemolle Ré bémol Db Rê thăng kép D double sharp Disis Re doppio diesis Ré double dièse Dx Rê giáng kép D double flat Deses Re doppio bemolle Ré double bémol Dbb 3.