Luận án tiến sĩ: Giọng nữ cao Soprano trong Opera Việt Nam - Nguyễn Khánh Trang

BỘ VĂN HÓA THỂ THAO VÀ DU LỊCH BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN ÂM NHẠC QUỐC GIA VIỆT NAM NGUYỄN KHÁNH TRANG GIỌNG NỮ CAO (SOPRANO) TRONG OPERA VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ ÂM NHẠC HỌC HÀ NỘI, NĂM 2021 BỘ VĂN HÓA THỂ THAO VÀ DU LỊCH BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN ÂM NHẠC QUỐC GIA VIỆT NAM NGUYỄN KHÁNH TRANG GIỌNG NỮ CAO (SOPRANO) TRONG OPERA VIỆT NAM CHUYÊN NGÀNH ÂM NHẠC HỌC MÃ SỐ: 62 21 02 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ ÂM NHẠC HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS. LÊ ANH TUẤN HÀ NỘI, NĂM 2021 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án Giọng nữ cao (Soprano) trong Opera Việt Nam là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chưa từng công bố trong bất cứ công trình nào, của ai. Các thông tin trích dẫn trong luận án này đều được ghi rõ nguồn gốc. Hà Nội, ngày tháng năm 2021 Tác giả luận án NGUYỄN KHÁNH TRANG ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN . ii MỞ ĐẦU . Lý do chọn đề tài . Lịch sử nghiên cứu . Mục đích nghiên cứu . Đối tượng nghiên cứu . Phạm vi nghiên cứu . Phương pháp nghiên cứu . Những đóng góp của luận án . Bố cục của luận án. 13 CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN . Giọng nữ cao (soprano) . Tóm tắt tiến trình phát triển và các đặc điểm của giọng nữ cao [25], [32] . Tóm tắt tiến trình phát triển giọng nữ cao . Âm vực giọng nữ cao . Các loại giọng nữ cao . So sánh đặc điểm giọng nữ cao Việt Nam và giọng nữ cao thế giới . Các nghệ sĩ giọng nữ cao Việt Nam . Hát tiếng Việt với kỹ thuật bel canto . Kỹ thuật bel canto . Áp dụng kỹ thuật bel canto trong hát tiếng Việt . Khái quát về sự hình thành và phát triển opera Việt Nam . Giai đoạn tiền đề cho đến trước năm 1959 (tóm tắt từ các tài liệu số [44], [46], [48]) . Opera Việt Nam giai đoạn 1959 - 1975 . Opera Việt Nam giai đoạn sau 1975 . 44 CHƯƠNG 2 ĐẶC ĐIỂM GIỌNG NỮ CAO TRONG OPERA VIỆT NAM .Vị trí và tính cách nhân vật giọng nữ cao trong opera Việt Nam .Vị trí giọng nữ cao trong opera Việt Nam .Khắc họa tính cách nhân vật giọng nữ cao bằng âm nhạc .Giọng nữ cao trong các tiết mục opera Việt Nam .Đặc điểm âm nhạc của các tiết mục đơn ca viết cho giọng nữ cao .Đặc điểm âm nhạc của các tiết mục hợp ca có giọng nữ cao .Giọng nữ cao trong mối quan hệ với dàn nhạc .Kỹ thuật đồng âm .Các kiểu phối hợp khác giữa dàn nhạc và giọng nữ cao . 88 CHƯƠNG 3 KỸ THUẬT GIỌNG NỮ CAO TRONG OPERA VIỆT NAM . Thể hiện kỹ thuật bel canto trong các tiết mục giọng nữ cao . Hát với sắc thái to nhỏ (hát từ nhỏ tới to và từ to tới nhỏ) . Vấn đề phát âm tiếng Việt .Một số vấn đề kỹ thuật phát âm tiếng Việt .Lời ca trong các tiết mục giọng nữ cao .Tầm cữ của các tiết mục giọng nữ cao . Thể hiện yếu tố âm nhạc dân tộc trong các tiết mục giọng nữ cao .Chất liệu âm nhạc dân tộc .Kỹ thuật thanh nhạc thể hiện chất liệu âm nhạc dân tộc . Giải pháp về đào tạo và biểu diễn giọng nữ cao trong opera Việt Nam .Về tài liệu .Về đào tạo.Về luyện tập và biểu diễn. 135 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ . 137 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ. 141 TÀI LIỆU THAM KHẢO . 149 iv DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT btgy : Bài tập gợi ý CHDC : Cộng hòa dân chủ ĐH : Đại học GS : Giáo sư QGVN : Quốc gia Việt Nam NGƯT : Nhà giáo ưu tú NS : Nhạc sĩ NSND : Nghệ sĩ nhân dân NSƯT : Nghệ sĩ ưu tú NXB : Nhà xuất bản PGS : Phó giáo sư pl : Phụ lục TNXP : Thanh niên xung phong TP. HCM : Thành phố Hồ Chí Minh TS : Tiến sĩ XHCN : Xã hội chủ nghĩa vd : Ví dụ VH và TT : Văn hóa và Thông tin VH, TT và DL : Văn hóa, Thể thao và Du lịch v DANH MỤC CÁC HÌNH VÀ BẢNG BIỂU Bảng 1.1: So sánh những điểm khác nhau giữa giọng nữ cao trên thế giới và giọng nữ cao Việt Nam .1: Quá trình phát triển của opera Việt Nam . Bảng tổng kết: so sánh tỷ lệ các tiết mục giọng nữ cao tham gia trong các vở opera Việt Nam . Tiết mục đơn ca cho các loại giọng hát . Tiết mục hợp ca . Tiết mục song ca – tam ca . Lý do chọn đề tài Sự hình thành và phát triển của thanh nhạc Việt Nam và nghệ thuật opera Việt Nam chỉ bắt đầu từ nửa sau thế kỷ XX. Trải qua hơn nửa thế kỷ, nghệ thuật opera Việt Nam đã đạt được một số thành tựu nhất định. Hàng chục vở kịch âm nhạc được hình thành, nhiều vở opera Việt Nam được khai sinh, được dàn dựng và biểu diễn bên cạnh sự dàn dựng những vở opera nổi tiếng thế giới. Đội ngũ nghệ sĩ được hình thành, đó là những người đã dành cả cuộc đời và sự nghiệp cho nghệ thuật biểu diễn opera, cho đào tạo thanh nhạc chuyên nghiệp. Tuy nhiên, theo nhà sư phạm thanh nhạc Nguyễn Trung Kiên: “. Nếu nhìn nhận một cách khách quan, chúng ta vẫn chưa thực sự có một nền nghệ thuật opera chuyên nghiệp mang tính bền vững, ổn định. Cần phải có sự đầu tư, quan tâm nhiều hơn nữa nhất là trong lĩnh vực sáng tác.” 1 Một vài vở opera Việt Nam chỉ mới được khôi phục, dàn dựng trên sân khấu trong vài năm gần đây 2. Việc khai thác các tiết mục thanh nhạc trong các vở opera Việt Nam đối với biểu diễn còn quá ít ỏi, cho thấy sự quan tâm chưa đúng mức đến thể loại này. Ở phương diện đào tạo, chương trình giảng dạy ít sử dụng các tiết mục trong opera Việt Nam, tài liệu về opera Việt Nam hầu như không phổ biến. Trong các cuộc thi học kỳ, thi tốt nghiệp, các giải thưởng chuyên nghiệp về thanh nhạc hay các chương trình biểu diễn âm nhạc kinh viện, việc sử dụng các tiết mục thanh nhạc trong opera Việt Nam thật hiếm hoi, đơn lẻ. Tuy số lượng tác phẩm opera Việt Nam chưa nhiều, 8 vở (theo cách nhận diện, gọi tên của các tác giả, nhà chuyên môn), nhưng các tiết mục đơn ca, song ca, tam ca. cho các loại giọng trong các vở opera Việt Nam vẫn có đủ chất lượng chuyên môn để được sử dụng độc lập trong biểu diễn, giảng 1 Trích phỏng vấn tại Nhạc viện TP. HCM tháng 5/2015. 2 Năm 2016, NS Đỗ Hồng Quân phối khí và dàn dựng lại vở Cô Sao của NS Đỗ Nhuận và năm 2019, ông cũng dàn dựng lại vở Người tạc tượng của NS Đỗ Nhuận (NS Đỗ Nhuận là thân sinh của NS Đỗ Hồng Quân). Đây luôn là những tiết mục ghi dấu ấn của vở diễn về nội dung, vai diễn, kỹ thuật hát, từ đó tạo nên dấu ấn cho người nghệ sĩ biểu diễn, đặc biệt là những tiết mục viết cho giọng nữ cao, loại giọng luôn chiếm ưu thế và thường giữ vai nữ chính trong vở diễn. Mặt khác, nguồn vốn các tiết mục viết cho các loại giọng có thể sử dụng thành tiết mục trong biểu diễn và giảng dạy vẫn chưa có sự đầu tư nghiên cứu, hệ thống, giới thiệu về những đặc trưng nghệ thuật, về kỹ thuật thể hiện với đặc thù của giọng hát, về kỹ thuật xử lý tác phẩm… Đặc biệt là các tiết mục viết cho giọng nữ cao trong opera Việt Nam. Những yêu cầu về kỹ thuật thể hiện giọng hát với mối quan hệ cấu trúc - hệ thống (như sự kết nối với các thành phần khác như nội dung vở diễn, dàn nhạc giao hưởng, mối liên hệ với các vai diễn khác, giọng hát khác.) nhằm nâng cao hiệu quả biểu diễn, đạt yêu cầu của thể loại opera, nhất là với opera Việt Nam là những vấn đề khoa học thực hành biểu diễn của ngành âm nhạc học mà cho đến nay vẫn chưa có nhiều công trình nghiên cứu. Với những lý do nêu trên, chúng tôi chọn đề tài “Giọng nữ cao (soprano) trong opera Việt Nam” để nghiên cứu và thực hiện luận án tiến sĩ (TS) tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam (Học viện Âm nhạc QGVN). Lịch sử nghiên cứu Cho đến nay, nghệ thuật thanh nhạc và opera của thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng đã có những công trình nghiên cứu dưới các góc độ khác nhau. Liên quan đến nội dung nghiên cứu của đề tài, có những tài liệu trong nước và nước ngoài như sau: 2. Tài liệu nước ngoài Những tài liệu nghiên cứu chuyên sâu về giọng nữ cao: - "The structure of singing" [72] của Miller R., Collier Macmillian Publishers - London (1986) là tư liệu chuẩn và cần thiết cho ca sĩ, giảng viên, những nhà nghiên cứu thanh nhạc trong việc hát và dạy hát. Sách tập trung đề 3 cập cơ sở học thuật lẫn các bài tập thực hành thanh nhạc như: kiểm soát hơi thở, tạo khoảng vang, giữ vị trí âm thanh ổn định, mở rộng âm vực. Đây là tài liệu thiết thực khi nghiên cứu giọng hát. Sách mang tính học thuật, sư phạm và thực hành cao. - “Training soprano voice” [74] của Miller R., Oxford University Press (2004) cuốn sách đưa ra tiêu chuẩn cơ bản, nền tảng trong việc huấn luyện các loại giọng nữ cao. Phân chia giọng nữ cao thành 9 loại, và ở mỗi loại giọng đều có những khảo sát thực tế, từ đó đưa ra cách thức xây dựng, luyện tập giọng hát đạt hiệu quả. Sách thiết kế các bài tập kỹ thuật phù hợp cho từng loại giọng: lyric (trữ tình), colorature (màu sắc), dramatic (kịch tính). - “Soprano Voice: A Personal Guide to Acquiring a Superior Singing Technique” [66] của Frisell A., Branden Publising Company, US (2007) là sách hướng dẫn cách huấn luyện giọng nữ cao từ trình độ sơ cấp đến nâng cao, giải thích cơ chế hoạt động các bộ phận phát âm khi hát, nhằm kiểm soát âm vực của giọng, cách phát âm các nguyên âm và những vấn đề khác. - “Technique for the coloratura soprano” [100] của Cathy P. Website (2013) bài viết chỉ rõ vấn đề khi huấn luyện giọng nữ cao màu sắc giống giọng nữ cao trữ tình, hay huấn luyện giọng nữ cao màu sắc giống giọng nữ trung - cao là không có tác dụng, là sai lầm vì giữa các giọng không có cùng vị trí âm thanh, sự thanh thoát khi chuyển giọng.