Luận án tiến sĩ âm nhạc học nghệ thuật hợp xướng trong sự phát triển nền âm nhạc Việt Nam

BỘ VĂN HÓA THỂ THAO VÀ DU LỊCH - BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN ÂM NHẠC QUỐC GIA VIỆT NAM LÊ VINH HƯNG NGHỆ THUẬT HỢP XƯỚNG TRONG SỰ PHÁT TRIỂN NỀN ÂM NHẠC VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ ÂM NHẠC HỌC HÀ NỘI, NĂM 2016 BỘ VĂN HÓA THỂ THAO VÀ DU LỊCH - BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN ÂM NHẠC QUỐC GIA VIỆT NAM LÊ VINH HƯNG NGHỆ THUẬT HỢP XƯỚNG TRONG SỰ PHÁT TRIỂN NỀN ÂM NHẠC VIỆT NAM CHUYÊN NGÀNH: ÂM NHẠC HỌC MÃ SỐ: 62 21 02 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ ÂM NHẠC HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: Người hướng dẫn khoa học 1 Người hướng dẫn khoa học 2 GS. NGUYỄN TRỌNG BẰNG PGS. NGUYỄN PHÚC LINH HÀ NỘI, NĂM 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Hà Nội, ngày 11 tháng 03 năm 2016 Tác giả luận án ký tên Lê Vinh Hưng MỘT SỐ THUẬT NGỮ SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN A Âm hưởng: hiệu quả của âm thanh tác động đối với cảm xúc con người. Âm điệu: cách sắp xếp độ cao khác nhau của chuỗi âm thanh có sự rõ ràng về ý nghĩa. B Bản sắc: tính chất, màu sắc riêng trong nghệ thuật. Bổ khuyết: bù vào chỗ thiếu. C Chất liệu: vật liệu, tư liệu dùng để sáng tạo tác phẩm âm nhạc. Đ Đặc điểm: những nét riêng biệt. Đặc trưng: mang tính tiêu biểu và để phân biệt với những sự vật khác. M Mô phỏng: bắt chước. T Thị hiếu: Xu hướng ham thích một lối, một kiểu nào đó đối với những thứ sử dụng hoặc thưởng thức hàng ngày. Thủ pháp: cách thức thực hiện ý định, mục đích cụ thể nào đó. Tương phản: trái nhau. X Xử lý: Giải quyết đúng đắn trước một việc nào đó. MỤC LỤC Trang Lời cam đoan Mục lục MỞ ĐẦU.1 Chương 1: KHÁI QUÁT VỀ HỢP XƯỚNG VÀ QUÁ TRÌNH DU NHẬP VÀO VIỆT NAM 1. Khái quát về hợp xướng. Sơ lược về lịch sử phát triển nghệ thuật hợp xướng phương Tây. Quá trình du nhập nghệ thuật hợp xướng vào Việt Nam.26 Tiểu kết chương 1.35 Chương 2: SÁNG TÁC VÀ ĐẶC ĐIỂM ÂM NHẠC TRONG CÁC TÁC PHẨM HỢP XƯỚNG VIỆT NAM 2. Sáng tác hợp xướng ở Việt Nam . Đặc điểm âm nhạc trong các tác phẩm hợp xướng Việt Nam .44 Tiểu kết chương 2 .84 Chương 3: NGHỆ THUẬT BIỂU DIỄN HỢP XƯỚNG Ở VIỆT NAM 3. Các hình thức tổ chức biểu diễn hợp xướng ở Việt Nam. Nghệ thuật dàn dựng, biểu diễn tác phẩm hợp xướng Việt Nam.97 Tiểu kết chương 3 .119 Chương 4: ĐÓNG GÓP CỦA NGHỆ THUẬT HỢP XƯỚNG ĐỐI VỚI NỀN ÂM NHẠC VIỆT NAM 4. Đóng góp của nghệ thuật hợp xướng đối với đời sống văn hóa âm nhạc . Đóng góp của nghệ thuật hợp xướng đối với sáng tác và biểu diễn âm nhạc. Đóng góp của nghệ thuật hợp xướng đối với đào tạo âm nhạc . Một số đề xuất phát triển nghệ thuật hợp xướng Việt Nam .141 Tiểu kết chương 4.147 TÀI LIỆU THAM KHẢO .150 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ .155 MỤC LỤC PHỤ LỤC. Lý do chọn đề tài: Nghệ thuật hợp xướng được hình thành từ thời Trung cổ ở nhà thờ Thiên Chúa giáo của một số nước châu Âu và đã trở thành một bộ phận quan trọng trong kho tàng âm nhạc của nhân loại. Là loại hình nghệ thuật được thể hiện bằng giọng hát nhiều bè, bằng các hình thức và thủ pháp âm nhạc phong phú, đa dạng, hợp xướng có thế mạnh nổi trội mà ít thể loại âm nhạc khác sánh kịp trong việc thể hiện những tư tưởng/tình cảm của tập thể và chuyển tải tiếng nói đồng vọng của quần chúng, đặc biệt là trong việc gợi lên những vấn đề lớn lao của xã hội và phản ánh tình cảm cao đẹp của con người với cộng đồng, với dân tộc, với thời đại. Thể loại hợp xướng luôn được các nhạc sĩ coi là một trong những phương tiện âm nhạc hiệu quả để tạo màu sắc âm nhạc cho sân khấu, nhất là trong việc tạo ra kịch tính phát triển đến cao trào để truyền đạt tới khán - thính giả. Trong các thể loại âm nhạc lớn như: missa, requiem, cantata, oratorio, opera, giao hưởng hợp xướng… hợp xướng luôn là thành phần đóng vai trò quan trọng trong việc tạo lập sự liên kết cho một chỉnh thể tác phẩm âm nhạc. Nhiều bản hợp xướng trong các thể loại âm nhạc lớn được ưa thích và xuất hiện thường xuyên trong các buổi hòa nhạc trên thế giới. Nghệ thuật hợp xướng không chỉ hấp dẫn bởi thế mạnh trong việc miêu tả những vấn đề lớn lao của xã hội, mà còn đòi hỏi sự tinh tế, sâu sắc giữa âm nhạc với thơ ca, khả năng về tri thức khoa học âm nhạc của người sáng tạo một cách toàn diện cả về thanh nhạc và khí nhạc. Chính vì vậy, ở các quốc gia có nền âm nhạc hàn lâm kinh điển phát triển thì hợp xướng là một trong những nghệ thuật được chú trọng và luôn được tổ chức biểu diễn thường xuyên. Sự hình thành và phát triển nền âm nhạc mới của Việt Nam, đặc biệt là nghệ thuật hợp xướng Việt Nam, có mối quan hệ trực tiếp với sự du nhập của văn hóa âm nhạc phương Tây (chủ yếu là Pháp) từ đầu thế kỷ XX. Trải qua hơn 80 năm xây dựng và trưởng thành, nền âm nhạc mới của nước ta ngày càng lớn mạnh và phát triển. Dưới sự lãnh đạo của Đảng, sự nghiệp xây dựng "nền văn hóa tiến tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” đã, đang và sẽ cho phép kế thừa và phát huy những nhân tố độc đáo trong nền âm 2 nhạc cổ truyền của ta, kết hợp với việc tiếp thu một cách có chọn lọc tinh hoa âm nhạc thế giới, nhằm góp phần làm cho vốn âm nhạc của ta thêm phong phú. Ngay từ những năm tháng kháng chiến chống đế quốc Mỹ xâm lược, giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, dù hoàn cảnh kinh tế đất nước gặp vô vàn khó khăn, dòng âm nhạc hàn lâm nói chung và nghệ thuật hợp xướng nói riêng vẫn phát triển. Nhiều tác phẩm hợp xướng đã ra đời với nội dung đề tài đa dạng. Nhiều dàn hợp xướng chuyên nghiệp có quy mô lớn, nhỏ đã biểu diễn trên các sân khấu trong và ngoài nước, gây được tiếng vang trong công luận và thu hút sự quan tâm, hưởng ứng của công chúng. Bên cạnh những dàn hợp xướng chuyên nghiệp, những dàn hợp xướng quần chúng cũng hình thành dưới sự giúp đỡ của các nghệ sĩ chuyên nghiệp có năng lực, có tâm huyết. Nghệ thuật hợp xướng đã có đóng góp lớn trong đời sống xã hội, thực sự phát huy khả năng tiềm tàng trong việc giáo dục con người. Trong thời gian gần đây, sự giao lưu văn hóa với các nước, các khu vực khác trên thế giới là một vấn đề mang ý nghĩa thời đại. Âm nhạc Việt Nam và nhất là nghệ thuật hợp xướng cũng mang ý nghĩa thiết thực trong việc quảng bá văn hóa âm nhạc dân tộc với thế giới. Trên thực tế, các lĩnh vực sáng tác và biểu diễn hợp xướng của Việt Nam những năm gần đây đều có những bước khởi sắc mới, đang tiến triển, hội nhập với khu vực và thế giới. Phát triển nghệ thuật hợp xướng, theo đó, là hoàn toàn cần thiết, là vấn đề quan trọng trong sự phát triển chung của nền âm nhạc Việt Nam. Hợp xướng là một thể loại âm nhạc, vừa mang tính hàn lâm, vừa mang tính phổ cập, dễ hiểu, gần gũi công chúng hơn so với những thể loại âm nhạc khác (ví dụ như dàn nhạc giao hưởng), tạo điều kiện cho sự phát triển thị hiếu âm nhạc lành mạnh của công chúng. Việc nâng cao chất lượng giáo dục âm nhạc bằng cách tổ chức rộng rãi hát hợp xướng quần chúng tại các cộng đồng cư dân, trường học, công sở… sẽ tạo điều kiện cho bất cứ ai có lòng say mê cũng có thể trở thành hợp xướng viên, và đây cũng là môi trường để các tài năng âm nhạc phát triển thành nhạc sĩ/ca sĩ chuyên nghiệp. Lịch sử âm nhạc đã chứng minh rằng rất nhiều nghệ sĩ hát nhạc kịch đã được đào tạo từ hợp xướng viên. Tuy vậy, sự nghiệp sáng tác, biểu diễn hợp xướng ở nước ta không phải lúc nào cũng hoàn toàn thuận buồm xuôi gió. Có những thời gian các nhạc sĩ ít viết cho thể loại này, 3 dàn hợp xướng dường như thưa hẳn trên các sân khấu biểu diễn và các phương tiện thông tin đại chúng. Cho nên, việc đánh giá những chặng đường đã qua để rút ra nguyên nhân những kết quả đã đạt được và những vấn đề tồn tại, gây trở ngại cho sự phát triển của nghệ thuật này là việc làm rất đáng được quan tâm. Nhìn tổng thể, nghệ thuật hợp xướng ở Việt Nam hiện nay vẫn chưa thực sự có tiếng nói mạnh mẽ trong hoạt động nghệ thuật âm nhạc nói chung trên cả nước, do đó cần có sự quan tâm một cách cơ bản, đồng bộ, hệ thống để phát triển mạnh mẽ. Việc nghiên cứu lý luận về nghệ thuật hợp xướng trong sự phát triển nền âm nhạc Việt Nam là rất quan trọng và cấp thiết. Xuất phát từ những nhận thức trên, là người có nhiều năm trực tiếp nghiên cứu, dàn dựng, giảng dạy bộ môn Hợp xướng của trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương, tôi chọn hướng nghiên cứu về “Nghệ thuật hợp xướng trong sự phát triển nền âm nhạc Việt Nam” làm đề tài Luận án Tiến sĩ Âm nhạc học. Mục đích và mục tiêu nghiên cứu: Mục đích: Khẳng định những đóng góp của nghệ thuật hợp xướng đối với sự phát triển của nền âm nhạc cách mạng Việt Nam và đưa ra những đề xuất góp phần phát triển loại hình nghệ thuật này trong tương lai. Mục tiêu: Nghiên cứu về nghệ thuật hợp xướng, sơ lược về lịch sử nghệ thuật hợp xướng phương Tây và quá trình du nhập nghệ thuật hợp xướng vào Việt Nam làm cơ sở lý luận và thực tiễn cho luận án. Nghiên cứu nghệ thuật hợp xướng trong sự phát triển nền âm nhạc cách mạng Việt Nam, đánh giá một số vấn đề về sáng tác hợp xướng (nội dung đề tài, đặc điểm âm nhạc) và biểu diễn hợp xướng (các công đoạn dàn dựng,biểu diễn hợp xướng). Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu của đề tài là nghệ thuật hợp xướng, chủ yếu trong lĩnh vực sáng tác, biểu diễn, nhìn dưới góc độ sự phát triển nền âm nhạc cách mạng Việt Nam.