Luận án tiến sĩ Âm nhạc hát văn hầu ở Hà Nội - Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam 2017

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH HỌC VIỆN ÂM NHẠC QUỐC GIA VIỆT NAM -------------------- HỒ THỊ HỒNG DUNG ÂM NHẠC HÁT VĂN HẦU Ở HÀ NỘI LUẬN ÁN TIẾN SĨ ÂM NHẠC HỌC HÀ NỘI, 2017 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH HỌC VIỆN ÂM NHẠC QUỐC GIA VIỆT NAM --------------------- HỒ THỊ HỒNG DUNG ÂM NHẠC HÁT VĂN HẦU Ở HÀ NỘI CHUYÊN NGÀNH: ÂM NHẠC HỌC MÃ SỐ: 62 21 02 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ ÂM NHẠC HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. VŨ NHẬT THĂNG HÀ NỘI, 2017 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chưa từng để bảo vệ ở bất kỳ học vị nào, các thông tin trích dẫn trong luận án này đều được chỉ rõ nguồn gốc. Hà Nội, ngày 3 tháng 5 năm 2017 Tác giả luận án Hồ Thị Hồng Dung ii MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU . 01 CHƢƠNG 1: TÍN NGƢỠNG TỨ PHỦ VÀ NGHI LỄ HẦU BÓNG . Tín ngưỡng Tứ phủ . Các vị thần của tín ngưỡng Tứ phủ . Tín ngưỡng Tứ phủ trong mối quan hệ với các tín ngưỡng, tôn giáo khác của người Việt . Địa điểm thờ cúng của tín ngưỡng Tứ phủ ở Hà Nội . Những người thực hành nghi lễ . Các hình thức Hầu bóng . 24 Tiểu kết Chương 1 . 30 CHƢƠNG 2: HÁT VĂN HẦU - CÁC PHƢƠNG TIỆN THỂ HIỆN . Hệ thống bài bản . Hệ thống làn điệu . Bố cục làn điệu trong các giá đồng . Phương pháp hoà tấu . 84 Tiểu kết Chương 2 . 86 CHƢƠNG 3: HÁT VĂN HẦU - CÁC NHÂN TỐ ÂM NHẠC . Cấu trúc một phần . Cấu trúc hai phần . Cấu trúc ba phần. Thang âm - Điệu thức . Làn điệu hình thành trên một dạng thang âm, điệu thức. Làn điệu hình thành trên những dạng thang âm, điệu thức khác nhau . 141 Tiểu kết Chương 3 . 146 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ . 155 TÀI LIỆU THAM KHẢO . 165 iii MỘT SỐ KHÁI NIỆM, THUẬT NGỮ DÙNG TRONG LUẬN ÁN Tam phủ: Thiên phủ (miền trời), Địa phủ (miền đất), Thoải phủ (miền nước). Tứ phủ: Thiên phủ (miền trời), Địa phủ (miền đất), Thoải phủ (miền nước) và Nhạc phủ (miền rừng núi). Tam toà Thánh Mẫu: Đệ nhất Cửu trùng Thánh Mẫu (Thiên phủ), Đệ nhị Địa tiên Thánh Mẫu (Địa phủ) và Đệ tam Thoải tiên Thánh Mẫu (Thoải phủ). Đồng: người con trai dưới 15 tuổi, còn trong trắng, ngây thơ để thần linh nhập vào. Con người sinh ra phải có gốc, có rễ. Cai đồng thủ mệnh: vị thần cai quản bản mệnh. Con nhang đệ tử: người đã gia nhập tín ngưỡng Tứ phủ sau khi làm nghi lễ Tôn nhang bản mệnh (đội bát nhang). Đồng tân: người mới làm xong lễ Hầu trình đồng. Đồng thuộc: đồng tân sau ba năm kể từ lễ Hầu trình đồng, nay làm lễ Hầu tạ Tứ phủ. Đồng cựu: người có đồng nhiều năm, thành thạo, am hiểu nghi lễ hầu Thánh. Đồng thầy: người có căn làm thầy, có khả năng mở phủ, truyền nghề cho đồng tân. Thủ nhang đồng đền: người trông nom ngôi đền, ngôi điện. Hầu bóng hoặc Lên đồng: nghi lễ chính của tín ngưỡng Tứ phủ. Hầu bóng là ông, bà đồng hầu hạ cái bóng của các vị Thánh. Lên đồng là thần linh ngự trên thân xác của ông, bà đồng. Giá đồng: Những hành động của mỗi vị Thánh từ khi nhập về ngự trên ông (bà) đồng tới lúc kết thúc, thường trải qua các bước như sau: Thánh giáng (giáng đồng), thay khăn áo, dâng hương, bái lạy, khai quang, múa đồng, ngự đồng và Thánh thăng (thăng đồng). Hầu trình đồng hoặc Hầu mở phủ: con nhang đệ tử lần đầu tiên hầu Thánh, trình diện trước thần linh gọi là Hầu trình đồng. Đồng thầy “mở phủ” cho con nhang đệ tử để chính thức trở thành người có đồng thì gọi là Hầu mở phủ. iv Hầu tiễn căn: vấn hầu cho người có căn cao, số nặng mà chưa có điều kiện trình đồng thì phải nhờ đồng thầy “hầu chứng đàn” làm phép di cung bán số, nghĩa là đổi số mệnh của người đó sang một người khác và cung tiến hình nhân về Tứ phủ để thế mạng. Hầu khai điện: khánh thành điện mới. Hầu tứ quý: những vấn hầu vào bốn thời điểm quan trọng trong năm: Thượng nguyên (mùa xuân), Nhập hạ (mùa hè), Tán hạ (mùa thu), Tất niên (mùa đông). Hầu tiệc: vấn hầu vào ngày mất của vị Thánh. Áo bản mệnh: áo màu đỏ của người hầu đồng, chỉ mặc khi hầu giá Tam tòa Thánh Mẫu. Khăn phủ diện: khăn chùm đầu hình vuông, thường màu đỏ. Xe giá hồi cung: xe loan, kiệu phượng rước Thánh về cung. Cung văn: những người đàn hát ca ngợi Thánh. Cung văn trưởng: người đứng đầu đảm đương các công việc từ cúng bái, giấy sớ, hát văn ở mỗi đền. Hát văn: hát những bản văn ca ngợi các vị Thánh mà tín ngưỡng Tứ phủ thờ phụng. Hát văn hầu: hình thức âm nhạc phục vụ cho nghi lễ Hầu bóng. Ở mỗi giá đồng, khi một vị Thánh của Tứ phủ nhập vào ông, bà đồng thì có bản văn chầu phù hợp với vị Thánh đó. Hát văn thờ: hát dâng bản văn sự tích để ca ngợi công đức của vị Thánh mà đền thờ phụng vào ngày Tiệc (ngày quy hóa), hoặc hát bản văn Công đồng để thỉnh mời toàn bộ các vị thần của tín ngưỡng về chứng giám vào những dịp Tứ quý hay trước khi tiến hành nghi lễ Hầu bóng. Hát văn thi được tổ chức vào những dịp lễ lớn của tín ngưỡng để lựa chọn cung văn giỏi. Hát văn thi lấy bản văn sự tích của Hát văn thờ làm bài bản thi. Bán nhất cú: trổ hát hình thành trọn vẹn trên một câu lục hoặc một câu bát (6 hoặc 8). Nhất cú: trổ hát hình thành trên một cặp song thất hoặc một cặp lục bát (7-7 hoặc 6- 8). v Nhất cú bán: trổ hát hình thành trên một cặp song thất rồi mượn thêm một câu lục (7-7-6) hoặc một cặp lục bát rồi mượn thêm một câu thất (6-8-7). Cũng có thể là một cặp lục bát mượn thêm 4 từ cuối câu đầu của trổ sau (6-8-4). Nhị cú: trổ hát hình thành trên cặp song thất và cặp lục bát (7-7-6-8) hoặc cặp lục bát và song thất (6-8-7-7) hay hai cặp song thất (7-7-7-7). Nhị cú bán: trổ hát hình thành trên một cặp song thất và một cặp lục bát rồi mượn thêm câu thất ngôn (7-7-6-8-7) hoặc mượn thêm 4 từ cuối câu đầu của trổ sau (7-7- 6-8-4). Gối hạc: hát trước 4 từ cuối của câu lục rồi mới hát lại cả câu lục. Gối trổ: mượn câu đầu của trổ sau, khi hát sang trổ sau thì trả lại. Hạ tứ tự: mượn 4 từ cuối câu đầu của trổ sau, khi hát sang trổ sau thì hát lại cả câu. Dây bằng: hai dây đàn nguyệt cách nhau quãng 4 đúng. Dây lệch: hai dây đàn nguyệt cách nhau quãng 5 đúng. Dây tố lan: hai dây đàn nguyệt cách nhau quãng 7 thứ. Dây song thanh: hai dây đàn nguyệt cách nhau quãng 8 đúng. Nhịp một: trong chu kỳ 2 phách, có 1 tiếng cảnh. Nhịp đôi: trong chu kỳ 4 phách có 2 tiếng cảnh. Nhịp ba: trong chu kỳ 4 phách có 3 tiếng cảnh. Nhịp dồn phách: mang tính ngẫu hứng, tự do. Nhịp dồn phách đi theo câu đàn, câu hát sao cho người ta ngừng đàn, ngừng hát thì cũng là lúc hết tiếng phách. Làn điệu: một bài đàn-hát tạo ra được tính điển hình, tính khái quát cao có sự thống nhất giữa thơ với nhạc. Trong luận án, cấu trúc dùng để chỉ những đặc điểm về quy mô, sự tổ chức, chức năng của các các phần, trổ, bộ phận, câu trong làn điệu Hát văn hầu. Phần: cấu thành nên làn điệu. Có ba dạng: phần mở, phần thân, phần đóng với các chức năng khác nhau. Trổ hát: bao gồm một số câu nhạc và là một đơn vị có bố cục độc lập. Một trổ hát thường trùng hợp với một khổ thơ. vi Bộ phận: nằm trong trổ hát. Có ba dạng: bộ phận mở, bộ phận thân, bộ phận đóng với các chức năng khác nhau. Câu nhạc: cấu thành nên trổ hát. Tiêu chí để định ra câu nhạc dựa trên sự ngưng nghỉ của nhịp điệu, của đường nét giai điệu và sự ngân nga của hư từ ở vị trí cuối mỗi ý thơ hoặc câu thơ. [56:57] Lưu không: đoạn nhạc do nhạc cụ thể hiện để nối từ trổ hát này sang trổ hát khác. Nhạc dạo: đoạn nhạc do nhạc cụ thể hiện để mở đầu một làn điệu. Nhạc chen: đoạn nhạc ngắn do nhạc cụ thể hiện để nối từ câu hát này sang câu hát khác trong khuôn khổ một trổ hát. Nhạc kết: đoạn nhạc do nhạc cụ thể hiện để kết trổ hát. Thang âm: các âm trong một bản nhạc được sắp xếp theo thứ tự từ thấp lên cao, từ âm chủ tới âm chủ. Thang âm thường được trình bày gắn với điệu thức, do vậy chỉ giới hạn trong phạm vi một quãng tám. Khi viết toàn bộ các âm từ thấp đến cao của một làn điệu thì đó là âm vực. Điệu thức: một tổ chức cao độ gắn với mối quan hệ giữa âm ổn định với âm không ổn định trong giai điệu. Âm ổn định nhất là âm gốc (âm chủ) kết hợp với âm “nửa ổn định” là âm bán gốc (âm át) tạo thành trục điệu thức. Các âm không ổn định luôn vận động xoay quanh trục này và bị hút về âm chủ hoặc âm át. Lý do chọn đề tài Thăng Long - Hà Nội, kinh đô rồng bay, nơi đã từng nuôi dưỡng và ấp ủ những thể loại âm nhạc cổ truyền. Theo dòng chảy thời gian, cùng những biến đổi của đời sống xã hội, những di sản âm nhạc mà người dân Hà Nội được trao truyền từ thế hệ cha ông mình còn lại không nhiều. Vậy mà, Hát văn, một thể loại âm nhạc gắn với tín ngưỡng Tứ phủ vượt qua những thử thách của thời gian, không chỉ tồn tại mà còn phát triển, đón nhận sự yêu thích của người dân Hà Nội. Trong môi trường tín ngưỡng, Hát văn có ba hình thức chính, đó là: Hát văn thờ, Hát văn hầu và Hát văn thi. Hát văn thờ là hát dâng bản văn sự tích để ca ngợi công đức của vị Thánh mà mỗi đền thờ phụng vào ngày Tiệc (ngày quy hóa), hoặc hát bản văn Công đồng để thỉnh mời toàn bộ các vị thần của tín ngưỡng này về chứng giám vào những dịp chính trong năm. Hát văn hầu là hình thức âm nhạc phục vụ cho nghi lễ Hầu bóng.