Luận án tiến sĩ âm nhạc học - Một số giải pháp nâng cao hiệu quả đào tạo thanh nhạc chuyên nghiệp trong giai đoạn mới - Lê Thị Minh Xuân

BỘ VĂN HOÁ, THỂ THAO VÀ DU LỊCH BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN ÂM NHẠC QUỐC GIA VIỆT NAM ------------------ LÊ THỊ MINH XUÂN MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ ĐÀO TẠO THANH NHẠC CHUYÊN NGHIỆP TRONG GIAI ĐOẠN MỚI LUẬN ÁN TIẾN SĨ ÂM NHẠC HỌC HÀ NỘI, 2015 BỘ VĂN HOÁ, THỂ THAO VÀ DU LỊCH BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN ÂM NHẠC QUỐC GIA VIỆT NAM ------------------ LÊ THỊ MINH XUÂN MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ ĐÀO TẠO THANH NHẠC CHUYÊN NGHIỆP TRONG GIAI ĐOẠN MỚI CHUYÊN NGÀNH: ÂM NHẠC HỌC MÃ SỐ: 62 21 02 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ ÂM NHẠC HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS NGUYỄN PHÚC LINH HÀ NỘI, 2015 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chưa từng để bảo vệ ở bất cứ học vị nào, các thông tin trích dẫn trong luận án này đều được chỉ rõ nguồn gốc. Hà Nội, ngày tháng 9 năm 2015 Tác giả luận án Lê Thị Minh Xuân ii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT b Bảng BCH Ban chấp hành CLB Câu lạc bộ CNTT Công nghệ thông tin CT Chương trình ĐCS Đảng Cộng sản ĐH Đại học SĐH Sau đại học GD&ĐT Giáo dục và Đào tạo GS Giáo sư GV Giảng viên GT Giáo trình h Hình HVAN Học viện Âm nhạc HVANQGVN Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam NCKH Nghiên cứu khoa học NCS Nghiên cứu sinh NGND Nhà giáo nhân dân NGƯT Nhà giáo ưu tú NN Nước ngoài NSND Nghệ sĩ nhân dân NSƯT Nghệ sĩ ưu tú NVTPHCM Nhạc viện thành phố Hồ Chí Minh Nxb Nhà xuất bản PGĐ Phó giám đốc PGS Phó giáo sư PL Phụ lục PP Phương pháp PPDH Phương pháp dạy học PPSP Phương pháp sư phạm TC Trung cấp Ths Thạc sĩ TK Thế kỷ TS Tiến sĩ Tr Trang SP Sư phạm SV Sinh viên VD Ví dụ VHNT Văn hóa nghệ thuật VN Việt Nam VHTT Văn hóa thông tin VHTTDL Văn hóa Thể thao - Du lịch iii MỤC LỤC Tr Lời cam đoan. i Danh mục các chữ viết tắt. ii Mục lục.

iii Giải thích một số khái niệm và thuật ngữ được sử dụng trong luận án…. iv Mở đầu…………………………………………………………………………. 1 Chương 1: Sư phạm thanh nhạc châu Âu và sự hình thành các cơ sở đào tạo thanh nhạc hàng đầu ở Việt Nam…………………………………………. Khuynh hướng sư phạm thanh nhạc châu Âu……….

Khái quát về ba cơ sở đào tạo thanh nhạc chuyên nghiệp hàng đầu ở Việt Nam………………………………………………………………………….… 34 Tiểu kết chương 1……………………………………………………………… 42 Chương 2: Thực trạng và yêu cầu đổi mới đào tạo thanh nhạc chuyên 43 nghiệp. Thực trạng đào tạo thanh nhạc chuyên nghiệp……………………………. Nguyên nhân của những hạn chế trong đào tạo thanh nhạc chuyên nghiệp 67 2. Những quan điểm về yêu cầu đổi mới trong đào tạo thanh nhạc chuyên nghiệp…………………………………………………………………………… 70 Tiểu kết chương 2………………………………………………………….

81 Chương 3: Giải pháp đổi mới đào tạo thanh nhạc chuyên nghiệp……………. Chuẩn hóa đội ngũ giảng viên……………………………………………… 83 3. Đổi mới phương pháp dạy học phát huy tính tích cực của sinh viên…. Đa dạng hóa chương trình và giáo trình thanh nhạc chuyên nghiệp……….Thực nghiệm sư phạm ………………………………………………….

140 Tiểu kết chương 3 ……………………………………………………………… 144 Kết luận ………………………………………………. 146 Danh mục các công trình đã công bố liên quan đến đề tài luận án……………. Danh mục tài liệu tham khảo………………………………………………. 150 iv GIẢI THÍCH MỘT SỐ KHÁI NIỆM VÀ THUẬT NGỮ ĐƯỢC SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN 1.

Chuyên nghiệp Đây là danh từ chỉ loại hình nghề nghiệp, chuyên về một lĩnh vực nghề nghiệp nào đó. Chuyên nghiệp còn có nghĩa là làm việc có “tính chuyên nghiệp, chuyên sâu ở mức độ cao. Tính chuyên nghiệp được đánh giá ở các khía cạnh: có kiến thức sâu rộng, có chuyên môn vững vàng và làm việc khoa học, hiệu quả công việc cao. Trong phạm vi của luận án, chúng tôi sử dụng từ chuyên nghiệp theo cả hai nghĩa trên.

Tuy nhiên, ở chương hai và chương 3 của luận án, do không có điều kiện để nghiên cứu tất cả các bậc học nên chuyên nghiệp trong cụm từ “đào tạo thanh nhạc chuyên nghiệp” hay “thanh nhạc chuyên nghiệp” được sử dụng để chỉ đào tạo thanh nhạc bậc đại học tại các học viện âm nhạc và nhạc viện. Mô hình đào tạo Theo Từ điển tiếng Việt, “Mô hình là vật cùng hình dạng, nhưng làm thu nhỏ lại.mô phỏng cấu tạo và hoạt động của một vật khác để trình bày, nghiên cứu” [86;638]. Nội hàm của mô hình đào tạo bao gồm các yếu tố: Hình thức đào tạo (chính quy, liên thông, vừa làm vừa học), phương thức đào tạo (tập trung, không tập trung, từ xa… ), quy mô đào tạo, nội dung CT, GT, đội ngũ GV, SV, cán bộ quản lý, PP dạy học, phương thức kiểm tra đánh giá, cơ sở vật chất.và một số yếu tố khác. Trong luận án này, mô hình được hiểu theo nghĩa này.

Giới hạn nghiên cứu của luận án không nhằm mục đích đi sâu nghiên cứu tất cả các yếu tố trong nội hàm của mô hình đào tạo thanh nhạc mà chỉ nghiên cứu một số yếu tố cốt lõi. Đa dạng hóa mô hình đào tạo là một trong những giải pháp quan trọng nâng cao hiệu quả đào tạo thanh nhạc chuyên nghiệp trong giai đoạn mới. Giải pháp này được đề cập đến ở chương 2 và phân tích sâu ở chương 3, cụ thể ở việc đa dạng hóa mục tiêu, nội dung chương trình và giáo trình thanh nhạc chuyên nghiệp. Phương pháp sư phạm thanh nhạc Sư phạm: Chữ sư có nghĩa là thày.

Trong sư phạm, phạm có nghĩa là khuôn thước, mẫu mực. Yêu cầu về sự mẫu mực khuôn thước này phải được đặt ra trước tiên cho người thày. Có thể hiểu, sư phạm là nói đến người thày với sự mẫu mực trong việc truyền đạt kiến thức cho người học. Sư phạm thanh nhạc có nghĩa là công việc giảng dạy của GV về thanh nhạc Phương pháp sư phạm thanh nhạc là cách thức GV giảng dạy sao cho SV phát triển giọng hát, hiểu và thể hiện được đúng phong cách và thể loại, sáng tạo hình tượng nghệ thuật trong các tác phẩm thanh nhạc.

Khuynh hướng sư phạm thanh nhạc Theo Từ điển tiếng Việt, khuynh hướng là “sự thiên về một phía nào đó trong hoạt động, trong quá trình phát triển” [86;517]. Các khuynh hướng SP thanh nhạc ra đời là để giải quyết các vấn đề của trường phái thanh nhạc tương ứng trong từng thời kỳ phát triển. Khuynh hướng SP thanh nhạc thể hiện rõ nét trong các trường phái thanh nhạc châu Âu TK XVII, XVIII, XIX, XX. Ngày nay, những chuẩn mực trong thanh nhạc chuyên nghiệp và các khuynh hướng SP thanh nhạc của những thế kỷ trước vẫn được gìn giữ và phát huy trong các cơ sở đào tạo thanh nhạc chuyên nghiệp ở trên thế giới và VN.

Bel canto Trong cuốn Thuật ngữ âm nhạc của Nguyễn Bách, bel canto được giải thích là “cách hát đẹp” [3;152]. Các GS thanh nhạc cũng cho rằng, bel canto với nghĩa là hát đẹp, “nó không chỉ là mối tương quan hỗ trợ lẫn nhau giữa phần âm nhạc (giai điệu) với lời ca mà nó còn biểu hiện những phẩm chất kỹ thuật đòi hỏi một sự rèn luyện, học tập đầy đủ, nghiêm túc mới có được” [109;109].NSND Nguyễn Trung Kiên, điều đặc biệt của kỹ thuật thanh nhạc trường phái Bel canto là “san bằng các âm khu, âm vực rộng, âm sắc thanh nhã, âm thanh tròn, hỗn hợp trên điểm tựa, giọng hát đầy đặn và âm vang” [49;158]. vi TS Trương Ngọc Thắng cũng có nhận định: “Trường phái thanh nhạc cổ điển Italia vẫn được coi là Trường phái thanh nhạc Bel canto bởi trong tiếng Ý… là phong cách hát nhẹ nhàng, uyển chuyển với trình độ điêu luyện. Xuất hiện từ thế kỷ 17 ở Italia, phát triển rộng rãi ở trong nước và truyền bá rộng rãi ra nước ngoài…” [109;109].

Như vậy, để luyện tập phong cách hát đẹp, người học phải luyện tập hệ thống các kỹ thuật thanh nhạc của trường phái Bel canto. Trong luận án này, bel canto hay phương pháp bel canto được hiểu theo nghĩa là kỹ thuật thanh nhạc của trường phái Bel canto. Giải pháp nâng cao hiệu quả Theo Từ điển Tiếng Việt, giải pháp là “phương pháp giải quyết vấn đề cụ thể nào đó” [86;387], là hệ thống các cách sử dụng để tiến hành một hoạt động cụ thể. Hiệu quả đào tạo thanh nhạc phụ thuộc chủ yếu vào ba yếu tố năng lực của người dạy, phương pháp dạy và học của GV và SV, chất lượng nội dung chương trình và giáo trình thanh nhạc.

Giải pháp nâng cao hiệu quả đào tạo thanh nhạc là phương pháp, cách thức, chỉ dẫn quá trình thực hiện công việc đào tạo thanh nhạc nhằm đạt hiệu quả cao hơn so với khi chưa tiến hành theo giải pháp đó. Trong luận án này, chúng tôi đi sâu nghiên cứu giải pháp nâng cao hiệu quả đào tạo theo hướng cách tác động làm nâng cao năng lực của người dạy đáp ứng yêu cầu đổi mới và phương pháp đổi mới đào tạo thanh nhạc chuyên nghiệp theo hướng đa dạng hóa mục tiêu, nội dung CT, GT thanh nhạc chuyên nghiệp. Thời kỳ Theo Từ điển tiếng Việt, thời kỳ là “khoảng thời gian được phân chia ra theo một sự việc hay sự kiện nào đó” [86;956]. Trong luận án này, chúng tôi sử dụng “thời kỳ” nhằm xác định quá trình hình thành và phát triển một số khuynh hướng sư phạm thanh nhạc (chủ yếu ở châu Âu).

Các thời kỳ âm nhạc trong luận án này được xác định là: TK XVII, XVIII, XIX, XX. TK XXI còn được gọi là “ngày nay”. Giai đoạn mới Phân chia giai đoạn để xác định quá trình hình thành và phát triển của đào tạo thanh nhạc chuyên nghiệp VN: giai đoạn trước năm 1975, giai đoạn sau 1975 và giai đoạn đất nước bước vào công cuộc đổi mới từ 1986 đến nay (giai đoạn mới). Trong luận án này, giai đoạn mới được nhấn mạnh là giai đoạn giáo dục đào tạo VN bước vào công cuộc đổi mới theo định hướng của Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4//11/2013 Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo.

Và đặc biệt là từ năm 2011, HVANQGVN đã xây dựng và từng bước triển khai thực hiện “ chiến lược phát triển nhân lực văn hóa, thể thao và du lịch đến năm 2020 và tầm nhìn 2030” hướng tới phát triển bền vững và hội nhập thế giới. Lý do chọn đề tài Nghệ thuật thanh nhạc chuyên nghiệp của thế giới ra đời từ thế kỷ (TK) XVI – XVII và du nhập vào Việt Nam (VN) khoảng nửa đầu TK XX. Quá trình du nhập này đã có những ảnh hưởng nhất định tới đời sống văn hóa tinh thần của người VN và lĩnh vực đào tạo thanh nhạc chuyên nghiệp.