Luận án tiến sĩ âm nhạc múa Việt Nam - Bùi Phương Hảo

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH HỌC VIỆN ÂM NHẠC QUỐC GIA VIỆT NAM BÙI PHƯƠNG HẢO NHẠC MÚA VIỆT NAM CHUYÊN NGÀNH : ÂM NHẠC HỌC MÃ SỐ : 62 21 02 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ ÂM NHẠC HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS NGUYỄN BÌNH ĐỊNH Hà Nội - 2024 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu được trình bầy trong luận án là trung thực, khách quan và chưa từng để bảo vệ ở bất kỳ học vị nào, các thông tin trích dẫn trong luận án này đều được chỉ rõ nguồn gốc. Hà Nội, ngày tháng năm 2024 Tác giả luận án Bùi Phương Hảo ii MỤC LỤC MỞ ĐẦU…………………………………………………………………………………………… 1 Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN, TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ KHÁI QUÁT VỀ LỊCH SỬ NHẠC MÚA VIỆT NAM………………………………….1 Các khái niệm, thuật ngữ cơ bản về múa…….2 Các khái niệm, thuật ngữ cơ bản về nhạc múa…………….3 Vai trò của âm nhạc trong tác phẩm múa……….2 Tổng quan tình hình nghiên cứu……………………………….1 Hệ thống các công trình ngiên cứu…………………………….2 Đánh giá tình hình nghiên cứu……….3 Khái quát về quá trình hình thành và phát triển của nhạc múa Việt Nam……….1 Tình hình sáng tác nhạc múa giai đoạn 1945 -1975……………………………… 31 1.2 Tình hình sáng tác nhạc múa sau năm 1975 (1975 – 2015)….………………… 41 Tiểu kết chương 1………………………………………………………………………………… 53 Chương 2: CẤU TRÚC, CHẤT LIỆU VÀ TÍNH CHẤT ÂM NHẠC TRONG CÁC TÁC PHẨM NHẠC MÚA VIỆT NAM…………………………………………….1 Cấu trúc trong các tác phẩm nhạc múa Việt Nam……………………………………….1 Cấu trúc 2 phần……….2 Cấu trúc 3 phần……………….3 Cấu trúc nhiều phần…………………………………….2 Chất liệu âm nhạc trong các tác phẩm nhạc múa Việt Nam…………………………….1 Chất liệu dân ca dân vũ……………………………………………………………….2 Chất liệu âm nhạc sân khấu truyền thống…………………………………………… 78 2.3 Chất liệu ca khúc……………………………………………………………………….3 Tính chất âm nhạc trong các tác phẩm nhạc múa Việt Nam…………………………….1 Tính chất âm nhạc trong múa đơn (solo)….2 Tính chất âm nhạc trong múa đôi (duo)…………………………………………….3 Tính chất âm nhạc trong múa ba (trio)………………………………….4 Tính chất âm nhạc trong múa tập thể (ensemble)…………………………………. 91 Tiểu kết chương 2………………………………………………………………………………… 94 Chương 3: CÁC YẾU TỐ CẤU THÀNH NHẠC MÚA TRONG MỐI QUAN HỆ VỚI KỊCH BẢN VÀ HÌNH TƯỢNG MÚA.1 Xây dựng chủ đề âm nhạc theo nội dung đê tài trong mối quan hệ với kịch bản và hình tượng múa …………………………………………………………………………………………….1 Xây dựng chủ đề âm nhạc về đề tài ca ngợi quê hương đất nước…………………….2 Xây dựng chủ đề âm nhạc về đề tài đấu tranh bảo vệ Tổ quốc……………………….3 Xây dựng chủ đề âm nhạc về đề tài về ước mơ, khát vọng…………………………….4 Xây dựng chủ đề âm nhạc về đề tài người phụ nữ và tình yêu đôi lứa………………………….2 Các thủ pháp phát triển chủ đề trong mối quan hệ với kịch bản và hình tượng múa.1 Thủ pháp nhắc lại nguyên dạng……………………………………………………… 116 3.2 Thủ pháp nhắc lại có thay đổi………………………………………………………… 119 3.3 Các phương thức sử dụng luật nhịp và tiết tấu để phù hợp với kịch bản và hình tượng múa .1 Sử dụng luật nhịp……………………………………………………………………….2 Sử dụng tiết tấu ………………………………………………………………………… 125 3.4 Hòa âm, phối khí ……………………………………………………………………………. 140 Tiểu kết chương 3………………………………………………………………………………… 151 KẾT LUẬN……………………………………………………………………………………….

152 TÀI LIỆU THAM KHẢO………………………………………………………………………. 156 iii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT NMVN Nhạc múa Việt Nam NCS Nghiên cứu sinh NXB Nhà xuất bản PGS Phó giáo sư PL Phụ lục TS Tiến sĩ tr. Trang VD Ví dụ iv GIẢI THÍCH THUẬT NGỮ VÀ KÝ HIỆU DÙNG TRONG LUẬN ÁN Cấu trúc: dùng để chỉ tất cả các nhân tố cấu thành sự vật cùng cách sắp xếp, phương thức tổ chức các nhân tố ấy nhằm đảm bảo về sự vật đó tồn tại và phát triển [68, tr. Cấu trúc âm nhạc: bao gồm toàn bộ các yếu tố cấu thành tác phẩm đó là các phương tiện thể hiện nội dung và trong một số trường hợp nó còn gồm bao hàm cả hình thức.

Các phương tiện thể hiện nội dung gồm: giai điệu, tiết tấu, tiết luật, âm sắc, âm khu, cường độ, cách cấu tạo… Còn các phương tiện thể hiện của hình thức là trình tự chứa đựng các phần, các chủ đề trong tác phẩm [68, tr. Chất liệu: cái dùng làm vật liệu, tư liêu để tạo nên những tác phẩm nghệ thuật là tư liệu để tạo ra sản phẩm [92, tr. Chất liệu âm nhạc: là các tư liệu và yếu tố âm nhạc (quãng, âm hình tiết tấu, âm điệu, nhịp điệu… để tạo nên những tác phẩm âm nhạc. Phương thức: cách thức và phương pháp [92, tr.

Trình diễn: đưa ra diễn trước công chúng. Phương thức trình diễn: là sự lựa chọn cách thức và phương pháp phù hợp được áp dụng để đưa ra biểu diễn trước công chúng (phương thức trình diễn trong múa đơn, phương thức trình diễn trong múa đôi…) Cách viết ký hiệu các âm: Sử dụng các chữ cái theo hệ thống Anh - Mỹ để viết ký hiệu các âm, với quy ước theo cuốn Thuật ngữ chuyên ngành âm nhạc của Nguyễn Bách [6, tr. C, D, E, F, G, A, B = Đô, Rê, Mi, Fa, Son, La, Si Cách viết tên giọng trưởng: Dùng ký hiệu âm chủ (âm I) viết bằng chữ in hoa, kèm theo thuật ngữ chỉ tính chất trưởng (Major). Ví dụ: C major - Đô trưởng, D major - Rê trưởng Cách viết tên giọng thứ: dùng ký hiệu âm chủ (âm I) viết bằng chữ thường kèm theo thuật ngữ chỉ tính chất thứ (minor).

Trong luận án chúng tôi gọi các dạng thang âm điệu thức trong tác phẩm nhạc múa theo những cách gọi của các nhà nghiên cứu như dưới đây: Theo cuốn Thang âm điệu thức trong âm nhạc cổ truyền một số dân tộc miền Nam Việt Nam do Viện Văn hóa Nghệ thuật thành phố Hồ Chí Minh xuất bản năm 1993, tác giả Lư Nhất Vũ đưa ra cách gọi các dạng điệu thức trong dân ca người Việt ở Bắc Bộ được sắp xếp theo thứ tự: Bắc, Nam, Xuân, Oán và những biến thể của các điệu này [PL15, tr. Ngoài ra, còn có một dạng điệu thức 5 âm (tương ứng với điệu Cung của Trung Hoa) xuất hiện nhiều trong dân ca, dân nhạc ở miền Bắc và miền Trung như: Quan họ, Hát Xoan, Chèo… Trong cuốn Âm nhạc Quan họ của Nguyễn Trọng Ánh gọi là điệu thức loại 1, trong luận án này chúng tôi tạm gọi là điệu vi Huỳnh theo (nhà nghiên cứu Hoàng Kiều trong cuốn Thanh điệu tiếng Việt và âm nhạc cổ truyền gọi là cung Huỳnh) [52, tr. Ví dụ: Về điệu thức trong các tác phẩm có sử dụng chất liệu âm nhạc dân gian Tây Nguyên, chúng tôi sẽ sử dụng theo cách gọi của nhà nghiên cứu Nguyễn Thụy Loan trong bài viết Việt Nam một tụ điểm của thế giới ngũ cung phong phú đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Nghệ thuật số 1 (1992). Theo đó các tác giả đã sắp xếp thang âm Tây Nguyên được sắp xếp theo thứ tự 1, 2, 3 như sau: vii BẢNG THỐNG NHẤT TÊN GỌI CÁC NHẠC CỤ PHƯƠNG TÂY TRONG LUẬN ÁN Violoncello Violin Viola Double bass Guitar Harpe Oboe Flute Clarinet Bassoon Double bassoon Tuba Trumpet French horn Campanelli Xylophone Cymbals Piano Organ điện viii DANH MỤC BẢNG Bảng 2.2a: Tổng hợp dạng 1 - cấu trúc nhiều phần trong tác phẩm nhạc múa Việt Nam……………………………………………………………….2b: Tổng hợp dạng 2 - cấu trúc nhiều phần trong tác phẩm nhạc múa Việt Nam……………………………………………………………….3: Tổng kết về chất liệu trong các tác phẩm nhạc múa Việt Nam….4: Xây dựng chủ đề âm nhạc dựa trên nét giai điệu dân ca………… 67 Bảng 2.5: Sử dụng thang năm âm………………………………………….6: Tính chất âm nhạc trong một số phương thức trình diễn múa…… 93 Bảng 3.1: Xây dựng chủ đề âm nhạc về đề tài quê hương đất nước……….2: Tổng hợp cách xây dựng chủ đề âm nhạc về đề tài đấu tranh bảo vệ tổ quốc…………………………………………………………………… 105 Bảng 3.3: Xây dựng chủ đề âm nhạc về đề tài ước mơ, khát vọng………….4: Tổng hợp cách xây dựng chủ đề âm nhạc về đề tài phụ nữ và tình yêu đôi lứa………………………………………………………………….5: Tỷ lệ sử dụng luật nhịp và tiết tấu trong các tác phẩm nhạc múa Việt Nam…………………………………………………………………….6: Khai thác luật nhịp……………………………………………….7: Tiết tấu lấy chất liệu từ nhạc múa dân gian của các dân tộc…….8: Tổng kết tác phẩm nhạc múa Việt Nam sử dụng các chồng quãng 4, quãng 5…………………………………………………………………… 135 Bảng 3.9: So sánh số lượng tác phẩm trong ba nhóm phối khí các nhạc cụ.

Lý do chọn đề tài Ngay từ thuở sơ khai của nghệ thuật múa, nhạc và múa đã luôn luôn gắn liền, song hành cùng nhau. Khi nói đến múa thì không thể tách rời âm nhạc bởi lẽ nhạc múa chính là tiếng nói thứ hai của nghệ thuật múa, nhằm tạo hình tượng cùng với múa. Từ lâu, chúng ta đã thống nhất và khẳng định là âm nhạc giữ vai trò quan trọng trong múa.Nover, nhà biên đạo múa và nhà lý luận múa nổi tiếng của Pháp thế kỉ XVIII đã viết một câu khá súc tích để diễn đạt quan hệ giữa âm nhạc và múa:“Âm nhạc là linh hồn của múa” [72, tr. Nếu âm nhạc có chất lượng tốt sẽ đồng hành cùng với múa để thể hiện nội dung tư tưởng của chủ đề, khắc họa hình tượng, bối cảnh, miêu tả các tình huống, các tâm trạng, tình cảm, phong thái, tính cách… Ở các nước phương Tây, từ thời xa xưa các điệu nhạc múa cũng đã được thực hiện bằng các nhạc cụ như: các loại nhạc cụ hơi (tiêu, sáo, tù và…) các nhạc cụ gảy (đàn lia, đàn harp) và các nhạc cụ gõ.

Trong thời đại phong kiến, âm nhạc và múa giữ vai trò quan trọng đối với các sinh hoạt nghệ thuật, nghi lễ giao tiếp, khánh tiết… của đời sống quý tộc và cung đình. Ngoài ra, âm nhạc và múa không thể thiếu trong các nghi lễ phong tục, vũ hội và các dịp lễ tết… Thế kỷ XVI - XVII ở châu Âu đã xuất hiện những điệu nhạc múa cổ như: Pa-va-na, A-lơ-măng, Cu-răng, Gi-ga… những điệu nhạc múa này hầu hết bắt nguồn từ nền nghệ thuật múa dân gian và thường được gọi là các vũ khúc (Dance Music). Ở Việt Nam, một quốc gia có 54 dân tộc anh em, mỗi dân tộc đều có những điệu múa riêng của mình. Trong mỗi điệu múa lại có những giai điệu âm nhạc khác nhau, đặc trưng cho từng điệu múa.

Tuy nhiên, một sân khấu múa chuyên nghiệp hoàn thiện, trong đó phần âm nhạc là một chủ thể độc lập mà tác 2 phẩm múa cũng chỉ thực sự được khẳng định cùng với sự trưởng thành của ngành múa Việt Nam từ sau những năm 50 năm. Trải qua quá trình hình thành và phát triển những giai điệu đặc trưng đó đã được chắt lọc và gọt giũa trở thành những tác phẩm âm nhạc cho múa hoàn chỉnh. Những tác phẩm nhạc múa đó đòi hỏi những sáng tạo của các nhạc sĩ.