Luận án tiến sĩ âm nhạc học: Ca khúc nghệ thuật Việt Nam - Tạ Hoàng Mai Anh

BỘ VĂN HOÁ, THỂ THAO VÀ DU LỊCH BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN ÂM NHẠC QUỐC GIA VIỆT NAM TẠ HOÀNG MAI ANH CA KHÚC NGHỆ THUẬT VIỆT NAM CHUYÊN NGÀNH: ÂM NHẠC HỌC MÃ SỐ: 62 21 02 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ ÂM NHẠC HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. TS CÙ LỆ DUYÊN HÀ NỘI - 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu đƣợc trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chƣa từng để bảo vệ ở bất kỳ học vị nào, các thông tin trích dẫn trong luận án này đều đƣợc chỉ rõ nguồn gốc. Hà Nội, ngày 2 tháng 2 năm 2020 Tác giả luận án Tạ Hoàng Mai Anh DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT CKNT CKNT CKNTVN CKNTVN NCS Nghiên cứu sinh Nxb Nhà xuất bản PGS Phó Giáo sƣ PL Phụ lục Romance thanh nhạc Romance TN TK Thế kỷ TS Tiến sỹ tr. Trang VD Ví dụ 0 MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ SỰ HÌNH THÀNH THỂ LOẠI CA KHÚC NGHỆ THUẬT VIỆT NAM . Thuật ngữ Ca khúc nghệ thuật Việt Nam . Thuật ngữ ca khúc nghệ thuật trong các tài liệu nghiên cứu . Thuật ngữ Ca khúc nghệ thuật Việt Nam sử dụng trong luận án . Tổng quan vấn đề nghiên cứu . Hệ thống các công trình nghiên cứu . Đánh giá tình hình nghiên cứu . Sự hình thành thể loại Ca khúc nghệ thuật Việt Nam . Các yếu tố ảnh hƣởng sự ra đời Ca khúc nghệ thuật Việt Nam . Sự biến đổi của thể loại ca khúc. 37 Tiểu kết chƣơng 1. 46 CHƢƠNG 2: CA TỪ VÀ CẤU TRÚC . Đặc điểm ca từ. Tính hình tƣợng trong ca từ . Mối quan hệ giữa cấu trúc ca từ và hình thức âm nhạc . Sự ảnh hƣởng thanh âm tiếng Việt đến giai điệu . Phƣơng thức xây dựng cấu trúc tác phẩm . Xây dựng cơ cấu trong tác phẩm . Xây dựng các dạng cấu trúc. 81 Tiểu kết chƣơng 2. 92 CHƢƠNG 3: GIAI ĐIỆU VÀ PHẦN ĐỆM . Hình tƣợng trong giai điệu. Nhịp độ, tiết tấu. Các kỹ thuật thanh nhạc. Chức năng phần đệm . Phần đệm trong việc xây dựng phần phụ . Facture phần đệm . 140 Tiểu kết chƣơng 3. 155 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ. 159 TÀI LIỆU THAM KHẢO . 160 PHỤ LỤC LUẬN ÁN . Lý do chọn đề tài Trong lịch sử âm nhạc nhân loại, thể loại CKNT đƣợc hiểu tƣơng đƣơng với các dạng ca khúc có phần đệm do chính tác giả sáng tác nhƣ Romance thanh nhạc (Romance), Lied hay Mélodie. Dòng ca khúc này đƣợc nhận định ra đời từ châu Âu và đến thời kỳ âm nhạc Lãng mạn, có một bƣớc chuyển mình vĩ đại khi trở thành một thể loại âm nhạc hàn lâm độc lập, sánh ngang cùng các thể loại khí nhạc đƣơng thời, khẳng định vị trí của mình trong nền âm nhạc với ý nghĩa là một thể loại ca khúc có giá trị nghệ thuật cao bắt buộc có phần đệm khí nhạc kèm theo. Tại Việt Nam, nhƣ một trong những kết quả của các cuộc tiếp biến văn hóa, từ giữa TK XX, thuật ngữ CKNT bắt đầu xuất hiện cùng với quá trình hình thành nền âm nhạc chuyên nghiệp. Trong âm nhạc Việt Nam, thuật ngữ CKNT đƣợc hiểu theo nhiều cách khác nhau, có thể là những ca khúc chỉ có phần giai điệu, nhƣng có tính thẩm mỹ và giá trị nghệ thuật cao, hoặc là những ca khúc đƣợc sáng tác kèm theo phần đệm. Trong luận án, tôi lựa chọn nghiên cứu CKNTVN có phần đệm khí nhạc cố định do chính tác giả sáng tác, với mong muốn tập trung chuyên sâu vào những tác phẩm hoàn chỉnh các yếu tố từ giai điệu cho tới các thủ pháp trong phần đệm và hòa âm theo ý đồ sáng tác của ngƣời nhạc sĩ. Đó cũng chính là nội hàm của thuật ngữ Ca khúc nghệ thuật Việt Nam đƣợc dùng trong khuôn khổ luận án này. Các tác phẩm CKNTVN là kết quả của nền âm nhạc chuyên nghiệp, đạt đƣợc những giá trị nghệ thuật hàn lâm nhất định nhƣng vẫn gần gũi, theo sát cuộc sống của con ngƣời. Chính vì vậy, đây là một thể loại có thể trở thành cầu nối giữa công chúng nghe nhạc với thể loại âm nhạc hàn lâm - một dòng nhạc vẫn chƣa thực sự đƣợc phổ biến một cách rộng rãi tại Việt Nam. Đặc biệt ngày nay, khi những trào lƣu âm nhạc du nhập ồ ạt từ nƣớc ngoài, cùng một thực trạng là khả năng phân loại, chọn lọc của giới trẻ đối với những tác phẩm âm nhạc 2 thiếu giá trị, thiếu tính thẩm mỹ còn bị lệch lạc, thì nền âm nhạc đại chúng Việt Nam đang rất cần sự định hƣớng, giáo dục, nghiên cứu, tuyên truyền đúng đắn và tích cực, để giúp những ngƣời nghe nhạc có thể cảm nhận đƣợc những giá trị nghệ thuật chân chính, từ đó xây dựng quan điểm, thị hiếu thẩm mỹ một cách khoa học và tiến bộ. Bên cạnh đó, mặc dù CKNT là một thể loại âm nhạc thuộc dòng nhạc hàn lâm, nhƣng có một thực tế tại Việt Nam, đó là, ngay cả với những ngƣời hoạt động âm nhạc chuyên nghiệp, thể loại này cũng chƣa thực sự đƣợc quan tâm, nghiên cứu một cách tổng thể và có hệ thống. Những CKNT có phần đệm khí nhạc là một thể loại đƣợc du nhập từ âm nhạc phƣơng Tây, bởi vậy, thể loại này có thể là sự kết hợp giữa âm nhạc phƣơng Tây với âm nhạc truyền thống Việt Nam. Sự ảnh hƣởng từ âm nhạc phƣơng Tây có thể biểu hiện qua các hình thức cấu trúc, cách tiến hành giai điệu, qua việc sử dụng các điệu thức trƣởng- thứ, các thủ pháp hòa âm… Trong khi đó, sự kế thừa từ âm nhạc truyền thống Việt Nam có thể đƣợc biểu hiện qua các thang âm điệu thức, biến âm tạo âm hƣởng dân gian… Thực tế thể loại này đã đƣợc hình thành ra sao, có những đặc điểm về ca từ, về âm nhạc nhƣ thế nào, có những đặc trƣng gì? Vấn đề này không chỉ bổ sung dữ liệu cho mảng phê bình, lí luận mà còn có thể trở thành tài liệu cho những ngƣời hoạt động trong lĩnh vực sáng tác tham khảo các kết quả nghiên cứu về kỹ thuật, thủ pháp phát triển âm nhạc và xây dựng tác phẩm. Có thể thấy việc nghiên cứu CKNTVN có một ý nghĩa tích cực về mặt lý luận dƣới góc độ âm nhạc học, đồng thời là một tài liệu hữu ích giúp công chúng nghe nhạc có thể tìm hiểu và tới gần hơn những thể loại âm nhạc hàn lâm. Với các lý do trên, cùng mong muốn hệ thống hóa những lý luận đã tích lũy đƣợc, NCS lựa chọn đề tài nghiên cứu là “Ca khúc nghệ thuật Việt Nam”. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu Đối tƣợng nghiên cứu của luận án là đặc điểm ca từ, cấu trúc, giai điệu và phần đệm trong thể loại CKNTVN. Phạm vi nghiên cứu của luận án giới hạn trong các CKNTVN ở dạng có phần đệm piano do chính tác giả sáng tác. Việc lựa chọn CKNT có phần đệm piano bởi đó là các tác phẩm vừa mang tính chất của một tác phẩm thanh nhạc, vừa chứa đựng yếu tố khí nhạc, không chỉ phản ánh tƣ duy về giai điệu và ca từ mà còn thể hiện ngôn ngữ hòa âm, các thủ pháp âm hình phần đệm piano và sự liên kết chặt chẽ của phần đệm với giai điệu trong việc thể hiện hình tƣợng nghệ thuật, phát triển tác phẩm. Qua đó, ngôn ngữ sáng tác thể hiện rõ nét việc kế thừa âm nhạc truyền thống Việt Nam, đồng thời ảnh hƣởng âm nhạc hàn lâm phƣơng Tây. Bên cạnh đó, các tác phẩm còn phải đảm bảo giá trị thẩm mỹ, phù hợp với văn hóa truyền thống Việt Nam. NCS đã tập hợp và giới hạn phạm vi nghiên cứu luận án trong 136 tác phẩm của 16 nhạc sĩ, bao gồm Nguyễn Đình Phúc, Huy Du, Hoàng Dƣơng, Doãn Nho, Vĩnh Cát, Trần Thế Bảo, Vĩnh Lai, Hoàng Cƣơng, Đào Trọng Minh, Nguyễn Thiếu Hoa, Đặng Hữu Phúc, Trần Thanh Hà, Xuân Thủy, Lê Hồng Lĩnh, Trần Đinh Lăng, Trần Mạnh Hùng, Đặng Tuệ Nguyên. Đây đều là các thành viên thuộc Hội Nhạc sĩ Việt Nam, trong đó nhiều nhạc sĩ đã đạt đƣợc các giải thƣởng của Hội nhạc sĩ và giải thƣởng Nhà nƣớc. Các văn bản, bản nhạc đều đƣợc chính thức phát hành hoặc do các tác giả trực tiếp cung cấp. Danh sách các CKNTVN thuộc phạm vi nghiên cứu đƣợc liệt kê ở PL1 trang 174. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu Mục đích nghiên cứu Mục đích nghiên cứu của luận án là sử dụng hệ thống lý luận Âm nhạc học nhằm làm rõ đặc điểm thể loại CKNTVN, bao gồm các yếu tố ca từ, cấu trúc, giai điệu và phần đệm. 4 Nhiệm vụ nghiên cứu Nghiên cứu tổng quan, các khái niệm liên quan Phân tích đặc điểm ca từ bao gồm chức năng xây dựng hình tƣợng nghệ thuật, mối quan hệ giữa cấu trúc ca từ và hình thức âm nhạc, sự ảnh hƣởng thanh âm tiếng Việt đến giai điệu. Nghiên cứu cách thức triển khai các cơ cấu, cách xây dựng cấu trúc đoạn nhạc dạng phát triển và tƣơng phản trong các CKNTVN. Nghiên cứu và đƣa ra đặc điểm giai điệu và phần đệm trong CKNTVN. Phƣơng pháp nghiên cứu Trong luận án này, trên nền lý thuyết, lý luận Âm nhạc học, NCS sử dụng phƣơng pháp nghiên cứu lý thuyết nhƣ sau: - Phƣơng pháp phân tích: đƣa ra đặc điểm của từng tác phẩm. - Phƣơng pháp thống kê: liệt kê, xác định tần suất, mức độ xuất hiện của các đặc điểm đƣợc phân tích. - Phƣơng pháp tổng hợp, hệ thống: nhằm nghiên cứu lịch sử hình thành và phát triển của thể loại CKNT trong âm nhạc Việt Nam. - Phƣơng pháp so sánh: nhằm làm rõ sự khác biệt trong đặc điểm của các tác giả, đặc điểm của CKNTVN với các thể loại khác. Ngoài ra, NCS còn sử dụng phƣơng pháp chuyên gia trong quá trình xác thực nguồn gốc các phần đệm, tham khảo các quan điểm của giới chuyên môn. Ý nghĩa khoa học của đề tài Bằng việc làm rõ, hệ thống đặc điểm âm nhạc học của các CKNTVN có phần đệm piano do chính tác giả sáng tác trên các khía cạnh cấu trúc tác phẩm, ca từ, đặc điểm âm nhạc… luận án là công trình đầu tiên nghiên cứu một cách chuyên sâu về đặc điểm thể loại này dƣới góc độ Âm nhạc học. - Luận án phân tích, hệ thống các đặc điểm về ca từ, cấu trúc, giai điệu và phần đệm trong tổng thể các CKNTVN.