Luận án tiến sĩ âm nhạc học: Kèn đồng trong hòa tấu thính phòng và giao hưởng TP.HCM

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH NHẠC VIỆN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH ------------------------ HOÀNG NGỌC LONG KÈN ĐỒNG TRONG HÒA TẤU THÍNH PHÒNG VÀ GIAO HƯỞNG TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH LUẬN ÁN TIẾN SĨ ÂM NHẠC HỌC TP. Hồ Chí Minh – Năm 2021 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH NHẠC VIỆN TP. HỒ CHÍ MINH ------------------------ HOÀNG NGỌC LONG KÈN ĐỒNG TRONG HÒA TẤU THÍNH PHÒNG VÀ GIAO HƯỞNG TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH Ngành: Âm nhạc học Mã số ngành: 62 21 02 01 Phản biện độc lập 1: Phản biện độc lập 2: Phản biện 1: Phản biện 2: Phản biện 3: NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS. NGUYỄN MINH CẦM TP. Hồ Chí Minh – Năm 2021 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án Kèn đồng trong hòa tấu thính phòng và giao hưởng tại thành phố Hồ Chí Minh là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nghiên cứu nêu trong luận án là trung thực, không có sự trùng lặp và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Hồ Chí Minh ngày tháng năm 2021 Tác giả luận án Hoàng Ngọc Long MỤC LỤC MỞ ĐẦU . Lý do chọn đề tài . Lịch sử nghiên cứu vấn đề . Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu . Giả thuyết nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu . Giả thuyết nghiên cứu . Phương pháp nghiên cứu . Kết quả đóng góp của luận án . Kết cấu và quy cách trình bày luận án . 12 CHƯƠNG 1: KÈN ĐỒNG VÀ THỂ LOẠI HÒA TẤU THÍNH PHÒNG - GIAO HƯỞNG . Kèn đồng và nguyên lý hoạt động của các nhạc khí kèn đồng . Hòa tấu thính phòng - giao hưởng . Đặc điểm các nhạc khí kèn đồng trong nghệ thuật hòa tấu thính phòng và giao hưởng trên thế giới . Nhạc khí kèn đồng trong hòa tấu thính phòng - giao hưởng TK. Nhạc khí kèn đồng trong hòa tấu thính phòng - giao hưởng TK. Nhạc khí kèn đồng trong hòa tấu thính phòng - giao hưởng TK. Khái quát sự hình thành và phát triển thể loại hòa tấu thính phòng - giao hưởng ở Việt Nam. Thính phòng - giao hưởng trong âm nhạc Việt Nam trước năm 1954 40 1. Thính phòng - giao hưởng trong âm nhạc Việt Nam sau 1954 . Kèn đồng giao hưởng tại TP. Hồ Chí Minh . 50 TIỂU KẾT CHƯƠNG 1. 53 CHƯƠNG 2: KÈN ĐỒNG TRONG BIỂU DIỄN, SÁNG TÁC VÀ ĐÀO TẠO THÍNH PHÒNG - GIAO HƯỞNG TẠI TP. HỒ CHÍ MINH. Nhạc khí kèn đồng với nghệ thuật biểu diễn tại TP. Hồ Chí Minh . Kèn đồng trong các sinh hoạt, biểu diễn âm nhạc không chuyên . Kèn đồng trong biểu diễn âm nhạc chuyên nghiệp . Nhạc khí kèn đồng trong sáng tác của các nhạc sỹ TP. Hồ Chí Minh . Nhạc khí kèn đồng trong hòa tấu thính phòng - giao hưởng của các nhạc sỹ tiêu biểu TP. Hồ Chí Minh . Nhạc khí kèn đồng trong công tác đào tạo tại TP. Hồ Chí Minh . Các cơ sở đào tạo . Chương trình đào tạo . 92 TIỂU KẾT CHƯƠNG 2. 95 CHƯƠNG 3: CÁC GIẢI PHÁP NÂNG CAO KỸ THUẬT BIỂU DIỄN NHẠC KHÍ KÈN ĐỒNG TRONG HÒA TẤU THÍNH PHÒNG - GIAO HƯỞNG TẠI TP. HỒ CHÍ MINH . Trong đào tạo . Giáo trình giảng dạy . Phương pháp giảng dạy . Vận dụng các kỹ thuật mở rộng của kèn đồng trên thế giới . Các kỹ thuật xử lý phím, âm . Các kỹ thuật xử lý lưỡi, búp . 139 TIỂU KẾT CHƯƠNG 3. 147 TÀI LIỆU THAM KHẢO . 152 BẢNG CHỮ VIẾT TẮT STT CHỮ VIẾT TẮT CHỮ VIẾT ĐẦY ĐỦ 01 HVANQGVN Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam 02 HVAN Huế Học viện Âm nhạc Huế 03 NVTP.HCM Nhạc viện Thành phố Hồ Chí Minh 04 ĐHVHNTQĐ Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội 05 NHGHNVK Nhà hát Giao hưởng - Nhạc, Vũ kịch 06 NXB Nhà xuất bản 07 PGS Phó giáo sư 08 TS Tiến sĩ 09 ThS Thạc sĩ 10 NSND Nghệ sĩ nhân dân 11 NGƯT Nghệ sĩ ưu tú 12 HSSV Học sinh sinh viên 13 PL Phụ lục 14 TP. Hồ Chí Minh Thành phố Hồ Chí Minh 15 TK.XX) Thế kỷ (Thế kỷ XX) 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Đất nước ta đang trong thời kỳ hội nhập quốc tế sâu rộng về tất cả các mặt kinh tế, văn hóa; tiếp thu những tiến bộ khoa học kỹ thuật và tinh hoa văn hóa thế giới. Trong lĩnh vực âm nhạc, bên cạnh những giá trị của văn hóa âm nhạc truyền thống luôn được chú trọng bảo tồn và phát huy, thì âm nhạc cổ điển (giao hưởng - thính phòng) cũng đã đạt được những thành tựu đáng khích lệ, ngày càng thể hiện vai trò của mình trong đời sống tinh thần của một bộ phận người dân trong xã hội. Trên bước đường phát triển của âm nhạc thính phòng - giao hưởng ở Việt Nam, các nhạc khí kèn đồng đã giữ vai trò hết sức quan trọng. Vì vậy, việc nâng cao kỹ năng diễn tấu, khả năng cảm nhận, biểu hiện cảm xúc của mỗi nhạc công kèn đồng sẽ quyết định đến chất lượng nghệ thuật của cả dàn nhạc. Hiện nay, chương trình đào tạo tại các cơ sở đào tạo âm nhạc chuyên nghiệp ở nước ta thường có xu hướng nghiêng về các kỹ năng dành cho độc tấu; các kỹ năng hòa tấu dàn nhạc ít được quan tâm. Vào những năm 90 TK.XX về mặt âm nhạc, nước ta đã diễn ra nhiều dự án hợp tác biểu diễn các chương trình âm nhạc giao hưởng với sự tham gia của các nhạc trưởng nổi tiếng thế giới như Fukumura, Meter Colin, Oliver, v. Trong các chương trình hợp tác biểu diễn, các nhà chỉ huy đã chỉ ra một trong những hạn chế của các nghệ sỹ, nhạc công dàn nhạc giao hưởng của chúng ta là kỹ năng hòa tấu dàn nhạc trong đó có các nhạc công kèn đồng. Như vậy, kỹ thuật diễn tấu, tư duy âm nhạc của mỗi nhạc công chưa phải là sự đảm bảo trọn vẹn đối với việc thể hiện âm nhạc hòa tấu thính phòng - giao hưởng. Thực tế trong biểu diễn hòa tấu thính phòng - giao hưởng đặt ra cho các nhạc công, nghệ sỹ và các cơ sở đào tạo những vấn đề tồn đọng, đòi hỏi phải có sự thay đổi từ trong nhận thức đến hành động cụ thể, thiết thực, để có thể đề ra những giải pháp khắc phục những hạn chế đó một cách bài bản ngay từ trong quá trình rèn luyện của mỗi cá nhân, cũng như trong nội dung, chương trình giảng dạy của các cơ sở đào tạo. Âm nhạc thính phòng - giao hưởng trên thế giới đã có một chặng đường 2 dài hình thành, phát triển và biến đổi phù hợp với nhu cầu thẩm mỹ của công chúng. Trong âm nhạc hòa tấu thính phòng - giao hưởng, các nhạc cụ kèn đồng có vai trò đặc biệt, là một bộ phận không thể thiếu của dàn nhạc giao hưởng. Một tác phẩm hòa tấu âm nhạc không thể đạt được hiệu quả cao về chất lượng nếu một trong các nhạc công kèn đồng không đảm bảo được vai trò của mình về mặt xử lý kỹ thuật cũng như trong thể hiện âm nhạc. Trong giai đoạn hiện nay, trào lưu âm nhạc đương đại đang đóng vai trò chủ đạo trong âm nhạc thế giới. Trong âm nhạc đương đại tại các nước có nền âm nhạc tiên tiến, các nhạc sỹ thường có khuynh hướng sáng tác các tác phẩm thiên về xử lý tiết tấu và màu sắc âm thanh mà các đặc điểm này được tạo nên bởi chính các nghệ sỹ - nhạc công. Họ cũng chính là người sáng tạo thứ hai sau nhà soạn nhạc. Âm nhạc hòa tấu thính phòng - giao hưởng của TP. Hồ Chí Minh trong những năm qua đạt nhiều thành tựu trong đó không thể phủ nhận vai trò của kèn đồng. Tuy nhiên, để nâng cao hơn nữa kỹ thuật hòa tấu thính phòng - giao hưởng của kèn đồng, cần thiết phải có các giải pháp hoàn thiện một số vấn đề như âm chuẩn, tiết tấu, kỹ thuật solo, kỹ năng nghe, nhìn, v. cũng như bổ sung các kỹ thuật mới cho kèn đồng. Hòa tấu thính phòng - giao hưởng nói chung, hòa tấu thính phòng các nhạc khí kèn đồng nói riêng còn liên quan tới đội ngũ nhạc sỹ, những người sáng tạo nên tác phẩm. Để có thể xây dựng nền âm nhạc Việt Nam hiện đại, mang đậm bản sắc dân tộc đòi hỏi bản thân từng nghệ sỹ - nhạc công; từng nhạc sỹ sáng tác cũng như mỗi cơ sở đào tạo cần nhìn lại những mặt mạnh, yếu của mình, không ngừng tiếp cận với những tư duy, kỹ thuật biểu diễn, sáng tác mới trên thế giới, nhằm đáp ứng được nhu cầu, xu thế phát triển của âm nhạc thời đại. Đây chính là một nhịp cầu hữu hiệu trong bối cảnh hội nhập toàn cầu hóa hiện nay của đất nước, và đây cũng là lý do chúng tôi chọn đề tài “Kèn đồng trong hòa tấu thính phòng và giao hưởng tại thành phố Hồ Chí Minh” cho luận án của mình. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Nghiên cứu về kỹ thuật diễn tấu kèn đồng giao hưởng đã được nhiều tác giả, nhà nghiên cứu đề cập đến. Có thể kể đến một số công trình tiêu biểu như: Các nghiên cứu bằng tiếng Việt (1) Sách “Các nhạc khí trong dàn nhạc giao hưởng” (1983) của Hồng Đăng (Nhà xuất bản Văn Hóa, xuất bản lần thứ hai). Tác giả đã giới thiệu các nhạc cụ trong dàn nhạc giao hưởng về các mặt âm vực của từng nhạc khí. Trong đó tác giả đã phân chia tính chất từng âm vực cho mỗi nhạc cụ, màu sắc âm thanh của từng âm vực, âm vực nào thường sử dụng khi hòa tấu dàn nhạc. Ngoài ra, tác giả còn trình bày về các kỹ thuật diễn tấu của từng nhạc cụ (kỹ thuật diễn tấu khi độc tấu và khi hòa tấu). Chương IV (từ trang 119 đến trang 150), tác giả trình bày về các nhạc khí bộ đồng gồm 5 nhạc cụ: horn, trumpet, cornet, trombone và tuba. (2) Sách “Âm nhạc mới Việt Nam – Tiến trình và thành tựu” (2000) của nhóm tác giả Tú Ngọc, NXB Viện Âm nhạc, Hà Nội. (3) Sách “Âm nhạc Thính phòng Giao hưởng Việt Nam - Sự hình thành và phát triển” (2001) của Nguyễn Thị Nhung, Viện Âm nhạc xuất bản. (4) Luận án tiến sĩ của PGS.TS Nguyễn Phúc Linh “Một số đặc điểm về phương pháp biểu hiện của kèn gỗ giao hưởng trong các tác phẩm Việt Nam” (1997), HVANQGVN.