Luận án tiến sĩ về sinh hoạt Ca trù ở Hà Nội hiện nay - Nghiên cứu của Phan Thị Duyên

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI PHAN THỊ DUYÊN SINH HOẠT CA TRÙ Ở HÀ NỘI HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC Hà Nội - 2018 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI PHAN THỊ DUYÊN SINH HOẠT CA TRÙ Ở HÀ NỘI HIỆN NAY Chuyên ngành: Văn hóa học Mã số: 9229040 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. NGUYỄN QUANG LÊ Hà Nội - 2018 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đề tài luận án “Sinh hoạt Ca trù ở Hà Nội hiện nay” là công trình nghiên cứu khoa học của cá nhân. Những nguồn tư liệu được sử dụng trong luận án này đề được chú dẫn nguồn đầy đủ. Hà Nội, ngày tháng 02 năm 2018 Tác giả luận án Phan Thị Duyên ii LỜI CẢM ƠN Sau quá trình học tập, nghiên cứu với sự giúp đỡ tận tình của các thầy giáo, cô giáo khoa Văn hóa - Học viện Khoa học Xã hội đã giúp tôi đã hoàn thành luận án này. Với tình cảm chân thành và lòng biết ơn sâu sắc, tôi xin trân trọng cảm ơn: Thầy giáo hướng dẫn PGS. Nguyễn Quang Lê đã quan tâm và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu khoa học để hoàn thành luận án Tiến sĩ Văn hóa học. Tôi vô cùng cảm ơn sự nhiệt tình giúp đỡ của các nhà khoa học, các chuyên gia nghiên cứu, cùng người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã động viên, giúp đỡ, tạo mọi điều kiện thuận lợi và đóng góp ý kiến giúp tôi hoàn thành luận án. Mặc dù đã có nhiều cố gắng, song chắc chắn không thể tránh khỏi thiếu sót, kính mong nhận được sự chỉ giáo, góp ý của các nhà khoa học, các bạn đồng nghiệp, để tôi hoàn thành tốt luận án này. Xin trân trọng cảm ơn! Hà Nội, tháng 02 năm 2018 Tác giả luận án Phan Thị Duyên iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN . ii MỞ ĐẦU . 1 Chương 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU . Tổng quan tình hình nghiên cứu . Khái quát về thủ đô Hà Nội . 32 Tiểu kết chương 1. 37 Chương 2: SINH HOẠT CA TRÙ Ở HÀ NỘI TRƯỚC NĂM 1986 . Sinh hoạt Ca trù ở Hà Nội trước năm 1945 . Sinh hoạt Ca trù giai đoạn 1946 - 1954 . Sinh hoạt Ca trù giai đoạn 1954 - 1986 . 67 Tiểu kết chương 2. 77 Chương 3: SINH HOẠT CA TRÙ Ở HÀ NỘI TỪ ĐỔI MỚI (1986) ĐẾN NAY . Tình hình Đổi mới ở Việt Nam . Thực trạng sinh hoạt Ca trù ở Hà Nội sau năm 1986 đến nay. Những nét tương đồng, khác biệt và cạnh tranh trong sinh hoạt Ca trù ở Hà Nội hiện nay . 112 Tiểu kết chương 3. 120 Chương 4: NHỮNG TÁC ĐỘNG CHỦ YẾU LÀM BIẾN ĐỔI SINH HOẠT CA TRÙ Ở HÀ NỘI VÀ VẤN ĐỀ ĐẶT RA HIỆN NAY . Những tác động đến sinh hoạt Ca trù ở Hà Nội hiện nay . Những vấn đề đặt ra với sinh hoạt Ca trù ở Hà Nội hiện nay. 144 Tiểu kết chương 4. 152 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ. 157 TÀI LIỆU THAM KHẢO . 168 iv BẢNG CHỮ VIẾT TẮT CLB: Câu lạc bộ CNH: Công nghiệp hóa DSVH: Di sản văn hóa H: Hình (ảnh) HĐH: Hiện đại hóa NSND: Nghệ sỹ nhân dân NSƯT: Nghệ sỹ ưu tú Nxb: Nhà xuất bản PL: Phụ lục St: Sưu tầm TCN: Trước Công nguyên TLPV: Tư liệu phỏng vấn TP: Thành phố Tr: Trang UNDP: United Nations Development Programme (Chương trình phát triển của Liên hợp quốc) UNESCO: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa) VH,TT&DL: Văn hóa, Thể thao và Du lịch WTO: World Trade Organization (Tổ chức Thương mại Thế giới) 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Ca trù là một loại hình văn hoá nghệ thuật truyền thống đặc sắc của người Việt, có lịch sử hình thành và phát triển từ thế kỷ XIV đến nay. Trải qua nhiều thăng trầm của lịch sử, Ca trù có nhiều thay đổi về mô hình sinh hoạt và không gian diễn xướng thích ứng với không gian văn hoá và đối tượng người nghe. Ngày 1-10-2009 Ca trù chính thức được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp. Với việc Ca trù được cần được bảo tồn theo khuyến nghị của quốc tế, Việt Nam đã có nhiều hình thức tôn vinh, trân trọng đối với bộ môn loại hình nghệ thuật hấp dẫn này. Hơn nữa, Ca trù với tư cách là một loại hình nghệ thuật truyền thống lâu đời, hết sức độc đáo và có ý nghĩa đặc biệt trong kho tàng âm nhạc Việt Nam, bởi nó gắn liền với lễ hội, phong tục, tín ngưỡng, văn chương, âm nhạc, cùng với tư tưởng và triết lý sống sâu sắc của người Việt. Thực tế cho thấy, Ca trù có chức năng văn hóa xã hội như dùng để hát thờ thần, hát thi, hát chơi, hát mừng thọ, đón tiếp sứ giả nước ngoài… Trải qua bao biến cố thăng trầm của lịch sử đất nước, của những định kiến xã hội, Ca trù vẫn ẩn vào dòng chảy của đời sống xã hội, vào cuộc sống đời thường của những nghệ nhân để tồn tại một cách lặng lẽ. Ca trù đã từng thịnh hành ở khắp các tỉnh thành thuộc Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ Việt Nam như: Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Hà Nội, Bắc Giang, Bắc Ninh, Hải Phòng, Hải Dương, Hưng Yên, Hà Nam, Nam Định, Ninh Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh và Quảng Bình. Hiện nay, việc phục hưng Ca trù được thúc đẩy mạnh mẽ hơn với sự đầu tư mạnh hơn cho việc gìn giữ, phát triển Ca trù, cho ra đời các CLB Ca trù ở nhiều tỉnh thành vùng châu thổ Bắc Bộ. Hiện nay, ở Hà Nội có nhiều CLB Ca trù khác nhau và mỗi nơi lại có một phong cách nổi bật như: CLB Ca trù Hà Nội, CLB Ca trù Thăng Long, 2 CLB Ca trù Thái Hà, CLB Ca trù Chanh Thôn, Đồng Trữ, Thượng Mỗ… Các người nghệ nhân trong các CLB Ca trù ở Hà Nội luôn đau đáu những trăn trở làm thế nào để nghệ thuật Ca trù và các hình thức sinh hoạt của nó có thể được phục hồi và phát triển trong đời sống xã hội hiện nay. Cho đến nay, Ca trù vẫn là một thể loại văn chương âm nhạc chưa thu hút được đông đảo công chúng. Trong lịch sử, Ca trù là một sinh hoạt âm nhạc trước hết gắn với nghi lễ của các ông hoàng bà chúa hay các miếu đền, sau nữa là thú ăn chơi ở dinh quan, ca quán. Do đó, Ca trù là một thế giới hầu như khép kín của các bậc vương giả, của người có tiền, người có chức sắc hay những bậc quân tử hào hoa. Theo tài liệu trong Bách khoa toàn thư mở cho biết: năm 2010, cả nước có khoảng 63 Câu lạc bộ (CLB) Ca trù với khoảng 769 người (bao gồm 513 đào nương, 256 kép đàn và người đánh trống chầu) thuộc 14 tỉnh, thành phố từ Bắc và Nam. Các CLB này hoạt động tương đối liên tục và có kế hoạch luyện tập, truyền nghề cho các thế hệ sau [114]. Ở Hà Nội có một số CLB Ca trù được thành lập và hoạt động khá tốt như: CLB Ca trù Thái Hà, CLB Ca trù Hà Nội, CLB Ca trù Thăng Long, CLB Ca trù Lỗ Khê (Đông Anh), CLB Ca trù Chanh Thôn (Phú Xuyên), CLB Ca trù Thượng Mỗ (Đan Phượng), CLB Ca trù Đồng Trữ (Chương Mỹ). Hiện nay, tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam còn lưu trữ được 07 điệu múa Ca trù, 42 bài bản Ca trù, 26 văn bản Hán Nôm về Ca trù và khoảng 25 cuốn sách viết về Ca trù. Để tiếp tục nghiên cứu những biểu hiện mới của sinh hoạt Ca trù trong đời sống văn hóa xã hội đương đại, làm rõ thêm một số vấn đề khoa học xoay quanh việc phục hồi sinh hoạt Ca trù ở Hà Nội hiện nay, NCS đã chọn đề tài: “Sinh hoạt Ca trù ở Hà Nội hiện nay” làm luận án Tiến sĩ, chuyên ngành Văn hóa học, tại Học viện Khoa học xã hội. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu của luận án là nhận diện thực trạng sinh hoạt Ca trù ở Hà Nội hiện nay, qua một số CLB Ca trù ở nội thành và ngoại thành, xem xét sự hình thành và phát triển của sinh hoạt Ca trù ở Hà Nội trong lịch sử và biến đổi của nó trong xã hội đương đại. Từ đó đặt ra những vấn đề liên quan đến việc bảo tồn, phát huy các giá trị của sinh hoạt Ca trù trong đời sống cộng đồng cư dân ở Hà Nội 2. Nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứu tư liệu lịch sử, hệ thống hóa các công trình sưu tầm, nghiên cứu về Ca trù Việt Nam và Ca trù ở Hà Nội… để có cái nhìn tổng quan về tình hình nghiên cứu. - Nghiên cứu cơ sở lý luận có liên quan đến vấn đề sinh hoạt Ca trù ở Hà Nội hiện nay. - Giới thiệu những nét khái quát về Hà Nội với tư cách là không gian bảo tồn và phát huy sinh hoạt Ca trù. - Nghiên cứu sinh hoạt Ca trù qua các thời kỳ trước năm 1945, 1945 - 1954, 1954 - 1986, 1986 đến nay, từ đó làm rõ quá trình ra đời, thực trạng tồn tại của sinh hoạt Ca trù ở Hà Nội. - Chỉ ra những nét tương đồng, khác biệt và cạnh tranh trong sinh hoạt Ca trù ở nội và ngoại thành Hà Nội hiện nay. - Nghiên cứu chính sách bảo tồn DSVH phi vật thể của dân tộc, trên cơ sở đó nhận diện được những tác động đa chiều đến sinh hoạt Ca trù. - Nghiên cứu sự biến đổi của sinh hoạt Ca trù ở Hà Nội trong xã hội đương đại. - Đưa ra những vấn đề bàn luận có liên quan đến sinh hoạt Ca trù ở Hà Nội hiện nay. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là nghiên cứu thực trạng sinh hoạt Ca trù ở Hà Nội hiện nay thông qua các CLB, nghệ nhân, truyền dạy, hoạt động biểu diễn, khán giả… 3. Phạm vi nghiên cứu * Phạm vi không gian - Không gian ở nội thành Hà Nội gồm: Giáo phường Ca trù Thái Hà (dòng Ca trù Thái Hà), CLB Ca trù Hà Nội, CLB Ca trù Thăng Long. - Không gian ở ngoại thành Hà Nội gồm: CLB Ca trù Lỗ Khê (Đông Anh), CLB Thượng Mỗ (Đan Phượng), CLB Chanh Thôn (Phú Xuyên), CLB Đồng Trữ (Chương Mỹ).