Luận án nhạc lễ trong tế đàn xã tắc - Nguyễn Thị Việt Thảo

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH NHẠC VIỆN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH NGUYỄN THỊ VIỆT THẢO NHẠC LỄ TRONG TẾ ĐÀN XÃ TẮC LUẬN ÁN TIẾN SĨ ÂM NHẠC HỌC TP. Hồ Chí Minh – 2023 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH NHẠC VIỆN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH NGUYỄN THỊ VIỆT THẢO NHẠC LỄ TRONG TẾ ĐÀN XÃ TẮC Ngành: Âm nhạc học Mã số ngành: Phản biện độc lập 1: Phản biện độc lập 2: Phản biện 1: Phản biện 2: Phản biện 3 NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. BÙI THIÊN HOÀNG QUÂN TP. Hồ Chí Minh – 2023 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của riêng tôi. Các số liệu sử dụng và thông tin trích dẫn trong luận án có nguồn gốc rõ ràng và được phép công bố theo qui định. Các kết quả nghiên cứu trong luận án do tôi tự tìm hiểu, phân tích một cách trung thực, khách quan và chưa từng công bố trong các nghiên cứu cùng hướng khác. Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 18 tháng 02 năm 2023 Nghiên cứu sinh ký tên ii LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành công trình nghiên cứu này, tôi xin trân trọng cảm ơn các tác giả, học giả, nhà nghiên cứu, Giáo sư, nhạc sĩ… đã biên soạn, dịch thuật, ký âm, phổ biến những tài liệu, sách báo… mà bản thân tôi được tiếp xúc, tham khảo, nghiên cứu và học tập. Cảm ơn các thầy, cô giảng viên là các PGS.TS, Thạc sĩ đã và đang công tác tại nhạc viện thành phố Hồ Chí Minh đã nhiệt tình truyền đạt kiến thức và tạo mọi điều kiện trong các hội đồng chuyên môn để cho tôi được học tập và nghiên cứu trong quá trình thực hiện luận án. Đặc biệt cảm ơn PGS.TS Bùi Thiên Hoàng Quân, người trực tiếp hướng dẫn khoa học cho công trình nghiên cứu này đã đồng hành, tận tụy và dìu dắt tôi vượt qua những trở ngại, khó khăn trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án. iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN . ii MỤC LỤC . iii DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT . vi DANH MỤC BẢNG . vii DANH MỤC VÍ DỤ ÂM NHẠC . viii MỞ ĐẦU . Lý do chọn đề tài . Tổng quan tình hình nghiên cứu . Mục đích nghiên cứu:. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:. Phương pháp nghiên cứu . Ý nghĩa khoa học & thực tiễn: . Những đóng góp mới của luận án: . Bố cục của luận án . CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN . Khái niệm nhạc lễ, âm nhạc cung đình và Đàn tế Xã Tắc . Nhạc lễ theo điển sử Trung Quốc . Nhạc lễ theo sử liệu Việt Nam . Các khái niệm liên quan đến đàn Xã Tắc . Vị trí, vai trò của âm nhạc trong tế đàn Xã Tắc . Khái niệm liên quan . Đàn Xã Tắc và đàn Xã Tắc dưới triều Nguyễn ở Huế. Đàn Xã Tắc Trung Quốc . Đàn Xã Tắc Việt Nam trước thời Nguyễn . Đàn Xã Tắc trong thứ bậc tế tự dưới triều Nguyễn . Lập đàn Xã Tắc và cách tổ chức lễ tế Xã Tắc dưới triều Nguyễn . Vài nét về hệ thống nhạc lễ cung đình: . Bài bản thuộc hệ thống Đại nhạc . Bài bản thuộc hệ thống Tiểu nhạc . Về thang âm điệu thức trong hệ thống Nhạc lễ cung đình Huế . Hiện trạng đàn Xã Tắc . Đàn Xã Tắc trước khi phục dựng năm 2008 . Đàn Xã Tắc từ năm 2008 đến nay. 52 Tiểu kết chƣơng 1 . CA CHƢƠNG VÀ HỆ THỐNG BÀI BẢN TRONG TẾ ĐÀN XÃ TẮC . Đặc điểm nghệ thuật của ca chương . Vài nét về Ca chương trong nhạc lễ cung đình Huế: . Chức năng các bộ phận nhạc lễ và múa trong tế đàn Xã Tắc:………. Cấu trúc làn điệu, thang âm điệu thức . Về cấu trúc làn điệu. Về thang âm điệu thức………………………………………………73 2. Đặc điểm chung:……………………………………………………. Về dàn nhạc đệm cho ca chương……………………………………. Giá trị nghệ thuật của ca chương trong tế đàn Xã tắc . Giá trị nghệ thuật:. Hệ thống bài bản gắn với các lễ thức trong tế đàn Xã Tắc. Cấu trúc làn điệu, thủ pháp phát triển giai điệu một số bài bản Đại nhạc, Tiểu nhạc: . Cấu trúc làn điệu một số bài bản Đại nhạc, Tiểu nhạc . Thang âm, điệu thức một số bài bản Đại nhạc, Tiểu nhạc . 105 Tiểu kết chƣơng 2 . BIÊN CHẾ DÀN NHẠC, PHƢƠNG THỨC HÕA TẤU, GIÁ TRỊ NGHỆ THUẬT VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ NHẠC KHÍ CUNG ĐÌNH HIỆN NAY . Biên chế các dàn nhạc trong tế Đàn Xã Tắc . Biên chế dàn Nhã nhạc (dàn nhạc Văn) . Biên chế dàn Nhạc huyền (dàn nhạc Văn) . Biên chế dàn Đại nhạc (dàn nhạc Võ). Biên chế dàn Tế nhạc – Tiểu nhạc (dàn nhạc Văn) . Biên chế nhóm Ty Chung và Ty Khánh (xếp theo dàn nhạc Võ) . Biên chế nhóm Ty Cổ (xếp theo dàn nhạc Võ) . Phường Bát âm . Những kiểu kết hợp nhạc cụ và bài bản nhạc lễ trong tế đàn Xã Tắc: .Các kiểu kết hợp trong hòa tấu nhạc lễ cung đình . Các kiểu kết hợp hòa tấu nhạc lễ trong tế đàn Xã Tắc .Giá trị nghệ thuật hòa tấu nhạc lễ trong tế Đàn Xã Tắc và một số vấn đề về nhạc khí cung đình hiện nay: . Giá trị nghệ thuật hòa tấu nhạc lễ . Một số vấn đề về nhạc khí và bài bản nhạc lễ cung đình hiện nay: . Bảo tồn và phát huy giá trị nhạc lễ trong tế đàn Xã Tắc . 141 Tiểu kết chƣơng 3:. 146 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ . 151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO . 152 vi DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT STT CHỮ VIẾT TẮT CHỮ VIẾT ĐẦY ĐỦ 1 NGND Nhà giáo nhân dân 2 NSND Nghệ sĩ nhân dân 3 NGƯT Nhà giáo ưu tú 4 NSUT Nghệ sĩ ưu tú 5 GS. Tiến sĩ Khoa học 6 GS Giáo sư 7 PGS. TS Phó Giáo sư . Tiến sĩ 8 TSKH Tiến sĩ Khoa học 9 TS Tiến sĩ 10 TP. HCM Thành phố Hồ Chí Minh 11 Nxb Nhà xuất bản 12 ĐNHĐSL Đại Nam hội điển sự lệ 13 UBND Ủy ban Nhân dân 14 KHXH Khoa học xã hộ 15 Tr. CN Trước công nguyên 16 TTBTDTCĐH Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế 17 BAVH Bulletin des Amis du Vieux Huế 18 ĐVSKTT Đại Việt sử ký toàn thư 19 BVHTTDL Bộ Văn hóa, Thể thao, Du lịch 20 TTX Thông tán xướng 21 NTX Nội tán xướng 22 PL Phụ lục 23 TK (TK. XX) Thế kỷ (Thế kỷ 20) 24 NNC Nhà nghiên cứu vii DANH MỤC BẢNG Bảng 1.1: Tương quan giữa ngũ hành, ngũ phương, ngũ sắc trong kiến trúc đàn Xã Tắc Huế.2: Bảng tổng hợp các bộ phận nhạc lễ trình tấu trong tế đàn Xã Tắc.3: So sánh lễ phục dựng tế Xã Tắc nắm 2008 với sử liệu triều Nguyễn………………………………………………………………………56 Bảng 2.1: Tổng hợp số lượng ca chương trong nhạc lễ cung đình triều Nguyễn.2: Biên chế nhạc khí của Bộ Nhã nhạc hay Chính nhạc dùng trong các lễ tế Giao, tế Miếu, tế Xã Tắc triều Nguyễn.3: Sơ đồ cấu trúc một số bài bản Đại nhạc, Tiểu nhạc………………98 Bảng 3.1: Tương quan so sánh biên chế dàn Nhã nhạc .2: Dàn Nhã nhạc (Chính nhạc) theo Nội các triều Nguyễn .3: Tương quan so sánh dàn Nhạc huyền về họ, loại và số lượng .4: Dàn Nhã nhạc lớn là tập hợp của 2 đơn vị dàn nhạc .5: Bảng so sánh giữa hai dàn Đại nhạc trong Đại Nam hội điển sự lệ và dàn Đại nhạc hiện nay.6: Tổng hợp so sánh giữa hai dàn Tiểu nhạc năm 1919 trong B.H và dàn Tiểu nhạc hiện nay.7: Dàn Nhã nhạc lớn triều Nguyễn . Biên chế phường Bát âm . 128 viii DANH MỤC VÍ DỤ ÂM NHẠC Ví dụ 1.1: Trích một số bài bản trùng tên với Tiểu nhạc và Ca Huế .2: Thang âm của bài Mã vũ .3: Thang âm mười bài Ngự . 1: Tư phong chi chương .2: Diên phong chi chương .3: Ca chương Hưng phong .4: Một số mô típ phát triển chủ đạo của ca chương……………….5: Ca chương Diên phong: .6: Ca chương Khánh phong .7: Ca chương Tư phong .8: Phần kết của ca chương Hòa phong .9: Phần kết của ca chương Mậu phong (chung hiến lễ) .10: Đoạn nhạc trong ca chương Hòa phong .11: Trục âm chính của ca chương .12: Đoạn nhạc trong ca chương Diên phong .13: Ca chương Hòa phong .14: Ca chương Diên phong (trích –lễ nghinh thần) .15: Ca chương Diên phong .16: Ca chương Diên phong .17: Ca chương Dụ phong………………………………………….18: Đoạn nhạc trong ca chương Mậu phong .19: Tiết tấu Ca chương Diên phong .20: Bài có cấu trúc 5 câu nhạc .21: Bài có cấu trúc 4 câu nhạc .22: Bài có cấu trúc 3 câu nhạc .23: Bài có cấu trúc 2 câu nhạc .24: Bài có cấu trúc 1 câu nhạc .25: Nhắc lại âm hình tiết tấu trong bài Bông (bản cho Kèn Sonal) .26: Nhắc lại nguyên dạng trong bài Đăng đàn đơn (bản kèn Sonal)100 Ví dụ 2.27: Thủ pháp mô phỏng trong bài Man (bản cho kèn sonal)…….28: Mô phỏng biến tấu trong bài Nam trĩ (Nam bằng sáp mái, bản cho Kèn Sonal),.29: Nét nhạc đi liền bậc, bình ổn, trong bài Kim tiền .30: Nét nhạc trong bài Nguyên Tiêu .31: Nhắc lại nguyên dạng trong bài Liên hoàn .32: Nhắc lại biến đổi trong bài Bình bán .33: nhắc lại theo mô hình “biến đổi – nguyên dạng – biến đổi” trong bài Phú lục địch: .34: Đoạn kết trong bài Phẩm tuyết và bài Nguyên tiêu .35: đoạn mở đầu trong bài Liên hoàn và bài Bình bán .36: Bài Đăng đàn cung trong Đại nhạc .1: Bài Đăng đàn cung “trích” .2: Bài Cung bằng – Kèn thoét (trích) .3: Bài Long ngâm (bậc hò Sol), chuyển lên quãng 4 (bậc hò do), gọi là bản Nhạc thiều.4:Cách vào Thủ các bài Long Ngâm, Bông, 10 bài ngự . Lý do chọn đề tài Việt Nam là đất nước có lịch sử mấy nghìn năm sống trong chế độ quân chủ phong kiến dựa trên nền tảng kinh tế nông nghiệp với kỹ thuật canh tác trồng lúa nước là chủ yếu. Do vậy, lễ tế Đàn Xã Tắc để “Cầu cho mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an, mùa màng tươi tốt”, một nghi lễ có từ lâu đời ở Trung Quốc và du nhập vào nước ta từ nhiều thế kỷ trước. Luôn luôn có vị trí quan trọng trong các lễ tế tự hàng năm dưới các triều đại phong kiến Việt Nam qua các thời kỳ (Lý, Trần, Lê, Nguyễn), và cho đến nay, nông nghiệp và các sản phẩm nông nghiệp vẫn chiếm vị trí quan trọng trong nền kinh tế của đất nước.