Nhạc ấn tượng Pháp trong đào tạo biểu diễn piano – Luận án tiến sĩ Lê Hồ Hải

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH NHẠC VIỆN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH ------------------------ LÊ HỒ HẢI TRƯỜNG PHÁI ÂM NHẠC ẤN TƯỢNG PHÁP TRONG ĐÀO TẠO VÀ BIỂU DIỄN PIANO CHUYÊN NGHIỆP TẠI VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ ÂM NHẠC HỌC TP. Hồ Chí Minh – 2021 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH NHẠC VIỆN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH ------------------------ LÊ HỒ HẢI TRƯỜNG PHÁI ÂM NHẠC ẤN TƯỢNG PHÁP TRONG ĐÀO TẠO VÀ BIỂU DIỄN PIANO CHUYÊN NGHIỆP TẠI VIỆT NAM Ngành: Âm nhạc học Mã số: 62 21 02 01 Phản biện độc lập 1: Phản biện độc lập 2: Phản biện 1: Phản biện 2: Phản biện 3: NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC GS. TRẦN THU HÀ TP. Hồ Chí Minh – 2021 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án Trường phái âm nhạc Ấn tượng Pháp trong đào tạo và biểu diễn piano chuyên nghiệp tại Việt Nam là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án không có sự trùng lắp, sao chép của bất kỳ đề tài luận án hay công trình nghiên cứu khoa học của các tác giả khác. Hồ Chí Minh, ngày … tháng … năm 2021 Tác giả luận án Lê Hồ Hải ii LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với GS. Trần Thu Hà, người đã trực tiếp hướng dẫn, luôn dành hết tâm huyết và đồng hành cùng tôi suốt khóa đào tạo nghiên cứu sinh. Trân trọng cảm ơn các nhà nghiên cứu, giáo sư, nghệ sĩ, tác giả có những công trình nghiên cứu đi trước mà tôi sử dụng làm tài liệu tham khảo. Đây là nguồn thông tin tham khảo vô cùng quan trọng và quý giá, giúp cho tôi có được những kiến thức nền tảng cần thiết và hữu ích, gợi mở những cách tiếp cận phù hợp với mục tiêu nghiên cứu, trình bày luận án. Để có thể hoàn thành được công trình luận án này, trong quá trình nghiên cứu, tôi nhận được rất nhiều sự động viên từ gia đình, người thân, sự hỗ trợ của Nhạc viện Thành phố Hồ Chí Minh, cùng với những góp ý rất đáng quý của các thầy cô, đồng nghiệp cũng như các học sinh, sinh viên trong và ngoài nước, xin được gửi lời cảm ơn chân thành nhất! iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN……………………………………………………………….ii MỤC LỤC………………………………………………………………………….iii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT……………………………………………….v BẢNG TRA KÝ HIỆU TIẾNG ĐỨC, ANH, PHÁP VÀ VIỆT………………….vi CÁC BẢNG BIỂU DÙNG TRONG LUẬN ÁN……………………………….viii MỞ ĐẦU . Lý do chọn đề tài . Lịch sử đề tài . Mục đích nghiên cứu . Đối tượng và phạm vi nghiên cứu . Giả thuyết nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu . Ý nghĩa khoa học và thực tiễn . Cấu trúc của luận án . 16 CHƯƠNG 1: TRƯỜNG PHÁI ÂM NHẠC ẤN TƯỢNG PHÁP TRONG NGHỆ THUẬT PIANO THẾ GIỚI . Khái quát về trường phái âm nhạc Ấn tượng Pháp . Ảnh hưởng của văn học đến trường phái âm nhạc Ấn tượng Pháp . Ảnh hưởng của hội họa đến trường phái âm nhạc Ấn tượng Pháp . Vai trò của Claude Debussy đối với trường phái âm nhạc Ấn tượng Pháp . Sự nghiệp sáng tác các tác phẩm piano của Claude Debussy . Preludes dành cho piano Tập I & Tập II (Préludes pour piano Livre I & Livre II) . Vai trò của Maurice Ravel đối với trường phái âm nhạc Ấn tượng Pháp . Sự nghiệp sáng tác các tác phẩm piano của Maurice Ravel . Tập tác phẩm Gaspard de la Nuit . 49 Tiểu kết chương 1 . 53 iv CHƯƠNG 2: ÂM NHẠC ẤN TƯỢNG PHÁP TRONG ĐÀO TẠO PIANO CHUYÊN NGHIỆP TẠI VIỆT NAM . Đào tạo piano tại Việt Nam giai đoạn du nhập đến năm 1956 . Sự du nhập âm nhạc phương Tây và Piano vào Việt Nam. Nhạc Viện Viễn Đông Pháp / Conservatoire français d'Extrême-Orient (1927-1930) . Đào tạo piano tại Việt Nam giai đoạn từ 1956-1975 . Trường Âm nhạc Việt Nam . Trường Quốc gia Âm nhạc Sài Gòn . Trường Quốc gia Âm nhạc và Kịch nghệ Huế . Đào tạo piano tại Việt Nam giai đoạn từ 1975 đến nay . Piano trong hệ thống đào tạo âm nhạc chuyên nghiệp . Các tác phẩm piano của Debussy và Ravel trong đào tạo piano chuyên nghiệp tại Việt Nam . 81 Tiểu kết chương 2 . 94 CHƯƠNG 3: ÂM NHẠC ẤN TƯỢNG PHÁP TRONG BIỂU DIỄN PIANO CHUYÊN NGHIỆP TẠI VIỆT NAM . Đặc điểm nghệ thuật biểu diễn của trường phái piano Pháp và âm nhạc piano Ấn tượng Pháp . Nghiên cứu kỹ thuật biểu diễn tác phẩm Arabesque số 1, La Cathédrale engloutie và Feux d'artifice của Claude Debussy . La Cathédrale engloutie / Thánh đường dưới đại dương . Feux d'artifice / Pháo hoa . Nghiên cứu kỹ thuật biểu diễn tác phẩm Ondine / Nàng Tiên cá . 128 Tiểu kết chương 3 . 144 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ. 145 NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN . 153 TÀI LIỆU THAM KHẢO . 167 v DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT STT Các từ viết tắt Nghĩa của từ viết tắt 1 CN Cử nhân 2 ĐH Đại học 3 GS Giáo sư 4 GV Giảng viên 5 HS Học sinh Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt 6 HVÂNQGVN Nam 7 HVÂN Huế Học viện Âm nhạc Huế 8 NN Nước ngoài 9 NGND Nhà giáo nhân dân 10 NGƯT Nhà giáo ưu tú 11 NSND Nghệ sĩ nhân dân 12 NSƯT Nghệ sĩ ưu tú 13 NVTPHCM Nhạc viện Thành phố Hồ Chí Minh 14 NXB Nhà xuất bản 15 SV Sinh viên 16 PGS Phó giáo sư 17 TC Trung cấp 18 TS Tiến sĩ 19 ThS Thạc sĩ 20 VN Việt Nam vi BẢNG TRA KÝ HIỆU TIẾNG ĐỨC, ANH, PHÁP VÀ VIỆT Tiếng Đức Tiếng Anh Tiếng Pháp Tiếng Việt C DO hoặc UT Đô C Cis DO (**) Đô thăng C (*) Cisis DO (**) Đô thăng kép C (*) Ces DO (**) Đô giáng C (*) Ceses DO (**) Đô giáng kép C (*) D RÉ Rê D Dis RÉ Rê thăng D Disis RÉ Rê thăng kép D Des RÉ Rê giáng D GIỌNG Deses RÉ Rê giáng kép D E MI Mi E Eis MI Mi thăng E Eisis MI Mi thăng kép E Es MI Mi giáng E Eses MI Mi giáng kép E F FA Fa F Fis FA Fa thăng F Fisis FA Fa thăng kép F Fes FA Fa giáng F Feses FA Fa giáng kép F G SOL Son G Gis SOL Son thăng G Gisis SOL Son thăng kép G Ges SOL Son giáng G Geses SOL Son giáng kép G A LA La A Ais LA La thăng A Aisis LA La thăng kép A As LA La giáng A Ases LA La giáng kép A H SI Si B His SI Si thăng vii Hisis B SI Si thăng kép B B SI Si giáng Heses B SI Si giáng kép B ĐIỆU Dur Major Majeur Trưởng THỨC Moll Minor Mineur Thứ (*) : sharp (ví dụ: Đô thăng = C sharp) : double sharp : flat (ví dụ: Rê giáng = D flat) : double flat (**) : dièse (ví dụ: Đô thăng = DO dièse) : double dièse : bémol (ví dụ: Rê giáng = RÉ bémol) : double bémol viii CÁC BẢNG BIỂU DÙNG TRONG LUẬN ÁN STT Nội dung bảng biểu Trang /Phụ lục Chương 1 Bảng 1.1 Phân loại nội dung âm nhạc của 24 Prelude viết cho 175/2 piano của C. Debussy Chương 2 Bảng 2.1 Các tác phẩm piano của C. Ravel 176/2 trong chương trình đào tạo tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam Bảng 2.2 Các tác phẩm piano của C. Ravel 178/2 trong chương trình đào tạo tại Nhạc viện Thành phố Hồ Chí Minh Bảng 2.3 Các tác phẩm piano của C. Ravel 179/2 trong chương trình đào tạo tại Học viện Âm nhạc Huế Bảng 2.4 Tỉ lệ tác phẩm của các thời kỳ âm nhạc được sử 89 dụng tại khoa piano, Nhạc viện Thành phố Hồ Chí Minh, NH.5 Cải tiến, mở rộng, bổ sung các tác phẩm piano của 90 C. Ravel vào chương trình đào tạo 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Âm nhạc cổ điển phương Tây có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời, gắn liền với tên tuổi của các nhà soạn nhạc lừng danh đã lưu vào sử sách cùng với các tác phẩm viết cho đàn phím, piano của họ. Thời kỳ Baroque (1600-1750) với các tác giả tiêu biểu Johann Sebastian Bach; François Couperin; George Frideric Handel; Henry Purcell v.v… Thời kỳ Cổ điển (1750-1820), đánh dấu sự ra đời của cây đàn piano, với các tác giả tiêu biểu Carl Philipp Emanuel, Johann Christian và Wilhelm Friedemann Bach, được tiếp nối bởi các bậc thầy vĩ đại như Ludwig van Beethoven, Franz Joseph Haydn và Wolfgang Amadeus Mozart. Đến thời kỳ Lãng mạn (1820-1910), cả lĩnh vực biểu diễn và sáng tác âm nhạc cho piano đều bước vào kỷ nguyên hoàng kim. Trong suốt thế kỷ XIX, cây đàn piano trở thành tâm điểm chú ý trên sân khấu âm nhạc châu Âu bởi những kỹ thuật điêu luyện của nó qua các buổi biểu diễn độc tấu của các bậc thầy như Chopin, Liszt, Thalberg v.v… Đặc biệt, thời gian này tại Pháp xuất hiện nhiều trào lưu mới diễn ra trong các lĩnh vực nghệ thuật như văn học (với phong trào Tượmg trưng / Symbolism), trong hội họa và âm nhạc (với phong trào Ấn tượng / Impressionism) gắn liền cùng hai tượng đài âm nhạc Claude Debussy và Maurice Ravel. Trong các tác phẩm viết cho piano của mình, Debussy và Ravel đã kế thừa và phát huy nghệ thuật piano của Chopin và Liszt. Claude Debussy là nhà cách tân âm nhạc vĩ đại, ông được xem là một trong những nhà soạn nhạc độc đáo nhất thế kỷ XX. Trong lịch sử phát triển âm nhạc thế giới, âm nhạc Ấn tượng Pháp mà người đứng đầu là Debussy chiếm một vị trí quan trọng trong quá trình chuyển tiếp từ trường phái Lãng mạn cuối thế kỷ XIX sang trường phái Hiện đại thế kỷ XX. Nếu như Debussy đã đưa âm nhạc thoát ra khỏi những khuôn mẫu, chuẩn mực truyền thống khô cằn, khai thác vô số khả năng tạo âm sắc tinh tế, âm thanh mới 2 trên cây đàn piano thì Ravel lại là nhà tiên phong trong việc đi tìm những giải pháp kỹ thuật piano toàn diện mang tính đột phá, mở ra một thời kỳ mới trong lịch sử phát triển nghệ thuật biểu diễn piano và đóng góp đáng kể những tác phẩm tầm cỡ, qui mô lớn vào danh mục tác phẩm piano hiện đại. Âm nhạc Ấn tượng Pháp đã đưa nghệ thuật biểu diễn piano vươn lên tầm cao mới, truyền cảm hứng cho các nhà soạn nhạc đương thời cũng như những nhà soạn nhạc lừng danh các thế hệ sau trên thế giới. Cây đàn piano cùng văn hóa phương Tây cũng như âm nhạc Pháp du nhập và được truyền bá vào Việt Nam từ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, thông qua thế hệ pianist đầu tiên có cơ hội tiếp xúc và học tập với các thầy dạy người Pháp.