Luận án tiến sĩ: Thực trạng nhiễm chì ở trẻ em tại Bắc Kạn, Thái Nguyên (2016-2018) - Đại học Y Dược Hải Phòng

Xã Bản Thi thuộc huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn là tâm điểm nghiên cứu về phơi nhiễm kim loại. Kết quả xét nghiệm mẫu máu cho thấy tỷ lệ trẻ em có nồng độ chì vượt ngưỡng an toàn chiếm mức rất cao. Đa số trẻ em sống gần các xưởng tuyển khoáng chịu tác động trực tiếp từ bụi phát tán. Tình trạng nhiễm độc chì ở trẻ em tại địa bàn diễn ra âm thầm suốt nhiều năm. Các triệu chứng lâm sàng giai đoạn sớm thường mờ nhạt và khó nhận biết bằng mắt thường. Trẻ thường xuyên mệt mỏi, chán ăn, đau bụng tái diễn và giảm chú ý trong học tập. Môi trường sống quanh khu dân cư bị bủa vây bởi các bãi tập kết quặng lộ thiên. Thói quen vui chơi ngoài trời đất khiến trẻ dễ nuốt phải các hạt bụi chứa chì độc hại. Công tác giám sát sức khỏe định kỳ cho trẻ tại xã Bản Thi cần được ưu tiên hàng đầu.

Xã Tân Long thuộc huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên ghi nhận tình trạng phơi nhiễm kim loại nặng phức tạp. Hoạt động luyện kim và khai thác khoáng sản kéo dài tạo ra lượng lớn chất thải chứa kim loại nặng ra môi trường. Trẻ em sinh sống tại các xóm lân cận khu vực mỏ có tỷ lệ phơi nhiễm chì đáng lo ngại. Kết quả kiểm tra y tế cho thấy nồng độ chì máu trung bình của trẻ tại Tân Long vượt xa giới hạn khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới. Trẻ em ở mọi lứa tuổi từ mầm non đến trung học cơ sở đều chịu rủi ro phơi nhiễm cao. Vị trí địa lý gần đường vận chuyển quặng làm gia tăng lượng bụi chì xâm nhập vào nhà ở. Người dân thiếu thông tin về các biện pháp dự phòng phơi nhiễm độc chất. Nguy cơ ảnh hưởng lâu dài đến thể lực và trí tuệ của trẻ em Tân Long là vấn đề cấp bách.

Phân tích nhân khẩu học cho thấy nhóm tuổi từ 3 đến 6 tuổi có nguy cơ tích lũy độc chất cao nhất. Trẻ lứa tuổi này thường có phản xạ ngậm tay vào miệng và chơi đùa trực tiếp trên nền đất bẩn. Lớp biểu bì da mỏng và niêm mạc ruột non nớt làm tăng tốc độ hấp thu kim loại nặng. Trẻ em nam và nữ đều có mức độ phơi nhiễm tương đương nhau nếu cùng sinh sống trong một điều kiện môi trường. Yếu tố gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc gia tăng nguy cơ phơi nhiễm ở trẻ. Trẻ có bố mẹ trực tiếp làm việc tại các mỏ quặng thường mang lượng chì cao hơn do bụi bám trên quần áo bảo hộ mang về nhà. Điều kiện kinh tế khó khăn và chế độ dinh dưỡng thiếu vi chất kẽm, canxi và sắt càng làm cơ thể trẻ dễ tích tụ chì hơn.

Theo các tiêu chuẩn quốc tế mới nhất, không có ngưỡng nồng độ chì trong máu nào được coi là an toàn tuyệt đối cho trẻ em. Ngay cả hàm lượng chì máu BLL dưới 5 µg/dl cũng có thể gây ra những tổn thương thần kinh không thể phục hồi. Tại hai điểm nghiên cứu, tỷ lệ trẻ có mức BLL lớn hơn hoặc bằng 10 µg/dl chiếm tỷ trọng đa số trong mẫu khảo sát. Các mẫu máu tĩnh mạch được phân tích bằng phương pháp quang phổ hấp thụ nguyên tử hiện đại nhằm đảm bảo độ chính xác tuyệt đối. Kết quả định lượng cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa trẻ sống gần mỏ và trẻ sống ở vùng đối chứng xa mỏ. Việc phân tầng mức độ chì máu giúp phân loại đối tượng ưu tiên để thực hiện các biện pháp thải độc và hỗ trợ y tế chuyên sâu.

Hoạt động khai thác mỏ chì kẽm Chợ Đồn Bắc Kạn diễn ra quy mô lớn trong nhiều thập kỷ qua. Quy trình khai khoáng lộ thiên và hầm lò phát tán lượng chì khổng lồ vào không khí và thổ nhưỡng. Trẻ em Bản Thi sinh sống cách khu mỏ dưới 1 km có hàm lượng chì máu BLL cao hơn hẳn những trẻ sống xa hơn. Sự tương quan thuận giữa khoảng cách từ nhà đến mỏ quặng và nồng độ độc chất trong máu đã được chứng minh bằng các mô hình thống kê y học. Bụi quặng phát sinh từ máy nghiền đá và các vụ nổ mìn lắng đọng trực tiếp lên mái nhà, sân vườn và nguồn nước. Trẻ em hằng ngày hít thở không khí chứa bụi mịn mang ion chì độc hại. Tình trạng này kéo dài dẫn đến sự tích lũy sinh học liên tục trong máu và xương của trẻ.

Khu vực mỏ chì kẽm Làng Hích Thái Nguyên thuộc xã Tân Long có lịch sử khai khoáng lâu đời bậc nhất miền Bắc. Quá trình khai thác quặng sunfua tạo ra nhiều sản phẩm phụ chứa kim loại nặng độc hại. Xét nghiệm cho thấy tỷ lệ trẻ em có nồng độ chì trong máu vượt ngưỡng 10 µg/dl tại đây chiếm trên 70% tổng số trẻ tham gia nghiên cứu. Nhiều hộ gia đình sinh sống ngay sát các bãi chứa quặng thải và lò nung thủ công. Nồng độ chì trong không khí xung quanh mỏ chì kẽm Làng Hích Thái Nguyên luôn ở mức cao vào những ngày trời hanh khô, có gió lớn. Sự xâm nhập của chì vào chuỗi thức ăn địa phương làm trầm trọng thêm mức độ phơi nhiễm toàn diện ở trẻ em. Đây là minh chứng rõ ràng cho mối liên hệ mật thiết giữa công nghiệp khoáng sản và sức khỏe cộng đồng.

Hiện tượng ô nhiễm đất vùng mỏ chì tại Bản Thi và Tân Long đạt mức rất nghiêm trọng. Hàm lượng chì trong các mẫu đất mặt tại sân nhà, trường học và vườn cây đều vượt quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN nhiều lần. Bụi lắng từ hoạt động sản xuất phủ một lớp dày lên bề mặt đồ đạc và nông sản. Trẻ nhỏ thường xuyên bò lê trên sàn nhà và nghịch đất cát ngoài sân. Hành vi đưa tay và đồ chơi dính bẩn vào miệng biến đất và bụi lắng thành con đường phơi nhiễm chính. Đất nhiễm chì cũng làm các loại rau củ trồng tại địa phương tích lũy hàm lượng kim loại nặng vượt ngưỡng cho phép. Chu trình chuyển hóa từ đất vào cây trồng và đi vào cơ thể người diễn ra liên tục, tạo thành mối hiểm họa tiềm tàng cho sức khỏe trẻ.

Các bãi tuyển quặng là nguồn phát tán bụi chì và quặng thải chì kẽm quy mô lớn tại các mỏ khoáng sản. Bùn thải sau tuyển quặng chứa hàm lượng kim loại nặng rất cao nhưng thường chỉ được lưu giữ trong các hồ chứa đắp đập đơn sơ. Khi gặp thời tiết khô hạn và gió bấc, lớp bùn thải khô nứt nẻ và biến thành bụi mịn phát tán vào không khí. Bụi chì và quặng thải chì kẽm có kích thước hạt rất nhỏ, dễ dàng xâm nhập sâu vào phế nang phổi của trẻ em khi hít thở. Vào mùa mưa bão, nguy cơ sạt lở hoặc rò rỉ từ các bãi thải quặng đe dọa trực tiếp các dòng suối và khu dân cư hạ lưu. Trẻ em sống gần các bãi tập kết quặng thải luôn có nguy cơ hấp thụ độc chất cao gấp bội so với các khu vực khác.

Vấn đề ô nhiễm nguồn nước sinh hoạt do khai khoáng tại Bắc Kạn và Thái Nguyên đang ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân. Nước tháo khô mỏ và nước rỉ từ các bãi quặng mang theo nồng độ ion chì cao hòa vào hệ thống sông suối tự nhiên. Đa số các hộ gia đình ở vùng núi vẫn sử dụng nguồn nước suối tự chảy hoặc giếng đào chưa qua hệ thống lọc chuyên dụng. Nồng độ chì trong nhiều mẫu nước sinh hoạt vượt quá tiêu chuẩn nước ăn uống của Bộ Y tế. Trẻ em hấp thu chì trực tiếp khi uống nước và qua việc ăn các món ăn nấu bằng nguồn nước nhiễm độc. Sự tích lũy chì qua đường tiêu hóa từ nguồn nước sinh hoạt ô nhiễm là nguyên nhân âm thầm làm gia tăng lượng chì máu BLL ở trẻ nhỏ.

Về mặt sinh hóa, ion chì (Pb2+) có kích thước và điện tích tương tự ion canxi (Ca2+) nên dễ dàng thay thế canxi trong các phản ứng nội bào. Sự cạnh tranh này làm rối loạn chức năng của thụ thể NMDA, vốn giữ vai trò trung tâm trong quá trình học tập và ghi nhớ của não bộ. Nồng độ chì trong máu tăng cao gây tổn thương ty thể, kích hoạt stress oxy hóa và làm chết rụng tế bào thần kinh theo chương trình. Hiện tượng suy giảm chỉ số IQ do nhiễm chì tỷ lệ thuận với mức độ gia tăng của hàm lượng chì máu BLL. Cứ mỗi 10 µg/dl chì máu tăng thêm, chỉ số thông minh của trẻ có thể bị sụt giảm từ 2 đến 4 điểm IQ. Sự suy giảm này khiến trẻ gặp nhiều khó khăn trong việc đạt kết quả học tập tốt và phát triển kỹ năng ngôn ngữ.

Bên cạnh tác động thần kinh, nhiễm độc chì còn gây ảnh hưởng tiêu cực đến sự tăng trưởng thể chất của trẻ em. Chì ức chế enzym ALAD và ferrochelatase trong tủy xương, làm gián đoạn quá trình tổng hợp hemoglobin và dẫn đến tình trạng thiếu máu nặng nề. Thiếu máu mạn tính khiến trẻ luôn trong tình trạng xanh xao, còi cọc, chậm tăng trưởng chiều cao và suy dinh dưỡng thể thấp còi. Chì cũng lắng đọng trong cấu trúc xương, thay thế canxi trong mạng lưới khoáng chất và làm xương giòn, dễ gãy. Về mặt tinh thần, trẻ nhiễm chì thường có biểu hiện uể oải, thờ ơ với các hoạt động giao tiếp xã hội hoặc dễ rơi vào trạng thái hoảng sợ. Sức khỏe thể chất và tinh thần suy giảm tạo thành vòng xoắn bệnh lý kìm hãm sự phát triển toàn diện của trẻ.

Trẻ em bị nhiễm độc chì mạn tính thường biểu hiện các hội chứng rối loạn hành vi và cảm xúc bất thường. Nhiều trẻ rơi vào tình trạng tăng động giảm chú ý (ADHD), khó kiểm soát cơn giận và có xu hướng bốc đồng, hung hăng hơn bạn cùng trang lứa. Các rối loạn cảm xúc này ảnh hưởng nghiêm trọng đến mối quan hệ với thầy cô, gia đình và khả năng hòa nhập học đường. Đồng thời, chì cạnh tranh hấp thu các vi chất dinh dưỡng thiết yếu tại đường ruột, làm giảm nồng độ sắt và kẽm trong huyết thanh. Tình trạng thiếu máu dinh dưỡng càng làm trầm trọng thêm các tổn thương thần kinh và giảm sức đề kháng của cơ thể. Việc phát hiện sớm các dấu hiệu rối loạn hành vi giúp can thiệp hỗ trợ tâm lý và phục hồi chức năng kịp thời cho trẻ.

Chương trình truyền thông giáo dục sức khỏe (GDSK) được tổ chức sâu rộng tại các trường học và cụm dân cư vùng mỏ. Cán bộ y tế hướng dẫn cha mẹ và trẻ thực hiện các kỹ năng vệ sinh cá nhân cơ bản để phòng tránh bụi chì. Trẻ được rèn luyện thói quen rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn và sau khi chơi ngoài đất, cắt tỉa móng tay sạch sẽ. Các gia đình được hướng dẫn cách lau chùi nhà cửa bằng khăn ướt, không quét khô để tránh làm bụi chì phát tán vào không khí. Người lớn làm việc tại mỏ quặng phải thay đồ bảo hộ lao động và tắm rửa sạch trước khi về nhà tiếp xúc với con nhỏ. Kiến thức, thái độ và thực hành (KAP) của cộng đồng sau can thiệp tăng lên rõ rệt, góp phần cắt đứt nhiều đường lây truyền chì vào cơ thể trẻ.

Pectin là một dạng chất xơ hòa tan tự nhiên có nguồn gốc từ vỏ quả có múi hoặc củ cải đường, có khả năng tạo phức chelate với kim loại nặng. Nghiên cứu đã ứng dụng chế phẩm pectin cho trẻ em có nồng độ chì trong máu từ 10 µg/dl trở lên. Các phân tử pectin liên kết chọn lọc với ion chì tự do trong lòng ruột và thúc đẩy đào thải qua đường tiêu hóa, ngăn chặn chì tái hấp thu vào máu. Sau đợt can thiệp sử dụng pectin kết hợp chế độ ăn giàu dinh dưỡng, nồng độ chì máu trung bình của trẻ giảm đáng kể và không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ nguy hiểm nào. Đây được đánh giá là giải pháp an toàn, kinh tế, dễ áp dụng tại cộng đồng cho những trường hợp nhiễm độc chì mức độ nhẹ và trung bình ở trẻ nhỏ.

Để bảo vệ bền vững sức khỏe trẻ em vùng mỏ, các giải pháp môi trường mang tính căn cơ cần được chính quyền thực thi nghiêm ngặt. Các doanh nghiệp khai thác khoáng sản phải lắp đặt hệ thống phun sương dập bụi tại bãi tuyển quặng và che chắn bạt kín trong quá trình vận chuyển. Xây dựng các đập thải kiên cố và xử lý triệt để nước thải mỏ trước khi xả ra môi trường xung quanh. Chính quyền địa phương cần đầu tư hệ thống cấp nước sạch tập trung đạt chuẩn y tế cho trường học và trạm y tế xã. Thường xuyên quan trắc chất lượng đất và không khí để cảnh báo sớm nguy cơ ô nhiễm. Tiếp tục duy trì các đợt khám sàng lọc nồng độ chì trong máu định kỳ nhằm bảo đảm mọi trẻ em đều được sống và học tập trong môi trường an toàn, lành mạnh.