Luận án tiến sĩ: Thực trạng véc tơ SXHD và tương quan khí hậu tại 4 tỉnh miền Bắc (2016-2017)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ VIỆN SỐT RÉT - KÝ SINH TRÙNG - CÔN TRÙNG TRUNG ƯƠNG TRẦN CÔNG HIỀN TÊN LUẬN ÁN: THỰC TRẠNG VÉC TƠ SỐT XUẤT HUYẾT DENGUE, MỐI TƯƠNG QUAN GIỮA KHÍ HẬU VỚI CHỈ SỐ VÉC TƠ VÀ SỐ MẮC SỐT XUẤT HUYẾT DENGUE TẠI 4 TỈNH MIỀN BẮC VIỆT NAM (2016 - 2017) Chuyên ngành: Côn trùng học Mã số: 942 01 06 CÁN BỘ HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. Vũ Đức Chính TS. Phạm Thị Hằng Hà Nội - 2019 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi. Các số liệu và kết quả nghiên cứu trình bày trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác.

Tác giả luận án Trần Công Hiền ii LỜI CẢM ƠN Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin trân trọng cảm ơn PGS. Vũ Đức Chính, TS. Phạm Thị Hằng là thầy giáo, cô giáo đã tận tình hướng dẫn, truyền đạt kiến thức, giúp đỡ và động viên tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận án. Xin trân trọng cảm ơn PGS.

Trần Thanh Dương - Viện trưởng Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương đã luôn khuyến khích, tạo điều kiện cho tôi hoàn thành luận án. Trân trọng cảm ơn PGS. Lê Xuân Hùng, GS. Vũ Sinh Nam, PGS.

Nguyễn Văn Vịnh, PGS. Nguyễn Văn Quảng, PGS. Nguyễn Hương Bình, TS. Nguyễn Văn Dũng, TS.

Nguyễn Văn Tuấn, TS. Bùi Lê Duy cùng các anh chị em đồng nghiệp trong và ngoài Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương đã đóng góp nhiều ý kiến có giá trị khoa học trong thời gian hoàn chỉnh luận án. Chân thành cảm ơn PGS. Cao Bá Lợi - Trưởng Phòng Khoa học - Đào tạo cùng cán bộ trong phòng đã giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập.

Trân trọng cảm ơn toàn thể cán bộ Trường Cao đẳng Y tế Đặng Văn Ngữ đã chia sẻ và tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu luận án. Kính trọng cảm ơn Cha và Mẹ - hai người luôn mong muốn các con mình tiến bộ, cảm ơn Anh, chị, em trong gia đình và các con - những người đã luôn luôn là động lực mạnh mẽ, gánh vác việc gia đình cho tôi yên tâm học tập, chuyên tâm vào nghiên cứu khoa học. Tôi xin cảm ơn các anh, chị, em Tổ Sốt xuất huyết - Khoa Côn trùng đã phối hợp thu thập mẫu và tham gia tích cực vào lịch trình nghiên cứu để tôi có đầy đủ số liệu hoàn chỉnh luận án. Tác giả luận án Trần Công Hiền iii DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT BĐKH Biến đổi khí hậu BN Bệnh nhân DCBG Dụng cụ chứa nước có bọ gậy DCCN Dụng cụ chứa nước HCDCT Hóa chất diệt côn trùng MĐM Mật độ muỗi NCBG Nhà có bọ gậy NCM Nhà có muỗi PBS Phosphate Buffer Saline PCR Polymerase Chain Reaction RT-PCR Reverse Transcription - Polymerase Chain Reaction SXHD Sốt xuất huyết Dengue TBE Tris-borate- Ethylendiamin Tetraacetic Acid TTYTDP Trung tâm Y tế Dự phòng WHO World Health Organization (Tổ chức Y tế Thế giới) iv MỤC LỤC CHƯƠNG I.

Tình hình bệnh sốt xuất huyết Dengue. Tình hình bệnh sốt xuất huyết Dengue trên thế giới. Tình hình bệnh sốt xuất huyết Dengue tại Việt Nam. Tình hình bệnh sốt xuất huyết Dengue tại các điểm nghiên cứu.

Tác nhân gây bệnh sốt xuất huyết Dengue. Chu kỳ phát triển và hình thái của muỗi Aedes. Chu kỳ phát triển của Aedes. Đặc điểm hình thái muỗi Aedes.

Phân bố, tập tính của muỗi Aedes. Phân bố của muỗi Aedes. Tập tính của muỗi Aedes. Vai trò truyền bệnh của muỗi Aedes.

Vai trò truyền bệnh của muỗi Aedes trên thế giới. Vai trò truyền bệnh của Aedes ở Việt Nam. Mối tương quan giữa mật độ véc tơ với diễn biến bệnh SXHD. Tình hình kháng hóa chất diệt côn trùng của véc tơ sốt xuất huyết Dengue.

Tình hình kháng hóa chất diệt côn trùng của véc tơ sốt xuất huyết Dengue trên thế giới. Tình hình kháng hóa chất diệt côn trùng véc tơ sốt xuất huyết Dengue ở Việt Nam. Mối tương quan giữa một số yếu tố khí hậu với bệnh sốt xuất huyết Dengue. Các nghiên cứu về mối tương quan giữa một số yếu tố khí hậu với bệnh sốt xuất huyết Dengue trên thế giới.

Các nghiên cứu mối tương quan giữa một số yếu tố khí hậu với bệnh sốt xuất huyết Dengue ở Việt Nam. 32 CHƯƠNG II. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tượng nghiên cứu.

Thời gian nghiên cứu. Địa điểm nghiên cứu. Tại thực địa. Tại Phòng thí nghiệm.

Nội dung nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Thiết kế nghiên cứu. Cỡ mẫu nghiên cứu.

Cách chọn mẫu. Các kỹ thuật thực hiện trong nghiên cứu. Các kỹ thuật điều tra côn trùng. Xác định vai trò truyền bệnh của muỗi Aedes.

Kỹ thuật đánh giá độ nhạy cảm của muỗi với hóa chất diệt côn trùng bằng phương pháp thử sinh học. Chỉ số trong nghiên cứu. Sai số trong nghiên cứu và cách khắc phục. Cách khắc phục sai số.

Nhập và phân tích số liệu. Nhập số liệu. Phân tích số liệu. Xử lý số liệu.

Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu. 54 CHƯƠNG III. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Véc tơ sốt xuất huyết Dengue tại các điểm nghiên cứu.

Phân bố của muỗi Aedes tại các điểm nghiên cứu. Tập tính trú đậu của muỗi Aedes tại các điểm nghiên cứu. Vai trò truyền bệnh của muỗi Aedes. Độ nhạy cảm của muỗi Aedes tại các điểm nghiên cứu.

Mối tương quan giữa một số yếu tố khí hậu, véc tơ và bệnh sốt xuất huyết Dengue tại Hà Nội .1 Nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa trung bình tại Hà Nội. Mối tương quan giữa các yếu tố khí hậu với các chỉ số véc tơ. Tương quan giữa khí hậu, véc tơ theo tháng với số trường hợp bệnh SXHD tại Hà Nội. Tương quan giữa khí hậu, chỉ số véc tơ, số trường hợp bệnh tháng trước với số trường hợp mắc SXHD tháng sau tại Hà Nội.

88 vi CHƯƠNG IV. Hiện trạng véc tơ sốt xuất huyết Dengue tại các điểm nghiên cứu. Sự phân bố của véc tơ sốt xuất Dengue tại các điểm nghiên cứu. Tập tính trú đậu của muỗi Aedes tại các điểm nghiên cứu.

Vai trò truyền bệnh của muỗi Aedes. Độ nhạy cảm của muỗi Aedes với hoá chất diệt côn trùng. Mối tương quan giữa một số yếu tố khí hậu với bệnh sốt xuất huyết Dengue tại Hà Nội. 123 vii DANH MỤC BẢNG Bảng 2.

Địa điểm nghiên cứu điều tra cắt ngang. Các điểm đã được điều tra ổ dịch. Địa điểm đánh giá thử độ nhạy cảm của muỗi Aedes với hóa chất diệt côn trùng. Hệ số tương quan giữa các chỉ số véc tơ với yếu tố khí hậu.

Chỉ số muỗi, bọ gậy Ae. aegypti tại Hà Nội, năm 2016 - 2017. Chỉ số muỗi, bọ gậy Ae. albopictus tại Hà Nội, năm 2016 - 2017.

Chỉ số muỗi, bọ gậy Ae. aegypti tại Hải Phòng, năm 2016 - 2017. Chỉ số muỗi, bọ gậy Ae. albopictus tại Hải Phòng, năm 2016 - 2017.

Chỉ số muỗi, bọ gậy Ae. aegypti tại Thanh Hoá, năm2016 - 2017. Chỉ số muỗi, bọ gậy Ae. albopictus tại Thanh Hóa, năm 2016 - 2017.

Chỉ số muỗi, bọ gậy Ae. aegypti tại Hà Tĩnh, năm 2016 - 2017. Chỉ số MĐM, bọ gậy Ae. albopictus tại Hà Tĩnh, năm 2016 - 2017 62 Bảng 3.

Chỉ số muỗi, bọ gậy trung bình của Ae. aegypti giữa nội thành với ngoại thành và theo mùa tại Hà Nội, năm 2016 - 2017. Chỉ số muỗi, bọ gậy trung bình của Ae. albopictus giữa nội thành với ngoại thành và theo mùa tại Hà Nội, năm 2016 - 2017.

Chỉ số muỗi, bọ gậy trung bình của Ae. aegypti giữa nội thành với ngoại thành và theo mùa tại Hải Phòng, năm 2016 - 2017. Chỉ số muỗi, bọ gậy trung bình của Ae. albopictus giữa nội thành với ngoại thành và theo mùa tại Hải Phòng, năm2016 - 2017.

Chỉ số muỗi, bọ gậy trung bình của Ae. aegypti giữa nội thành với ngoại thành và theo mùa tại Thanh Hoá, 2016 - 2017. Chỉ số muỗi, bọ gậy trung bình của Ae. albopictus giữa nội thành với ngoại thành và theo mùa tại Thanh Hoá, 2016 - 2017.

Chỉ số muỗi, bọ gậy trung bình của Ae. aegypti giữa nội thành với ngoại thành và theo mùa tại Hà Tĩnh, 2016 - 2017. Chỉ số muỗi, bọ gậy trung bình của Ae. albopictus giữa nội thành với ngoại thành và theo mùa tại Hà Tĩnh, 2016 - 2017.

Số lượng và tỷ lệ muỗi Ae. aegypti trong nhà và ngoài nhà tại các địa điểm nghiên cứu. Số lượng và tỷ lệ của muỗi Ae. aegypti trong các không gian sinh hoạt hộ gia đình.

Tỷ lệ trú đậu của muỗi Ae. aegypti ở các vị trí độ cao khác nhau. Tỷ lệ muỗi Ae. aegypti trú đậu trên các giá thể khác nhau tại các điểm nghiên cứu.

Số lượng muỗi Ae. albopictus trong nhà và ngoài nhà tại các địa điểm nghiên cứu. Số lượng và tỷ lệ của muỗi Ae. albopictus ở các không gian sinh hoạt hộ gia đình.

Tỷ lệ trú đậu của muỗi Ae. albopictus tại điểm nghiên cứu. Tỷ lệ muỗi Ae. albopictus trú đậu các loại giá thể khác nhau.

Số lượng các ổ dịch tại các điểm nghiên cứu, năm 2016 -2017. Số lượng cá thể của 2 loại Ae. aegypti và Ae. albopictus trong ổ dịch tại các điểm điều tra.

Kết quả xác định các típ vi rút Dengue trên muỗi Ae. aegypti theo địa điểm ổ dịch, năm 2016 - 2017. Số lượng bọ gậy Ae. aegypti xác định vi rút Dengue trong các ổ dịch, năm 2016 - 2017.

Kết quả xác định típ vi rút Dengue phát hiện trên muỗi Ae. albopictus theo địa điểm điều tra ổ dịch, năm 2016 - 2017. Số lượng muỗi Ae. aegypti xác định vi rút Dengue trong các điểm điều tra cắt ngang, năm 2016 - 2017.

Số lượng muỗi Ae. albopictus xác định vi rút Dengue trong các điểm điều tra cắt ngang, năm 2016 - 2017. Tỷ lệ % chết của muỗi Ae. aegypti trong thử nghiệm với một số hóa chất diệt côn trùng.

Tỷ lệ % chết của Ae. albopictus trong thử nghiệm với một số hóa chất diệt côn trùng. Nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa trung bình theo tháng năm 2016 - 2017 tại Hà Nội. Tương quan giữa các yếu tố khí hậu với các chỉ số Ae.

aegypti tại Hà Nội năm 2016 - 2017.