Luận án tiến sĩ y học: Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ học bệnh sỏi mật ở người Tày trưởng thành tại Thái Nguyên

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN NGUYỄN VĂN CHUNG NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ HỌC BỆNH SỎI MẬT Ở NGƯỜI TÀY TRƯỞNG THÀNH TẠI HAI HUYỆN ĐỊNH HÓA, VÕ NHAI TỈNH THÁI NGUYÊN VÀ HIỆU QUẢ MỘT SỐ GIẢI PHÁP CAN THIỆP LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC THÁI NGUYÊN – 2017 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN NGUYỄN VĂN CHUNG NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ HỌC BỆNH SỎI MẬT Ở NGƯỜI TÀY TRƯỞNG THÀNH TẠI HAI HUYỆN ĐỊNH HÓA, VÕ NHAI TỈNH THÁI NGUYÊN VÀ HIỆU QUẢ MỘT SỐ GIẢI PHÁP CAN THIỆP CHUYÊN NGÀNH: VỆ SINH XÃ HỘI HỌC VÀ TỔ CHỨC Y TẾ MÃ SỐ: 62.64 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS ĐÀM KHẢI HOÀN PGS.TS TRẦN ĐỨC QUÝ THÁI NGUYÊN, 2017 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nghiên cứu nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Nguyễn Văn Chung ii LỜI CẢM ƠN Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin chân thành cảm ơn PGS.TS Đàm Khải Hoàn, PGS.TS Trần Đức Quý, những người Thầy đã dành nhiều thời gian hướng dẫn, tận tình chỉ bảo và định hướng cho tôi trong suốt thời gian nghiên cứu để hoàn thành Luận án. Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu, Bộ phận Quản lý đào tạo Sau Đại học ­ Phòng Đào tạo trường Đại học Y ­ Dược Thái Nguyên đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành Luận án.

Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban lãnh đạo, giảng viên khoa Y tế Công cộng, Bộ môn Y học cộng đồng trường Đại học Y ­ Dược Thái Nguyên đã giảng dạy, tạo điều kiện thuận lợi giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban giám đốc, các phòng chuyên môn của Bệnh viện Đa khoa Trung ương Thái Nguyên, Ban lãnh đạo Bệnh viện, Trung tâm y tế huyện Định Hóa và huyện Võ Nhai. Ban lãnh đạo Ủy ban nhân dân xã, Trạm Y tế các xã Định Biên, Phượng Tiến, Vũ Chấn, Thượng Nung đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để giúp đỡ tôi trong quá trình điều tra, nghiên cứu. Tôi xin chân thành cảm ơn tới các Thầy Cô trong Hội đồng khoa học đã đã tạo điều kiện, góp nhiều ý kiến qúy báu cho luận văn và động viên tôi trong suốt quá trình học tập.

Tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, đồng nghiệp, những người bạn thân thiết đã luôn giúp đỡ, động viên, khích lệ, chia sẻ khó khăn trong thời gian tôi học tập và hoàn thành khóa học. Xin trân trọng cảm ơn ! iii Thái Nguyên, tháng 10 năm 2017 Nguyễn Văn Chung DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT BMI : Body Mass index – Chỉ số khối cơ thể CBYT : Cán bộ Y tế CSSK : Chăm sóc sức khỏe CSSKBĐ : Chăm sóc sức khỏe ban đầu CSSKBM – TE : Chăm sóc sức khỏe bà mẹ ­ trẻ em CSHQ : Chỉ số hiệu quả CT : Can thiệp CTV : Cộng tác viên CS : Cộng sự CSYT : Cơ sở y tế DTTS : Dân tộc thiểu số ĐC : Đối chứng GDSK : Giáo dục sức khỏe HGĐ : Hộ gia đình HQCT : Hiệu quả can thiệp KAP : Kiến thức, thái độ, thực hành KCB : Khám chữa bệnh. NVYTTB : Nhân viên y tế thôn bản OMC : Ống mật chủ PBSM : Phòng bệnh sỏi mật SL : Số lượng SM : Sỏi mật THCS : Trung học cơ sở THPT : Trung học phổ thông TT ­ GDSK : Truyền thông giáo dục sức khỏe TTYT : Trung tâm y tế iv TYT : Trạm y tế TL : Tỉ lệ VSMT : Vệ sinh môi trường UBND : Ủy ban nhân dân WHO : World Health Organization – Tổ chức Y tế Thế giới MỤC LỤC Trang phụ bìa Lời cam đoan Lời cảm ơn Chữ viết tắt Mục lục Danh mục các bảng Danh mục biểu đồ, sơ đồ và hình Danh mục các hộp kết quả định tính LỜI CẢM ƠN.ii ĐẶT VẤN ĐỀ. Dịch tễ học bệnh sỏi mật.

Một số yếu tố nguy cơ của bệnh sỏi mật. Phong tục tập quán của người Tày liên quan đến bệnh sỏi mật. Phòng bệnh sỏi mật. Một số thông tin về địa điểm nghiên cứu.

44 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tượng nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu. Địa điểm nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu. Xử lý số liệu. Đạo đức trong nghiên cứu. 66 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU.

Một số đặc điểm dịch tễ học bệnh sỏi mật ở người Tày trưởng thành tại tỉnh Thái Nguyên. Kết quả can thiệp. Một số đặc điểm dịch tễ học và một số yếu tố nguy cơ bệnh sỏi mật ở người Tày trưởng thành tại tỉnh Thái Nguyên. Hiệu quả can thiệp.

Một số điểm hạn chế của nghiên cứu. Dịch tễ bệnh sỏi mật ở người Tày trưởng thành tại tỉnh Thái Nguyên. Giải pháp can thiệp phòng bệnh sỏi mật và Hiệu quả can thiệp. 137 CÁC BÀI BÁO ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.121 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

126 vi PHỤ LỤC.121 DANH MỤC BẢNG LỜI CẢM ƠN.ii ĐẶT VẤN ĐỀ. Dịch tễ học bệnh sỏi mật. Một số yếu tố nguy cơ của bệnh sỏi mật. Phong tục tập quán của người Tày liên quan đến bệnh sỏi mật.

Phòng bệnh sỏi mật. Một số thông tin về địa điểm nghiên cứu. 44 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tượng nghiên cứu.

Thời gian nghiên cứu. Địa điểm nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Xử lý số liệu.

Đạo đức trong nghiên cứu. 66 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Một số đặc điểm dịch tễ học bệnh sỏi mật ở người Tày trưởng thành tại tỉnh Thái Nguyên. Kết quả can thiệp.

Một số đặc điểm dịch tễ học và một số yếu tố nguy cơ bệnh sỏi mật ở người Tày trưởng thành tại tỉnh Thái Nguyên. Hiệu quả can thiệp. Một số điểm hạn chế của nghiên cứu. Dịch tễ bệnh sỏi mật ở người Tày trưởng thành tại tỉnh Thái Nguyên.

Giải pháp can thiệp phòng bệnh sỏi mật và Hiệu quả can thiệp. 137 CÁC BÀI BÁO ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.121 TÀI LIỆU THAM KHẢO.121 viii DANH MỤC SƠ ĐỒ, HÌNH, BIỂU ĐỒ LỜI CẢM ƠN.ii ĐẶT VẤN ĐỀ. Dịch tễ học bệnh sỏi mật. Một số yếu tố nguy cơ của bệnh sỏi mật.

Phong tục tập quán của người Tày liên quan đến bệnh sỏi mật. Phòng bệnh sỏi mật. Một số thông tin về địa điểm nghiên cứu. 44 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

Đối tượng nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu. Địa điểm nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Xử lý số liệu. Đạo đức trong nghiên cứu. 66 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Một số đặc điểm dịch tễ học bệnh sỏi mật ở người Tày trưởng thành tại tỉnh Thái Nguyên.

Kết quả can thiệp. Một số đặc điểm dịch tễ học và một số yếu tố nguy cơ bệnh sỏi mật ở người Tày trưởng thành tại tỉnh Thái Nguyên. Hiệu quả can thiệp. Một số điểm hạn chế của nghiên cứu.

Dịch tễ bệnh sỏi mật ở người Tày trưởng thành tại tỉnh Thái Nguyên. Giải pháp can thiệp phòng bệnh sỏi mật và Hiệu quả can thiệp. 137 CÁC BÀI BÁO ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.121 TÀI LIỆU THAM KHẢO.121 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Sỏi mật là một bệnh lý phổ biến và đã được biết từ lâu theo y văn trên thế giới. Phần lớn các bệnh nhân đến bệnh viện khi bệnh đã nặng hoặc có các biến chứng, gây khó khăn cho việc điều trị, chăm sóc bệnh nhân.

Bệnh sỏi mật gây nhiều biến chứng nguy hiểm ảnh hưởng đến sức khỏe và tính mạng của bệnh nhân, phương pháp điều trị chủ yếu là phẫu thuật. Tỉ lệ tái phát bệnh chiếm khoảng 30% và tỉ lệ tử vong chung do sỏi mật 10% ,. Tỉ lệ sỏi mật ở người trưởng thành tại Mỹ chiếm 10 ­ 15% ; tỉ lệ sỏi mật người trưởng thành ở các nước châu Âu chiếm 5,9 ­ 21,9% ; Na Uy 21%; Pháp 14%; Châu Phi chiếm 5%; Bắc Ấn Độ 6%; Trung Quốc 4% và Nhật Bản 3%. Ở Việt Nam, theo nghiên cứu của Nguyễn Văn Dũng (2003) tại Khánh Hoà thấy tỉ lệ sỏi túi mật 4,2%; sỏi ống mật chủ 0,4%; sỏi ống gan 0,3% [13], nghiên cứu của Lê Văn Nghĩa và cs (1999) thấy tỉ lệ sỏi mật chung ở người dân thành phố Hồ Chí Minh 6,11%.

Sỏi mật là một vấn đề sức khỏe cộng đồng, nghiên cứu về dịch tễ học của bệnh sỏi mật nhằm xác định kế hoạch phòng chống bệnh là một nhu cầu rất cần thiết. Sự phân bố bệnh sinh sỏi mật phụ thuộc nhiều yếu tố có thể điều chỉnh được như vị trí địa lý, tập quán sinh hoạt, chế độ ăn uống, môi trường sống, nhiễm ký sinh trùng đường ruột ,. Ngoài ra, bệnh sinh sỏi mật còn phụ thuộc vào một số yếu tố không thể điều chỉnh như chủng tộc, giới và tuổi. Người Tày là dân tộc có dân số đông thứ 2 ở Việt Nam sau dân tộc Kinh, địa bàn cư trú chủ yếu tại các tỉnh trung du và miền núi phía Bắc.

Thái Nguyên là tỉnh miền núi trung du, với 1,2 triệu người trong đó khoảng 30% người dân tộc thiểu số, khoảng 80% sống bằng nghề nông, 2 lâm nghiệp, mức sống còn thấp. Tỉ lệ người Tày ở Thái Nguyên chiếm 11% dân số toàn tỉnh và 15% tổng số người Tày tại Việt Nam. Đặc điểm chung của người Tày ở Thái Nguyên là cư trú tại các xã miền núi, điều kiện kinh tế khó khăn với khoảng 80% sống bằng nghề nông, lâm nghiệp mức sống và điều kiện vệ sinh môi trường, trình độ học vấn còn nhiều hạn chế. Bên cạnh đó, người Tày còn có các thói quen ăn mỡ, uống rượu và tỉ lệ đi khám sức khỏe định kỳ thấp , đây là những yếu tố nguy cơ có thể dẫn đến bệnh sỏi mật.

Hàng năm, tỉ lệ bệnh nhân người dân tộc thiểu số bị bệnh sỏi mật đến khám và điều trị tại bệnh viện Đắc Lắc khá cao (250 ­ 300 bệnh nhân một năm) trong đó bệnh đã có biến chứng chiếm 85,14%. Vì vậy việc nghiên cứu tình hình bệnh sỏi mật trong cộng đồng, nhất là cộng đồng người dân tộc thiểu số, tìm hiểu các yếu tố nguy cơ mắc bệnh là vấn đề cần thiết để tổ chức phòng chống bệnh sỏi mật hiệu quả cho bệnh nhân. Vấn đề đặt ra là thực trạng bệnh sỏi mật của người Tày trưởng thành ở hai huyện Định Hóa, Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên hiện nay như thế nào? Yếu tố nào là nguy cơ gây bệnh sỏi mật ở người Tày trưởng thành tại tỉnh Thái Nguyên hiện nay?