Luận án: Nghiên cứu bệnh dại ở động vật Đồng bằng sông Cửu Long & xây dựng quy trình phòng chống

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ TRƯƠNG PHÚC VINH NGHIÊN CỨU TÌNH HÌNH BỆNH DẠI TRÊN MỘT VÀI LOÀI ĐỘNG VẬT Ở ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG VÀ XÂY DỰNG QUI TRÌNH PHÒNG CHỐNG BỆNH LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH BỆNH LÝ HỌC VÀ CHỮA BỆNH VẬT NUÔI MÃ SỐ: 62640102 NĂM 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ TRƯƠNG PHÚC VINH MÃ SỐ NCS: P1014005 NGHIÊN CỨU TÌNH HÌNH BỆNH DẠI TRÊN MỘT VÀI LOÀI ĐỘNG VẬT Ở ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG VÀ XÂY DỰNG QUI TRÌNH PHÒNG CHỐNG BỆNH LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH BỆNH LÝ HỌC VÀ CHỮA BỆNH VẬT NUÔI MÃ SỐ: 62640102 NGƯỜI HƯỚNG DẪN PGS. NGUYỄN ĐỨC HIỀN NĂM 2022 LỜI CẢM TẠ Tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến: Ban Giám hiệu Trường Đại học Cần Thơ, khoa Sau đại học, ban Chủ nhiệm Khoa Nông Nghiệp, Bộ môn Thú y, quý Thầy, Cô đã giảng dạy, hướng dẫn, giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và thực hiện luận án. Tôi xin trân trọng bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Thầy hướng dẫn PGS. Nguyễn Đức Hiền đã giảng dạy, động viên, giúp đỡ và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi học tập, nghiên cứu, chăm bồi kiến thức và hoàn thành luận án.

Xin chân thành cảm ơn các anh, chị, em đồng nghiệp và các bạn trong ngành Thú y đã giúp đỡ tôi hoàn thành nghiên cứu của mình. Tôi xin dành tất cả sự yêu thương và lời cám ơn tới gia đình, người thân yêu của tôi đã luôn ủng hộ, chia sẻ những buồn vui trong cuộc sống để tôi có thể an tâm và có thêm nghị lực để hoàn thành luận án. Trương Phúc Vinh i TÓM TẮT Luận án nghiên cứu về bệnh dại tại 13 tỉnh thành đồng bằng sông Cửu Long từ năm 2014 đến 2021 để xác định về tổng đàn, tỷ lệ tiêm phòng bệnh dại ở chó, tình hình điều trị dự phòng bệnh dại trên người và tình hình bệnh dại ở người. Thực hiện phương pháp dịch tễ học phân tích (ELISA) để xác định kháng thể kháng virus dại.

Tiến hành sử dụng phương pháp sinh học phân tử (RT-PCR) để xác định sự hiện diện của virus dại và giải trình tự gen N của virus dại để so sánh với kiểu gen của một số chủng tại khu vực và vaccine dại đang được sử dụng cho động vật tại Việt Nam. Kết quả trong giai đoạn từ năm 2017 đến 2020 tổng đàn chó trung bình hàng năm là 335.072 con; tỷ lệ tiêm phòng trung bình cho động vật (chó) hàng năm là 41,10%; số người đi điều trị dự phòng trung bình hàng năm là 50. Từ năm 2018 đến tháng 8 năm 2021 có tổng cộng 37 trường hợp động vật (chó) được xác định dương tính với virus dại và có 67 người chết vì bệnh dại. Tỷ lệ chó có kháng thể kháng virus dại là 5,94% trên đàn chó thả rông không tiêm phòng tại Bến Tre, không có sự khác biệt về tỷ lệ kháng thể kháng virus dại trên chó ở các giống, lứa tuổi, giới tính và khu vực nuôi.

Tỷ lệ chó có kháng thể kháng virus dại tại các điểm thu gom chó ở TP. Cần Thơ là 14,13%, các yếu tố như lứa tuổi, giống, giới tính, khu vực nuôi không ảnh hưởng đến khả năng sinh kháng thể kháng virus dại. Tỷ lệ chó kháng thể bảo hộ sau tiêm phòng bằng vaccine Rabisin®mono (Merial) tại tỉnh Kiên Giang là 79,08%, yếu tố khu vực, lứa tuổi, giống, thời điểm lấy mẫu sau tiêm phòng vaccine dại có ảnh hưởng đến khả năng sinh kháng thể. Chó mẹ có thời gian tiêm phòng truyền kháng thể thụ động cho chó con đạt 100%.

Tỷ lệ có kháng thể kháng virus Dại trên dơi là 3,33%; và tại tỉnh Kiên Giang là 10% và Hậu Giang là 2,5%.2019 Trà Vinh có khoảng cách di truyền gần gũi và tương đồng cao với chủng vaccine Pháp 93127FRA (vaccine RABISIN đang được sử dụng rộng rãi ở Việt Nam). Từ khóa: Bệnh dại, vaccine, kháng thể, giải trình tự, Đồng bằng sông Cửu Long ii ABSTRACT The research on rabies disease was conducted in 13 provinces of the Mekong Delta from 2014 to 2021 to determine the total herd, the rate of rabies vaccination in dogs, the rabies preventive vaccination in humans, and the rabies disease in humans. The epidemiological analysis (using ELISA assay) was done to identify antibodies to the rabies virus. The molecular biology method (using RT-PCR) was carried out to determine the presence of rabies virus and sequencing the N gene of the rabies virus to compare with the genotype of some strains in the area and the rabies vaccine strains used for animals in Vietnam.

The results from 2017 to 2020 indicated that the annual average number of dogs was 335,072; the annual average vaccination rate (for dogs) was 41.10%; the annual average number of people got the preventive treatment was 50,913 peoples. From 2018 to August 2021, a total of 37 confirmed cases of animals (dogs) were positive for rabies virus, and 67 peoples were died due to rabies disease. The percentage of dogs harbored antibodies against rabies virus was 5.94% in the herd of unvaccinated free-grazing dogs in Ben Tre; there was no difference in the rate of rabies antibodies in dogs of different breeds, ages, and genders, and raising area. The percentage of dogs with antibodies against rabies virus at the dog gathering places in Can Tho was 14.13%; those factors such as age, breed, gender, raising area did not affect the ability to produce antibodies against rabies virus.

The percentage of dogs with protective antibodies after vaccination with Rabisin®mono (Merial) in Kien Giang province was 79.08%; the regional factors, age, breed, and sampling time after rabies vaccination had an influence to the antibody production. The mother dogs vaccinated previously could transmit the passive antibodies to the puppies, accounted for 100%. The rate of antibodies against rabies virus in bats was 3.33%; including 10% in Kien Giang and 2.5% in Hau Giang. All four strains including 1230.2019 Tra Vinh had a close genetic distance and high similarity to the French vaccine strain 93127FRA (RABISIN vaccine has been widely used in Vietnam).

Keywords: Rabies, vaccine, antibodies, Sequencing, Mekong Delta. iii MỤC LỤC Lời cảm tạ. iii Lời cam kết kết quả.iv Mục lục.v Danh mục bảng.ix Danh mục hình. xi Danh mục các chữ viết tắt.

xiii Chương 1: Giới thiệu.1 Chương 2: Tổng quan tài liệu.1 Virus gây bệnh dại.1 Sơ lược về lịch sử phát hiện virus gây bệnh dại.2 Phân loại virus dại.3 Đặc điểm hình thái và cấu trúc virus.4 Tiểu thể Negri của virus dại.5 Đặc điểm dịch tễ học.6 Tính chất kháng nguyên và sinh miễn dịch.7 Sức đề kháng.8 Sự truyền lây và cơ chế gây bệnh của virus dại.2 Cơ chế bệnh sinh của virus dại.1 Sự xâm nhập của virus vào hệ thần kinh.2 Sự truyền lây đến thần kinh trung ương.3 Sự truyền lây trong thần kinh trung ương.4 Sự truyền lây từ thần kinh trung ương.5 Rối loạn thần kinh ở động vật.6 Tổn thương cấu trúc do nhiễm rabv trong thần kinh trung ương.3 Biểu hiện lâm sàng.2 Dạng bại liệt (paralytic form).3 Những biểu hiện lâm sàng theo loài vật.4 Các phương pháp dùng trong chẩn đoán bệnh dại.1 Chẩn đoán lâm sàng.2 Chẩn đoán phòng thí nghiệm.5 Hệ gene của virus dại.6 Cấu trúc RNP virus.6 Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước.1 Tình hình nghiên cứu ngoài nước.2 Tình hình nghiên cứu trong nước.38 Chương 3: Nội dung, vật liệu và phương pháp nghiên cứu.1 Nội dung nghiên cứu.2 Thời gian và địa điểm nghiên cứu.3 Vật liệu nghiên cứu.1 Mẫu vật dùng trong nghiên cứu.2 Hóa chất và sinh phẩm chính sử dụng trong nghiên cứu.3 Trang thiết bị, dụng cụ chính sử dụng trong nghiên cứu.4 Biểu mẫu thu thập thông tin.4 Phương pháp nghiên cứu.1 Phương pháp điều tra tình hình tiêm phòng và bệnh dại ở chó và tình hình tiêm phòng bệnh dại trên người từ 2017 đến 2020.2 Phương pháp khảo sát nhận thức của cộng đồng về bệnh dại.3 Khảo sát sự hiện diện của kháng thể kháng virus dại trên đàn chó, mèo thả rông và tại điểm giết mổ.4 Phương pháp khảo sát đáp ứng miễn dịch trên chó sau khi tiêm vaccine dại rabisin và miễn dịch thụ động của chó con.5 Phương pháp đánh giá khả năng tồn trữ mầm bệnh dại ngoài tự nhiên và đề xuất các biện pháp phòng chống.6 Phương pháp khảo sát mối tương quan di truyền giữa các chủng virus dại thực địa với chủng vaccine đang sử dụng và các chủng virus dại trong khu vực.55 Chương 4: Kết quả và thảo luận.1 Kết quả điều tra tình hình tiêm phòng và bệnh dại ở chó và tình hình tiêm phòng bệnh dại trên người từ 2017 đến 2020.1 Tổng đàn chó và tỷ lệ tiêm phòng trên chó tại 13 tỉnh/thành vùng ĐBSCL từ năm 2017-2020.2 Tình hình tiêm phòng vaccine dại trên người từ năm 2017-2020 tại ĐBSCL.3 Kết quả điều tra bệnh dại trên động vật từ năm 2017 đến tháng 8 năm 2021.4Kết quả điều tra số người chết do bệnh dại từ năm 2014 đến tháng 08 năm 2021. Khảo sát cộng đồng về tình hình bệnh dại.1 Khảo sát cộng đồng về tiêm phòng dại cho chó và nhận thức về bệnh dại tại tỉnh Đồng Tháp.2 Khảo sát nhận thức chủ vật nuôi về bệnh dại.3 Kết quả khảo sát kháng thể kháng virus dại trên đàn chó, mèo thả rông và tại điểm giết mổ ở Bến Tre và TP.1 Khảo sát kháng thể kháng virus dại trên chó nuôi thả rông chưa tiêm phòng tại tỉnh Bến Tre.2 Khảo sát kháng thể kháng virus dại trên chó tại nơi thu gom chó ở TP.3 Khảo sát kháng thể kháng virus dại trên mèo tại nơi thu gom ở TP.4 Kết quả khảo sát đáp ứng miễn dịch trên chó sau khi tiêm vaccine dại Rabisin tại Kiên Giang.1 Kết quả khảo sát đáp ứng miễn dịch sau khi tiêm vaccine rabisin phòng dại trên chó tại Kiên Giang.2 Tỷ lệ chó có kháng thể bảo hộ theo khu vực nuôi.3 Tỷ lệ chó có kháng thể bảo hộ theo nhóm tuổi.4 Tỷ lệ chó có kháng thể bảo hộ theo giống.5 Tỷ lệ chó có kháng thể bảo hộ theo giới tính.6 Tỷ lệ chó có kháng thể bảo hộ theo thời gian sau tiêm phòng.7 Kết quả khảo sát miễn dịch thụ động của chó con từ chó mẹ đã tiêm phòng vaccine dại.5 Kết quả đánh giá khả năng tồn trữ mầm bệnh dại ngoài tự nhiên.1 Khảo sát kháng thể kháng virus dại trên động vật hoang dã tại cái tỉnh Kiên Giang, Hậu Giang và Vĩnh Long.2 Khảo sát kháng thể kháng virus dại trên dơi tại cái tỉnh Kiên Giang, Hậu Giang và Vĩnh Long. Khảo sát mối tương quan di truyền giữa các chủng virus dại thực địa với chủng vaccine đang sử dụng với các chủng virus dại trong khu vực và đề xuất các biện pháp phòng chống.1 Kết quả thực hiện phản ứng rt-pcr và đăng ký trên genbank (ncbi).2 Phân tích cây phát sinh loài.3 Khoảng cách di truyền và phân tích trình tự.4 Đề xuất các biện pháp phòng chống.107 Chương 5: Kết luận và đề nghị.