Luận án TS: Quản lý thủy sản ven biển Sóc Trăng - Bạc Liêu (Mai Viết Văn)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ðÀO TẠO TRƯỜNG ðẠI HỌC CẦN THƠ MAI VIẾT VĂN CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ MÔI TRƯỜNG NƯỚC VÀ THỦY SINH VẬT ðỂ QUẢN LÝ NGUỒN LỢI THỦY SẢN VÙNG VEN BIỂN SÓC TRĂNG - BẠC LIÊU CHUYÊN NGÀNH: NUÔI TRỒNG THỦY SẢN Mà SỐ: 62 62 03 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ THỦY SẢN CẦN THƠ, 2013 1 BỘ GIÁO DỤC VÀ ðÀO TẠO TRƯỜNG ðẠI HỌC CẦN THƠ MAI VIẾT VĂN CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ MÔI TRƯỜNG NƯỚC VÀ THỦY SINH VẬT ðỂ QUẢN LÝ NGUỒN LỢI THỦY SẢN VÙNG VEN BIỂN SÓC TRĂNG - BẠC LIÊU CHUYÊN NGÀNH: NUÔI TRỒNG THỦY SẢN Mà SỐ: 62 62 03 01 CÁN BỘ HƯƠNG DẪN 1. NGUYỄN ANH TUẤN 2. TRẦN ðẮC ðỊNH 3. JACQUES MOREAU CẦN THƠ, 2013 2 LỜI CAM ðOAN Tôi xin cam ñoan luận án này là công trình nghiên cứu của riêng tôi.

Các kết quả trình bày trong luận án này là trung thực và chưa từng ñược ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án MAI VIẾT VĂN i LỜI CẢM ƠN Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc ñến Quý thầy PGS. Nguyễn Anh Tuấn, PGS. Trần ðắc ðịnh là các cán bộ hướng dẫn khoa học, ñã ñịnh hướng nghiên cứu và tận tình chỉ dẫn, giúp ñỡ trong suốt quá trình thực hiện luận án.

Trân trọng cảm ơn Lãnh ñạo Khoa Thủy Sản, Bộ môn Quản Lý và Kinh Tế Nghề Cá, cùng toàn thể cán bộ viên chức Khoa Thủy Sản-Trường ðại Học Cần Thơ ñã quan tâm giúp ñỡ và ñộng viên tôi học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án. Tác giả bày tỏ sự cảm ơn sâu sắc ñến Ban Lãnh ñạo Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn các tỉnh Sóc Trăng, Bạc Liêu ñã cung cấp số liệu thứ cấp và tạo mọi ñiều kiện thuận lợi cho các hoạt ñộng khảo sát nghiên cứu tại ñịa phương. Chân thành cảm ơn GS. Jacques Moreau, TS.

Maria Villanueva và TS.Villy Christensen ñã hướng dẫn tận tình trong suốt quá trình xây dựng mô hình Ecopath tại vùng ven biển Sóc Trăng-Bạc Liêu. Xin chân thành cảm ơn sự giúp ñỡ quý báu của quý thầy GS. Nguyễn Thanh Phương, PGS. Trương Quốc Phú, PGS.

Trần Ngọc Hải, PGS. Nguyễn Thanh Tùng. Cảm ơn sự giúp ñỡ nhiệt tình của kỹ sư Nguyễn Thị Vàng trong suốt quá trình thực hiện luận án. Tác giả xin chân thành cảm ơn các bạn ñồng nghiệp ñã cộng tác và giúp ñỡ trong suốt quá trình nghiên cứu.

Chân thành cảm ơn Dự án nghiên cứu quốc tế Châu Âu trong sự hợp tác ECOST nhằm ñánh giá chi phí xã hội của nghề khai thác thủy sản và chính sách liên kết thủy sản ở Châu Á, Châu Phi và Châu Mỹ ñã hỗ trợ kinh phí ñể thực hiện luận án. Xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc và kính dâng công trình này cho cha, mẹ và người thân, những người mà lòng kính trọng của tôi không thể nói hết bằng lời. Cuối cùng và cũng rất quan trọng, xin chân thành cảm ơn người bạn ñời của tôi, ThS. Nguyễn Ngọc Hiền và con gái Mai Hiền Thảo ñã cho tôi nguồn ñộng viên rất lớn ñể vượt qua khó khăn trong học tập và thực hiện thành công luận án này.

MAI VIẾT VĂN ii TÓM TẮT Nghiên cứu “Cơ sở khoa học về môi trường nước và thủy sinh vật ñể quản lý nguồn lợi thủy sản vùng ven biển Sóc Trăng - Bạc Liêu” ñược thực hiện từ năm 2007 ñến 2012 nhằm mục tiêu cung cấp luận cứ khoa học cho việc bảo vệ, khai thác hợp lý và phát triển ñối tượng nuôi trồng thủy sản nước lợ, mặn vùng ven bờ ðồng bằng sông Cửu Long. Với phương pháp tiếp cận thực tế và tiếp cận tổng hợp trên cơ sở khoa học, ñề tài ñã (i) tập trung nghiên cứu biến ñộng các yếu tố môi trường; nguồn lợi phiêu sinh vật, nguồn lợi cá, tôm và các mắt xích trong chuỗi thức ăn vùng ven biển; và (ii) xây dựng mô hình cân bằng sinh khối thủy sinh vật vùng ven biển từ Sóc Trăng ñến Bạc Liêu. Kết quả nghiên cứu cho thấy chất lượng nước mặt tại vùng cửa sông, ven biển từ Sóc Trăng ñến Bạc Liêu trong thời gian nghiên cứu nằm trong giới hạn cho phép bảo vệ ñời sống thủy sinh và nuôi trồng thủy sản (to: 30,78 ± 1,18oC; ðộ mặn: 24,24 ± 7,75 ppt; pH: 8,03 ± 0,31; COD: 6,67±2,31 mg/L; BOD5: 4,30 ± 1,55 mg/L; TSS: 75,19±38,43 mg/L; OSS: 15,04±9,23 mg/L; P-PO43-: 0,03±0,01 mg/L; TAN: 0,05±0,02 mg/L; NH3: 0,005±0,003 mg/L; SiO2: 1,32±0,32 mg/L). Nguồn lợi thủy sinh vật phân bố ở vùng ven biển từ Sóc Trăng ñến Bạc Liêu ña dạng và phong phú.

ðã xác ñịnh ñược 232 loài thực vật phù du, 246 loài ñộng vật phù du, 239 loài cá và 26 loài tôm phân bố ở nơi ñây. Biến ñộng thành phần loài thực vật phù du phân bố theo mùa không lớn. Ngành tảo khuê (Bacillariophyta) chiếm ưu thế ở cả hai mùa. Hàm lượng Chlorophyll-a trung bình ở vùng nghiên cứu là 1,75 µg/L.

Phát hiện ñược 06 loài tảo tiết ñộc tố ñộc hại ñối với ñộng vật thủy sản và sức khỏe con người: Dinophysis miles, Dinophysis tripos (tảo giáp), Chaetoceros curvisetus, Chaetoceros debilis, Pseudo-nitzschia delicatissima, Pseudo-nitzschia pungens (tảo khuê) và 09 loài tảo có khả năng gây hại ñối với cá, tôm và ñộng vật không xương sống: Neoceratium furca, Neoceratium fusus, Neoceratium macroceros, Ceratium hirundinella, Neoceratium tripos, Diatoma tenuis, Prorocentrum micans (tảo giáp), Chaetoceros convolutus (tảo khuê) và Pediastrum biradiatum (tảo lục). Tuy nhiên tần suất xuất hiện của các loài tảo này trong năm còn thấp và không mang tính quy luật. Mật ñộ trung bình ñộng vật phù du ở vùng nghiên cứu ñạt 547 cá thể/m3. Mùa khô mật ñộ ñộng vật phù du ñạt gấp 2,13 lần so với mùa mưa.

Nhóm iii Copepoda luôn quyết ñịnh mức biến ñộng số lượng ñộng vật phù du trong vùng nghiên cứu ở cả mùa khô và mùa mưa. Thành phần loài có giá trị kinh tế ở vùng nghiên cứu gồm có 60 loài cá và 18 loài tôm. Có 3 loài cá quý hiếm với các mức ñộ ñe dọa khác nhau: cá mòi không răng (Anodontostoma chacunda) ở bậc E; cá mang rỗ (Toxotes chatareus) ở bậc T và cá bò râu (Anacanthus barbatus) ở bậc R. ðặc ñiểm sinh học sinh sản của một số loài cá thường gặp với sản lượng chiếm ưu thế trong khai thác tại vùng ven biển từ Sóc Trăng ñến Bạc Liêu là: cá ñạt giai ñoạn thành thục sinh dục có kích cỡ nhỏ, cá sinh sản phân ñợt, mùa sinh sản kéo dài trong năm và có sức sinh sản lớn.

Mô hình Ecopath vùng ven biển từ Sóc Trăng ñến Bạc Liêu ñã ước tính ñược tổng sinh khối của các nhóm chức năng khai thác là 3,99 tấn. Các nhóm loài chức năng ñã ñược phân thành 4 bậc dinh dưỡng trong ñó bậc dinh dưỡng thứ II và thứ III ñóng vai trò quan trọng trong việc chuyển hóa dinh dưỡng như là vật mồi hoặc bị khai thác. Hiệu suất dinh dưỡng của nhóm loài chức năng bị khai thác bởi các hoạt ñộng nghề cá tương ñối cao. Các nhóm loài này ñã bị khai thác bởi các ngư cụ có kích thước mắc lưới nhỏ và các sinh vật nhỏ ñã trở thành vật mồi triệt ñể cho các nhóm loài chức năng khác trong hệ sinh thái.

Nguồn lợi khai thác hải sản của vùng nghiên cứu ñang bị suy giảm dưới áp lực gia tăng nỗ lực khai thác. Xu hướng biến ñộng sản lượng theo nỗi lực khai thác ñã ñược dự ñoán, kế hoạch cắt giảm số lượng tàu thuyền khai thác có công suất nhỏ (<90CV) hoạt ñộng ở vùng ven bờ cùng với việc triển khai các quy ñịnh quản lý thích hợp (quy ñịnh về kích thước và thành phần loài hải sản ñược phép khai thác, mùa vụ khai thác, ngư cụ khai thác, nỗ lực khai thác, vùng khai thác, phân bổ hạn ngạch khai thác và các chương trình ñồng quản lý trong khai thác) là những giải pháp hữu hiệu ñể ñạt ñược sản lượng khai thác bền vững ở ñịa phương. iv ABSTRACT The study on "The principles of water environment and aquatic for the management of fisheries resources in the coastal areas from Soc Trang to Bac Lieu provinces” was conducted from 2007 to 2012 to provide fundamentally scientific evidences for the protection, proper exploitation and sustainable development of brackish and marine aquaculture in coastal areas of the Mekong Delta. Employing practical and integrated approaches based on scientific principles, the research: (i) to focus on changes in environmental factors, coastal plankton, fish, shrimp resources and food chain, and (ii) to build up a mass- balance Ecopath model for the coastal areas from Soc Trang to Bac Lieu provinces.

The results showed that the surface water quality at estuaries and coastal areas from Soc Trang to Bac Lieu provinces during the studied period remained within the safety range for aquatic life (to: 30. The aquatic resources distributed in the coastal ares of Soc Trang to Bac Lieu provinces were diversity and abundant.Two hundred and thirty-two phytoplankton, 246 zooplankton, 293 fish and 26 shrimp species inhabiting coastal zones from Soc Trang to Bac Lieu provinces were identified. Seasonal variation of species composition of phytoplankton was not substantial. The silic algae phylum (Bacillariophyta) was dominated in both seasons.

The average concentration of chlorophyll-a was 1,75 µg/L. Six toxic algae (Dinophysis miles, Dinophysis tripos, Chaetoceros curvisetus, Chaetoceros debilis, Pseudo-nitzschia delicatissima, Pseudo-nitzschia pungens) and nine algae species (Neoceratium furca, Neoceratium fusus, Neoceratium macroceros, Ceratium hirundinella, Neoceratium tripos, Diatoma tenuis, Prorocentrum micans Chaetoceros convolutus and Pediastrum biradiatum) which can be harmful to fish, shrimp and invertebrate animals were also detected. However, the occurrence of these algae around the year was low and irregular. The average density of phytoplankton species in the study area was 547 3 inds/m.

The density in the dry season was 2.13 time higher as compared to the v wet season. Copepoda was mainly accounted for the number variation of phytoplankton in the dry and rainy seasons. Sixty fish and 18 shrimp species with high commercial value were identified. There were three rare fish species at different endangered levels: Anodontostoma chacunda in grade E, Toxotes chatareus in rank T and Anacanthus barbatus in grade R.

The biological and reproductive characteristics of some dominating fish species from Soc Trang to Bac Lieu can be generalized: the fish was small in size when maturing, the reproductive stage and season were around year, and high reproductive potential. Model Ecopath/Ecosim applied in the coastal zones from Soc Trang to Bac Lieu estimated the total biomass of exploiting functional groups was 3. The functional groups of species have been classified into 4 trophic levels.whereof which, the 2nd and 3rd trophic level played an important role in the food chain either as preys or production targets. The Ecotrophic Efficiency (EE) of functional groups was high (>0.50) which implied that these groups exploited by small mesh size and small living organisms are being heavily preyed upon in the ecosystem.

The marine resources was declinning under the high pressure of exploitation.